ગરુડપુરાણમ્

નમસ્કારો નાન્યથા વિપ્રવર્યા આધીયતાં હૃદિ સર્વૈ રહસ્યમમ્ । યે વૈષ્ણવા વૈષ્ણ વદાસભૃત્યાઃ સર્વેપિ તે સર્વદા વિષ્ણુમેવ ॥ ૩,૧.

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, પૂજા બીજું કોઈ રીતે કરવી નહીં; આ રહસ્ય હંમેશા હૃદયમાં રાખો. જે બધા વૈષ્ણવ છે, વિષ્ણુના દાસ અને ભક્ત છે, તેઓ સદા માત્ર વિષ્ણુને જ સમર્પિત રહે છે.

નમન્તિ યે વૈ પ્રતિપાદયન્તિ તથૈવ પુણ્યાનિ ચ સાત્ત્વિકાનિ । નમન્તિ યે વાસુદેવં હરિં ચ સમ્યક્સ્વશક્ત્યા પ્રતિપાદયન્તિ ॥ ૩,૧.

જે લોકો નમન કરે છે અને એ રીતે સાત્ત્વિક પુણ્ય સ્થાપે છે, અને જે લોકો વાસુદેવ, હરિને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે યોગ્ય રીતે સ્થાપે છે, તેઓ સાચા પુણ્યશાળી છે.

પ્રવૃત્તિમાર્ગેણ ન પૂજયન્તિ હ્યાપત્કાલે પરદૈવં તદન્યમ્ । તે વૈષ્ણવા વૈષ્ણવદાસભૃત્યા અન્યે ચ સર્વેઽવૈષ્ણવમાત્રકાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૧.

જે લોકો પ્રવૃત્તિના માર્ગે ચાલીને, આપત્તિ સમયે પણ બીજા દેવની પૂજા કરતા નથી, તેઓ જ વૈષ્ણવ, વૈષ્ણવના દાસ અને ભક્ત ગણાય છે; બાકીના બધા તો માત્ર અવૈષ્ણવ ગણાય છે.

ઉપક્રમૈરુપસંહારસ્ય લિઙ્ગૈર્હરિં ગુરું હ્યન્તરેણૈવ યાન્તિ । તાનેવાહુઃ સત્પુરાણાનિ વિપ્રાઃ કલૌ યુગે નાભ્યસૂયન્તિ સર્વે ॥ ૩,૧.

પ્રારંભ, અંત અને લક્ષણોથી, તેઓ હરિને ગુરુ રૂપે સ્વીકારીને, માત્ર તેમના દ્વારા જ પહોંચે છે; સાચા પુરાણોમાં બ્રાહ્મણો એ જ કહ્યું છે અને કળીયુગમાં એમનામાંથી કોઈની નિંદા કરવી નહીં.

યતો હિતાન્યે પ્રતિપાદયન્તિ પ્રવૃત્તિધર્માન્સ્વસ્વવર્ણાનુરૂપાન્ । અતો હ્યસૂયન્તિ સદા વિમૂઢાઃ કલૌ હિ વિપ્રાઃ પ્રચુરા હિ તેપિ ॥ ૩,૧.

કારણ કે તેઓ દરેક varnના અનુરૂપ કલ્યાણકારી ધર્મો સ્થાપે છે, તેથી ભ્રાંતિમાં પડેલા લોકો કળીયુગમાં હંમેશા દોષ શોધે છે; અને આવા બ્રાહ્મણો ઘણી સંખ્યામાં છે.

ન ચાસ્તિ વિષ્ણોઃ સદૃશં ચ દૈવતં ન ચાસ્તિ વાયોઃ સદૃશો ગુરુશ્ચ । ન ચાસ્તિ તીર્થં સદૃશં વિષ્ણુપદ્યાઃ ન વિષ્ણુભક્તેન સમોસ્તિ ભક્તઃ ॥ ૩,૧.

વિષ્ણુ જેવો બીજો કોઈ દેવ નથી, વાયુ જેવો બીજો ગુરુ નથી, વિષ્ણુપદ જેવું બીજું તીર્થ નથી અને વિષ્ણુભક્ત જેવો બીજો કોઈ ભક્ત નથી.

અન્યાનિ વિષ્ણોઃ પ્રતિપાદકાનિ સર્વાણિ તે સાત્ત્વિકાનીતિ ચાહુઃ । શ્રાવ્યાણિ તાન્યેવ મનુષ્યલોકે શ્રાવ્યાણિ નાન્યાનિ ચ દુઃખદાનિ ॥ ૩,૧.

