ગરુડપુરાણમ્

ઇહાપરત્રાપિ સુખેતરાણિ દાસ્યન્તિ પશ્ચાદધરં વૈ તમશ્ચ । અતો હ્યેતે નૈવ પૂજ્યા ન નમ્યા મોક્ષેચ્છુભિર્બ્રાહ્મણાદ્યૈર્દ્વિજેન્દ્ર ॥ ૩,૧.

આ દુનિયામાં કે પરલોકમાં એ દેવતાઓ થોડું સુખ આપે છે, પણ પછી તો દુઃખ અને અંધકાર જ મળે છે. તેથી, મુક્તિ ઈચ્છનાર બ્રાહ્મણાદિકોએ તેમને પૂજવા કે વંદન કરવું જોઈએ નહીં.

તથૈવ સર્વાશ્રમિભિશ્ચ નિત્યં મહાવિપત્તાવપિ વિપ્રવર્યાઃ । શ્રીકામ્ય યા યે તુ ભજન્તિ નિત્યં શ્રીબ્રહ્મરુદ્રેદ્રયમાદિદેવાન્ ॥ ૩,૧.

એ જ રીતે, દરેક આશ્રમવાળાએ, મહાન સંકટમાં પણ, જો શ્રીની ઈચ્છા હોય અને બ્રહ્મા, રુદ્ર, ઇન્દ્ર, યમ અને અન્ય દેવતાઓની પૂજા કરે...

ઇહેવ ભુઞ્જન્તિ મહચ્ચ દુઃ ખં મહાપદઃ કુષ્ઠભગન્દરાદીન્ । નમન્તિ યેઽવૈષ્ણવાન્બ્રહ્મરુદ્રવાયુ પ્રતીકાન્નૈવ તે વિષ્ણુભક્તાઃ ॥ ૩,૧.

તો તેઓ અહીં જ મોટું દુઃખ, રોગ, કુષ્ઠ, ભગંદર વગેરે ભોગવે છે. જે બ્રહ્મા, રુદ્ર, વાયુ જેવા અવૈષ્ણવ રૂપોને વંદન કરે છે, તેઓ વિષ્ણુભક્ત નથી.

અભિપ્રાયં ત્વત્ર વક્ષ્યે મુનીન્દ્રાઃ પરં ગોપ્યં હૃદિ ધાર્યં હિ તદ્ધિ । વાયોઃ પ્રતીકં પૂજ્યમેવેહ વિપ્રા ન બ્રહ્મરુદ્રાદિપ્રતીકમેવ ॥ ૩,૧.

હવે હું મારું મનોભાવ કહું છું, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, જે ગુપ્ત છે અને હૃદયમાં રાખવું જોઈએ. બ્રાહ્મણોએ અહીં વાયુના રૂપને જ પૂજવું, બ્રહ્મા, રુદ્ર વગેરેના રૂપને નહીં.

પૂજાકાલે દેવદેવસ્ય વિષ્ણોર્વાયોઃ પ્રતીકં યોગ્યભાગે નિધાય । અન્તર્ગતં તસ્ય વાયોર્હરિં ચ લક્ષ્મીપતિં પૂજયિત્વા હિ સમ્યક્ ॥ ૩,૧.

પૂજાના સમયે, ભગવાન વિષ્ણુના પ્રતિનિધિ તરીકે વાયુના રૂપને યોગ્ય સ્થાન પર રાખી, તેમાં રહેલા શ્રીપતિ હરિને યોગ્ય રીતે પૂજવું.

પશ્ચાદ્વાયોઃ સુપ્રતીકં ચ સમ્યઙ્નિર્માલ્યશેષેણ હરેઃ સમર્ચયેત્ । પૃથક્ચ સ્રગ્ધૂપવિલેપનાદિપૂજાં પ્રકુર્વન્તિ ચ યે વિમૂઢઃ ॥ ૩,૧.

પછી વાયુના ઉત્તમ રૂપને, હરિના બાકી રહેલા પુષ્પાદિથી યોગ્ય રીતે પૂજવું. જે લોકો વાયુની અલગથી ફૂલ, ધૂપ, ચંદન વગેરેથી પૂજા કરે છે, તેઓ ભ્રમિત છે.

તેષાં દુઃ ખમિહ લોકે પરત્ર ભવિષ્યતે નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ । પ્રાયશ્ચિત્તં સ્વસ્તિ વિપ્રાઃ કથઞ્ચિત્તત્કુર્વન્તુ સ્મરણં નામ વિષ્ણોઃ ॥ ૩,૧.

એવા લોકોને આ લોક અને પરલોકમાં દુઃખ જ મળે છે, એમાં કોઈ સંશય નથી. પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે, હે બ્રાહ્મણો, તેઓ કોઈ રીતે વિષ્ણુનું નામ સ્મરણ કરે.

પાષણ્ડરુદ્રાદિકસં પ્રતિષ્ઠિતાન્હરેર્વાયોઃ શઙ્કરસ્ય પ્રતીકાન્ । નમન્તિ યે ફલબુદ્ધ્યા વિભૂઢાસ્તેષાં ફલં શાશ્વતં દુઃ ખમેવ ॥ ૩,૧.

જે લોકો ફળની આશાથી પાંખાં, રુદ્ર અને અન્ય દેવતાઓ માટે સ્થાપિત મૂર્તિઓને, કે હરિ, વાયુ કે શંકરનાં સ્વરૂપોને વંદન કરે છે, તેઓ ખરેખર ભ્રાંતિમાં છે; એમને મળતું ફળ તો સતત દુઃખ જ છે.

વાયોઃ પ્રતીકં યદિ વિપ્રવર્યૈઃ પ્રતિષ્ઠિતં ચેન્નમનં હિ કાર્યમ્ । નૈવેદ્યશેષેણ હરેશ્ચ વિષ્ણોઃ પૂજા કૃતા ચેન્ન હિ દોષલેશઃ ॥ ૩,૧.

જો ઉત્તમ બ્રાહ્મણો દ્વારા વાયુની મૂર્તિ સ્થાપિત કરવામાં આવી હોય તો તેની પૂજા કરવી જ જોઈએ; અને જો હરિ કે વિષ્ણુની પૂજા, તેમના નૈવેદ્યના અવશેષથી કરવામાં આવે તો તેમાં કોઈ દોષ નથી.

ગુરુર્હિ મુખ્યો હનુમજ્જનિર્મહાન્રામાઙ્ઘ્રિભક્તો હનુમાન્સદૈવ । એવં વિદિત્વા પરમં હરિં ચ પુત્રં પુનર્મુખ્યદેવસ્ય વાયોઃ ॥ ૩,૧.

મુખ્ય ગુરુ તો હનુમાન છે, જે વાયુદેવના પુત્ર અને રામચંદ્રજીના ચરણોમાં સદા ભક્તિ ધરાવે છે; આવું જાણીને, પરમ હરિને પુત્રરૂપે અને ફરી મુખ્ય દેવ વાયુ તરીકે ઓળખવો જોઈએ.

નમસ્કારો નાન્યથા વિપ્રવર્યા આધીયતાં હૃદિ સર્વૈ રહસ્યમમ્ । યે વૈષ્ણવા વૈષ્ણ વદાસભૃત્યાઃ સર્વેપિ તે સર્વદા વિષ્ણુમેવ ॥ ૩,૧.

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, પૂજા બીજું કોઈ રીતે કરવી નહીં; આ રહસ્ય હંમેશા હૃદયમાં રાખો. જે બધા વૈષ્ણવ છે, વિષ્ણુના દાસ અને ભક્ત છે, તેઓ સદા માત્ર વિષ્ણુને જ સમર્પિત રહે છે.

નમન્તિ યે વૈ પ્રતિપાદયન્તિ તથૈવ પુણ્યાનિ ચ સાત્ત્વિકાનિ । નમન્તિ યે વાસુદેવં હરિં ચ સમ્યક્સ્વશક્ત્યા પ્રતિપાદયન્તિ ॥ ૩,૧.