બીજી બધી વિષ્ણુને સ્થાપિત કરતી શીખો સાત્ત્વિક કહેવાય છે; માનવલોકમાં એ જ સાંભળવી, બીજું નહીં, કારણ કે બીજું દુઃખ જ આપે છે.

કલૌ યુગે સર્વ પુરાણમધ્યે ત્રીણ્યેવ મુખ્યાનિ હરિપ્રિયાણિ । મુખ્યં પુરાણં હિ કલૌ નૃણાં ચ શ્રેયસ્કરં ભાગવતં પુરાણમ્ ॥ ૩,૧.

કળીયુગમાં બધા પુરાણોમાંથી માત્ર ત્રણ મુખ્ય અને હરિને પ્રિય છે; એમાં પણ ભાગવત પુરાણ સર્વોત્તમ છે અને લોકો માટે શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ આપનાર છે.

પૂર્વં હિ સૃષ્ટિઃ પ્રતિપાદ્યતે ત્ર યતો હ્યતો ભાગવતં પરં સ્મૃતમ્ । યસ્મિન્પુરાણે કથયન્તિ સૃષ્ટિં હ્યાદૌ વિષ્ણોર્બ્રહ્મરુદ્રાદિકાનામ્ ॥ ૩,૧.

પ્રથમ તો તેમાં સર્જનનું વર્ણન થાય છે; તેથી ભાગવત સર્વોપરી માનવામાં આવે છે, કારણ કે એ પુરાણમાં શરૂઆતમાં જ વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, રુદ્ર વગેરેનું સર્જન કહેવામાં આવ્યું છે.

નાનાર્થમેવં કથયન્તિ વિપ્ર નીચોચ્ચરૂપં જ્ઞાનમાહુર્મહાન્તઃ । તેનૈવ સિદ્ધં પ્રવદન્તિ સર્વં હ્યતઃ પરં ભાગવતં પુરાણમ્ ॥ ૩,૧.

હે બ્રાહ્મણ, મહાન લોકો કહે છે કે જ્ઞાન વિવિધ રીતે, ઊંચા-નીચા રૂપે સમજાવવામાં આવ્યું છે; તેથી બધું એ જથી સિદ્ધ થાય છે અને આથી ભાગવત પુરાણ સર્વોપરી છે.

તતઃ પરં વિષ્ણુપુરાણમાહુસ્તતઃ પરં ગારુડસંજ્ઞકં ચ । ત્રીણ્યેવ મુખ્યા નિ કલૌ નૃણાં તુ તથા વિશેષો ગારુડે કિઞ્ચિદસ્તિ ॥ ૩,૧.

પછી વિષ્ણુ પુરાણનું સ્થાન આવે છે, અને પછી ગારુડ નામના પુરાણનું; કળીયુગમાં લોકો માટે આ ત્રણ જ મુખ્ય છે, તેમ છતાં ગારુડમાં કંઈક વિશેષતા છે.

શૃણુધ્વં વૈ તં વિશેષં ચ વિપ્રાસ્ત્ર્યંશૈર્યુક્તં ગારુડાખ્યં પુરાણમ્ । આદ્યાંશં વૈ કર્મકાણ્ડં વદન્તિ દ્વિતીયાંશં ધર્મકાણ્ડં તમાહુઃ ॥ ૩,૧.

હવે, હે બ્રાહ્મણો, એ વિશેષતા સાંભળો: ગારુડ નામનું પુરાણ ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલું છે; પ્રથમ ભાગ કર્મકાંડ કહેવાય છે, બીજું ધર્મકાંડ કહેવાય છે.

તૃતીયાંશં બ્રહ્મકાણ્ડં વદન્તિ તેષાં મધ્યે ત્વન્તિમોયં વરિષ્ઠઃ । તૃતીયાંશશ્રવણાત્પુણ્યમાહુસ્તુલ્યં પુણ્યં ભાગવતસ્ય વિપ્રાઃ ॥ ૩,૧.

ત્રીજું ભાગ બ્રહ્મકાંડ કહેવાય છે; એમાં પણ છેલ્લો ભાગ સર્વોત્તમ છે. બ્રાહ્મણો કહે છે કે ત્રીજા ભાગનું શ્રવણ કરવાથી ભાગવત જેટલું પુણ્ય મળે છે.

તૃતીયાંશે પઠિતે વેદતુલ્યં ફલં ભવેન્નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ । તૃતીયાંશશ્રવણાદેવ વિપ્રાઃ ફલં પ્રોક્તં પઠતોપ્યર્થમેવમ્ ॥ ૩,૧.