જે લોકો નમન કરે છે અને એ રીતે સાત્ત્વિક પુણ્ય સ્થાપે છે, અને જે લોકો વાસુદેવ, હરિને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે યોગ્ય રીતે સ્થાપે છે, તેઓ સાચા પુણ્યશાળી છે.

પ્રવૃત્તિમાર્ગેણ ન પૂજયન્તિ હ્યાપત્કાલે પરદૈવં તદન્યમ્ । તે વૈષ્ણવા વૈષ્ણવદાસભૃત્યા અન્યે ચ સર્વેઽવૈષ્ણવમાત્રકાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૧.

જે લોકો પ્રવૃત્તિના માર્ગે ચાલીને, આપત્તિ સમયે પણ બીજા દેવની પૂજા કરતા નથી, તેઓ જ વૈષ્ણવ, વૈષ્ણવના દાસ અને ભક્ત ગણાય છે; બાકીના બધા તો માત્ર અવૈષ્ણવ ગણાય છે.

ઉપક્રમૈરુપસંહારસ્ય લિઙ્ગૈર્હરિં ગુરું હ્યન્તરેણૈવ યાન્તિ । તાનેવાહુઃ સત્પુરાણાનિ વિપ્રાઃ કલૌ યુગે નાભ્યસૂયન્તિ સર્વે ॥ ૩,૧.

પ્રારંભ, અંત અને લક્ષણોથી, તેઓ હરિને ગુરુ રૂપે સ્વીકારીને, માત્ર તેમના દ્વારા જ પહોંચે છે; સાચા પુરાણોમાં બ્રાહ્મણો એ જ કહ્યું છે અને કળીયુગમાં એમનામાંથી કોઈની નિંદા કરવી નહીં.

યતો હિતાન્યે પ્રતિપાદયન્તિ પ્રવૃત્તિધર્માન્સ્વસ્વવર્ણાનુરૂપાન્ । અતો હ્યસૂયન્તિ સદા વિમૂઢાઃ કલૌ હિ વિપ્રાઃ પ્રચુરા હિ તેપિ ॥ ૩,૧.

કારણ કે તેઓ દરેક varnના અનુરૂપ કલ્યાણકારી ધર્મો સ્થાપે છે, તેથી ભ્રાંતિમાં પડેલા લોકો કળીયુગમાં હંમેશા દોષ શોધે છે; અને આવા બ્રાહ્મણો ઘણી સંખ્યામાં છે.

ન ચાસ્તિ વિષ્ણોઃ સદૃશં ચ દૈવતં ન ચાસ્તિ વાયોઃ સદૃશો ગુરુશ્ચ । ન ચાસ્તિ તીર્થં સદૃશં વિષ્ણુપદ્યાઃ ન વિષ્ણુભક્તેન સમોસ્તિ ભક્તઃ ॥ ૩,૧.

વિષ્ણુ જેવો બીજો કોઈ દેવ નથી, વાયુ જેવો બીજો ગુરુ નથી, વિષ્ણુપદ જેવું બીજું તીર્થ નથી અને વિષ્ણુભક્ત જેવો બીજો કોઈ ભક્ત નથી.

અન્યાનિ વિષ્ણોઃ પ્રતિપાદકાનિ સર્વાણિ તે સાત્ત્વિકાનીતિ ચાહુઃ । શ્રાવ્યાણિ તાન્યેવ મનુષ્યલોકે શ્રાવ્યાણિ નાન્યાનિ ચ દુઃખદાનિ ॥ ૩,૧.

બીજી બધી વિષ્ણુને સ્થાપિત કરતી શીખો સાત્ત્વિક કહેવાય છે; માનવલોકમાં એ જ સાંભળવી, બીજું નહીં, કારણ કે બીજું દુઃખ જ આપે છે.

કલૌ યુગે સર્વ પુરાણમધ્યે ત્રીણ્યેવ મુખ્યાનિ હરિપ્રિયાણિ । મુખ્યં પુરાણં હિ કલૌ નૃણાં ચ શ્રેયસ્કરં ભાગવતં પુરાણમ્ ॥ ૩,૧.

કળીયુગમાં બધા પુરાણોમાંથી માત્ર ત્રણ મુખ્ય અને હરિને પ્રિય છે; એમાં પણ ભાગવત પુરાણ સર્વોત્તમ છે અને લોકો માટે શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ આપનાર છે.

પૂર્વં હિ સૃષ્ટિઃ પ્રતિપાદ્યતે ત્ર યતો હ્યતો ભાગવતં પરં સ્મૃતમ્ । યસ્મિન્પુરાણે કથયન્તિ સૃષ્ટિં હ્યાદૌ વિષ્ણોર્બ્રહ્મરુદ્રાદિકાનામ્ ॥ ૩,૧.

પ્રથમ તો તેમાં સર્જનનું વર્ણન થાય છે; તેથી ભાગવત સર્વોપરી માનવામાં આવે છે, કારણ કે એ પુરાણમાં શરૂઆતમાં જ વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, રુદ્ર વગેરેનું સર્જન કહેવામાં આવ્યું છે.

નાનાર્થમેવં કથયન્તિ વિપ્ર નીચોચ્ચરૂપં જ્ઞાનમાહુર્મહાન્તઃ । તેનૈવ સિદ્ધં પ્રવદન્તિ સર્વં હ્યતઃ પરં ભાગવતં પુરાણમ્ ॥ ૩,૧.

હે બ્રાહ્મણ, મહાન લોકો કહે છે કે જ્ઞાન વિવિધ રીતે, ઊંચા-નીચા રૂપે સમજાવવામાં આવ્યું છે; તેથી બધું એ જથી સિદ્ધ થાય છે અને આથી ભાગવત પુરાણ સર્વોપરી છે.

તતઃ પરં વિષ્ણુપુરાણમાહુસ્તતઃ પરં ગારુડસંજ્ઞકં ચ । ત્રીણ્યેવ મુખ્યા નિ કલૌ નૃણાં તુ તથા વિશેષો ગારુડે કિઞ્ચિદસ્તિ ॥ ૩,૧.

પછી વિષ્ણુ પુરાણનું સ્થાન આવે છે, અને પછી ગારુડ નામના પુરાણનું; કળીયુગમાં લોકો માટે આ ત્રણ જ મુખ્ય છે, તેમ છતાં ગારુડમાં કંઈક વિશેષતા છે.

શૃણુધ્વં વૈ તં વિશેષં ચ વિપ્રાસ્ત્ર્યંશૈર્યુક્તં ગારુડાખ્યં પુરાણમ્ । આદ્યાંશં વૈ કર્મકાણ્ડં વદન્તિ દ્વિતીયાંશં ધર્મકાણ્ડં તમાહુઃ ॥ ૩,૧.

હવે, હે બ્રાહ્મણો, એ વિશેષતા સાંભળો: ગારુડ નામનું પુરાણ ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલું છે; પ્રથમ ભાગ કર્મકાંડ કહેવાય છે, બીજું ધર્મકાંડ કહેવાય છે.

તૃતીયાંશં બ્રહ્મકાણ્ડં વદન્તિ તેષાં મધ્યે ત્વન્તિમોયં વરિષ્ઠઃ । તૃતીયાંશશ્રવણાત્પુણ્યમાહુસ્તુલ્યં પુણ્યં ભાગવતસ્ય વિપ્રાઃ ॥ ૩,૧.

ત્રીજું ભાગ બ્રહ્મકાંડ કહેવાય છે; એમાં પણ છેલ્લો ભાગ સર્વોત્તમ છે. બ્રાહ્મણો કહે છે કે ત્રીજા ભાગનું શ્રવણ કરવાથી ભાગવત જેટલું પુણ્ય મળે છે.

તૃતીયાંશે પઠિતે વેદતુલ્યં ફલં ભવેન્નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ । તૃતીયાંશશ્રવણાદેવ વિપ્રાઃ ફલં પ્રોક્તં પઠતોપ્યર્થમેવમ્ ॥ ૩,૧.