ત્રીજો ભાગ વાંચવાથી વેદ જેટલું ફળ મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; માત્ર શ્રવણથી પણ એ ફળ મળે છે અને વાંચવાથી તો વધુ મળે છે.

તૃતીયાંશશ્રવણાદર્થતશ્ચ પુણ્યં ચાહુઃ પઠતો વૈ દશાંશમ્ । તતો વરં મત્સ્યપુરાણમાહુસ્તતો વરં કૂર્મપૂરાણમાહુઃ ॥ ૩,૧.

ત્રીજા ભાગનું શ્રવણ કે સમજવાથી, વાંચન કરતાં દસમા ભાગ જેટલું પુણ્ય મળે છે. પછી મચ્છ પુરાણ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે અને પછી કૂર્મ પુરાણ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

તથૈવ વૈ વાયુપુરાણમાહુસ્ત્રીણ્યેવ ચાહુઃ સાત્ત્વિકાનીતિ લોકે । તત્રાપિ કિઞ્ચિદ્વેદિતવ્યં ભવેચ્ચ પુરાણષટ્કે સત્ત્વરૂપે મુનીન્દ્રાઃ ॥ ૩,૧.

એ જ રીતે, વાયુ પુરાણમાં ત્રણ સાત્ત્વિક પુરાણો ગણાય છે, અને લોકમાં પણ એવું કહેવામાં આવે છે. પણ, મહાન ઋષિઓ, એ છ પુરાણોમાં પણ સાત્ત્વિક ગુણ જોવા મળે છે, અને તેમાં પણ કઈંક વિશેષ સમજવું જોઈએ.

સત્ત્વાધમે માત્સ્યકૌર્મે તથાહુર્વાયુ ચાહુઃ સાત્ત્વિકં મધ્યમં ચ । વિષ્ણોઃ પુરાણં ભાગવતં પુરાણં સત્ત્વોત્તમં ગારુડં ચાહુરાર્યાઃ ॥ ૩,૧.

સાત્ત્વિક પુરાણોમાં માછલી અને કચ્છપ પુરાણને નીચા સાત્ત્વિક ગણાય છે, વાયુ પુરાણને મધ્યમ ગણાય છે. વિષ્ણુ પુરાણ, ભાગવત પુરાણ અને ગારુડ પુરાણને શ્રેષ્ઠ સાત્ત્વિક પુરાણ તરીકે જ્ઞાની લોકો માને છે.

સ્કાન્દં પાદ્મં વામનં વૈ વરાહં તથાગ્રેયં ભવિષ્યં પર્વસૃષ્ટૌ । એતાન્યાહૂ રાજસાનીતિ વિપ્રાસ્તત્રૈકદેશઃ સાત્ત્વિકસ્તામસશ્ચ ॥ ૩,૧.

સ્કાન્દ, પદ્મ, વામન, વરાહ, અગ્નિ અને ભવિષ્ય પુરાણને વિદ્વાનો રાજસ ગણે છે. એમાં પણ કઈંક ભાગ સાત્ત્વિક છે અને કઈંક ભાગ તામસ છે.

રજઃ પ્રાચુર્યાદ્રાજસાનીતિ ચ હુઃ શ્રાવ્યાણિ નૈતાનિ મુમુક્ષુભિઃ સદા । તેષાં મધ્યે સાત્ત્વિકાંશાશ્ચ સંતિ તેષાં શ્રુતેર્ગારુડીયં ફલં ચ ॥ ૩,૧.

રાજસ ગુણ વધારે હોવાથી એ પુરાણોને રાજસ કહેવામાં આવે છે. મુક્તિ ઇચ્છનાર વ્યક્તિએ એ પુરાણો હંમેશા સાંભળવા જોઈએ નહીં. તેમ છતાં, એમાં સાત્ત્વિક ભાગો છે અને એના શ્રવણથી ગારુડ પુરાણના ફળના અડધા જેટલું ફળ મળે છે.

બ્રહ્માણ્ડલૈઙ્ગ્યે બ્રહ્મવૈવર્તકં વૈ માર્કંણ્ડેયં બ્રાહ્મમાદિત્યકં ચ । એતાન્યા હુસ્તામસાનીતિ વિપ્રાસ્તત્રૈકદેશઃ સાત્ત્વિકો રાજસશ્ચ ॥ ૩,૧.

બ્રહ્માંડ, લિંગ, બ્રહ્મવૈવર્ત, માર્કંડેય, બ્રાહ્મ અને આદિત્ય પુરાણને વિદ્વાનો તામસ પુરાણ કહે છે. એમાં પણ કઈંક ભાગ સાત્ત્વિક છે અને કઈંક રાજસ છે.

શ્રાવ્યાણિ નૈતાનિ મનુષ્યલોકે તત્ત્વેચ્છુભિસ્તામસાનીત્યતો હિ । તેષુ સ્થિતાઃ સાત્ત્વિકાંશા મુનીન્દ્રાસ્તેષાં શ્રુતિર્ગારુડૈકાઙ્ઘ્રિતુલ્યા ॥ ૩,૧.

તામસ પુરાણો સત્યની ઇચ્છા રાખનાર મનુષ્યો માટે સાંભળવા યોગ્ય નથી. તેમ છતાં, મહાન ઋષિઓ, એમાં પણ સાત્ત્વિક ભાગો છે અને એમાં ગારુડ પુરાણનું ફળ એક પગલાં જેટલું માનવામાં આવે છે.

અલ્પાન્યુપપુરાણાનિ વદન્ત્યષ્ટાદશાનિ ચ । વિષ્ણુધર્મોતરં ચૈવ તન્ત્રં ભાગવતં તથા ॥ ૩,૧.

લોકો કહે છે કે ઉપપુરાણો પણ અઢાર છે: વિષ્ણુધર્મોત્તર, તંત્ર અને ભાગવત પણ તેમાં આવે છે.

તત્ત્વસારં નારસિંહં વાયુપ્રોક્તં તથૈવ ચ । તથા હંસપુરાણં ચ ષડેતાનિ મુનીશ્વરાઃ ॥ ૩,૧.

તત્વસાર, નરસિંહ, વાયુએ જે કહ્યું છે અને હંસ પુરાણ—આ છ ઉપપુરાણો મહાન ઋષિઓએ ગણાવ્યા છે.

સાત્ત્વિકાન્યેવ જાનીધ્વં પ્રાયશો નાત્ર સંશયઃ । એતેષાં શ્રવણાદેવ ગારુડાર્ધફલં શ્રુતમ્ ॥ ૩,૧.

આ બધા મોટાભાગે સાત્ત્વિક છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. એના શ્રવણથી ગારુડ પુરાણના અડધા જેટલું ફળ મળે છે.

ભવિષ્યોત્તરનામાનં બૃહન્નારદમેવ ચ । યમનારદસંવાદં લઘુનારદમેવ ચ ॥ ૩,૧.

ભવિષ્યોત્તર, બૃહન્નારદ, યમ અને નારદનો સંવાદ અને લઘુનારદ પણ નામે ઓળખાય છે.

વિનાયકપુરાણં ચ બૃહદ્બ્રહ્માણ્ડમેવ ચ । એતાનિ રાજસાન્યાહુઃ શ્રવણાદ્ભુક્તરુત્તમા ॥ ૩,૧.

વિનાયક પુરાણ અને બૃહદ્ બ્રહ્માંડ પુરાણને રાજસ ગણવામાં આવે છે. એના શ્રવણથી ઉત્તમ ભોગ મળે છે.

ગારુડાત્પાદતુલ્યં ચ ફલં ચાહુર્મનીષિણઃ । પુરાણં ભાગવતં શૈવં નન્દિપ્રોક્તં તથૈવ ચ ॥ ૩,૧.

જ્ઞાની લોકો કહે છે કે એના શ્રવણથી ગારુડ પુરાણના ચોથા ભાગ જેટલું ફળ મળે છે. ભાગવત પુરાણ, શૈવ પુરાણ અને નંદિએ કહ્યું છે એ પણ ગણાય છે.

પાશુપત્યં રૈણુકં ચ ભૈરવં ચ તથૈવ ચ । એતાનિ તામસાન્યાહુર્હરિતત્ત્વાર્થવેદિનઃ ॥ ૩,૧.

પાશુપત, રેણુક અને ભૈરવ પુરાણોને પણ હરિના તત્વને જાણનારા લોકો તામસ પુરાણ માને છે.

એતેષાં શ્રવણાદ્વિપ્રાગારુડાઙ્ઘ્યર્ધ્મેવ ચ । સર્વેષ્વપિ પુરાણેષુ શ્રેષ્ઠં ભાગવતં સ્મૃતમ્ ॥ ૩,૧.

આ પુરાણોનું શ્રવણ કરવાથી, બ્રાહ્મણો, ગારુડ પુરાણના અડધા ફળ જેટલું ફળ મળે છે. છતાં, બધા પુરાણોમાં ભાગવત પુરાણ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.