ત્રીજો ભાગ વાંચવાથી વેદ જેટલું ફળ મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; માત્ર શ્રવણથી પણ એ ફળ મળે છે અને વાંચવાથી તો વધુ મળે છે.

તૃતીયાંશશ્રવણાદર્થતશ્ચ પુણ્યં ચાહુઃ પઠતો વૈ દશાંશમ્ । તતો વરં મત્સ્યપુરાણમાહુસ્તતો વરં કૂર્મપૂરાણમાહુઃ ॥ ૩,૧.

ત્રીજા ભાગનું શ્રવણ કે સમજવાથી, વાંચન કરતાં દસમા ભાગ જેટલું પુણ્ય મળે છે. પછી મચ્છ પુરાણ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે અને પછી કૂર્મ પુરાણ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

તથૈવ વૈ વાયુપુરાણમાહુસ્ત્રીણ્યેવ ચાહુઃ સાત્ત્વિકાનીતિ લોકે । તત્રાપિ કિઞ્ચિદ્વેદિતવ્યં ભવેચ્ચ પુરાણષટ્કે સત્ત્વરૂપે મુનીન્દ્રાઃ ॥ ૩,૧.

એ જ રીતે, વાયુ પુરાણમાં ત્રણ સાત્ત્વિક પુરાણો ગણાય છે, અને લોકમાં પણ એવું કહેવામાં આવે છે. પણ, મહાન ઋષિઓ, એ છ પુરાણોમાં પણ સાત્ત્વિક ગુણ જોવા મળે છે, અને તેમાં પણ કઈંક વિશેષ સમજવું જોઈએ.

સત્ત્વાધમે માત્સ્યકૌર્મે તથાહુર્વાયુ ચાહુઃ સાત્ત્વિકં મધ્યમં ચ । વિષ્ણોઃ પુરાણં ભાગવતં પુરાણં સત્ત્વોત્તમં ગારુડં ચાહુરાર્યાઃ ॥ ૩,૧.

સાત્ત્વિક પુરાણોમાં માછલી અને કચ્છપ પુરાણને નીચા સાત્ત્વિક ગણાય છે, વાયુ પુરાણને મધ્યમ ગણાય છે. વિષ્ણુ પુરાણ, ભાગવત પુરાણ અને ગારુડ પુરાણને શ્રેષ્ઠ સાત્ત્વિક પુરાણ તરીકે જ્ઞાની લોકો માને છે.

સ્કાન્દં પાદ્મં વામનં વૈ વરાહં તથાગ્રેયં ભવિષ્યં પર્વસૃષ્ટૌ । એતાન્યાહૂ રાજસાનીતિ વિપ્રાસ્તત્રૈકદેશઃ સાત્ત્વિકસ્તામસશ્ચ ॥ ૩,૧.

સ્કાન્દ, પદ્મ, વામન, વરાહ, અગ્નિ અને ભવિષ્ય પુરાણને વિદ્વાનો રાજસ ગણે છે. એમાં પણ કઈંક ભાગ સાત્ત્વિક છે અને કઈંક ભાગ તામસ છે.

રજઃ પ્રાચુર્યાદ્રાજસાનીતિ ચ હુઃ શ્રાવ્યાણિ નૈતાનિ મુમુક્ષુભિઃ સદા । તેષાં મધ્યે સાત્ત્વિકાંશાશ્ચ સંતિ તેષાં શ્રુતેર્ગારુડીયં ફલં ચ ॥ ૩,૧.

રાજસ ગુણ વધારે હોવાથી એ પુરાણોને રાજસ કહેવામાં આવે છે. મુક્તિ ઇચ્છનાર વ્યક્તિએ એ પુરાણો હંમેશા સાંભળવા જોઈએ નહીં. તેમ છતાં, એમાં સાત્ત્વિક ભાગો છે અને એના શ્રવણથી ગારુડ પુરાણના ફળના અડધા જેટલું ફળ મળે છે.