ગરુડપુરાણમ્

મુક્તિસાધનભૂતં ચ બ્રૂહિ તત્ત્વવિનિર્ણયમ્ । સૂત ઉવાચ । શૃણુધ્વમૃષયઃ સર્વે હરિં તત્ત્વવિનિર્ણયમ્ ॥ ૩,૧.

મોક્ષ મેળવવાનો સાચો માર્ગ શું છે, એ અમને કહો. સૂતજી બોલ્યા: હે ઋષિગણો, હવે તમે શ્રીહરિના તત્ત્વનું સાચું નિર્ધારણ સાંભળો.

નત્વા વિષ્ણું શ્રિયં વાયું ભારતીં શેષસંજ્ઞકમ્ । દ્વૈપાયનં ગુરું કૃષ્ણં પ્રવક્ષ્યામિ યથામતિ ॥ ૩,૧.

શ્રીવિષ્ણુ, શ્રી, વાયુ, ભારતીમાતા, શેષ, દ્વૈપાયન, ગુરુ અને કૃષ્ણને વંદન કરીને, હું મારી સમજ પ્રમાણે કહું છું.

નાસ્તિ નારાયણસમં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ । એતેન સત્યવાક્યેન સર્વાર્થાન્સાધયામ્યહમ્ ॥ ૩,૧.

નારાયણ જેવો બીજો કોઈ નથી, ન હતો અને ન હશે. આ સાચા વચનથી હું સર્વ કાર્ય સિદ્ધ કરું છું.

શૌનક ઉવાચ । કિમર્થં નમનં વિષ્ણોર્ગ્રન્થાદૌ મુનિસત્તમ । કર્તવ્યં બ્રૂહિ મે બ્રહ્મન્કૃપયા મમ સુવ્રત ॥ ૩,૧.

શૌનકએ પૂછ્યું: હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, ગ્રંથના આરંભે વિષ્ણુને વંદન કરવાનું શું કારણ છે? હે બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને મને કહો.

તતઃ શ્રિયં તતો વાયું ભારતીં ચ તતઃ પરમ્ । અન્તે વ્યાસં કિમર્થં ચ ત્વં નમસ્કૃતવાનસિ । સૂતસૂત મહાભાગ બ્રૂહિ કારણમત્ર ચ ॥ ૩,૧.

પછી શ્રી, પછી વાયુ, પછી ભારતીમાતા અને અંતે વ્યાસજીને કેમ વંદન કર્યું? હે મહાભાગ્યશાળી સૂતજી, એનું કારણ મને કહો.

સૂત ઉવાચ । આદૌ વન્દ્યઃ સર્વવેદૈકવેદ્યો વેદે શાસ્ત્રે સેતિહાસે પુરાણે । સત્તાં પ્રાયો વિષ્ણુરેવૈક એવ પ્રકાશતેઽતો નમ્ય એકો હરિર્હિ ॥ ૩,૧.

સૂતજી બોલ્યા: આરંભે માત્ર વિષ્ણુને જ વંદન કરવો જોઈએ, કારણ કે તમામ વેદોમાં અને શાસ્ત્રો, ઇતિહાસ, પુરાણોમાં પણ તેમનો જ બોધ થાય છે. સચ્ચાઈમાં વિષ્ણુ જ સર્વત્ર પ્રકાશે છે, તેથી હરીને જ વંદન કરવું.

સર્વત્ર મુખ્યસ્ત્વધિકોન્યતોપિ સ એવ નમ્યો ન ચ શઙ્કરાદ્યાઃ । નમન્તિ યેઽવિનયાચ્છઙ્કરં તુ વિનાયકં ચણ્ડિકાં રેણુકાં ચ ॥ ૩,૧.

સર્વત્ર મુખ્ય અને શ્રેષ્ઠ તો એજ છે, બીજાને વંદન કરવું યોગ્ય નથી. શંકર વગેરેને જે વંદન કરે છે, તેઓ અજ્ઞાનથી જ કરે છે.

તથા સૂર્યં ભૈરવં માતારશ્વ તથા વાણીં ગિરિજાં વૈ શ્રિયં ચ । સર્વેપિ તે વૈષ્ણવા નૈવ લોકે ન તદ્ભક્તા વેતિ ચાર્યા વદન્તિ ॥ ૩,૧.

સૂર્ય, ભૈરવ, માતારશ્વ, વાણી, ગિરિજામાતા અને શ્રી – એ બધા વૈષ્ણવ છે, સ્વતંત્ર દેવતા નથી; તેમના ભક્તો પણ વૈષ્ણવ નથી, આવું આચાર્યો કહે છે.

ન પાર્થિક્યાન્નમનં કાર્યમેવ પ્રીણન્તિ નૈતા દેવતાઃ પૂજનેન । પૂજાં ગૃહીત્વા દેવતાશ્ચૈવ સર્વાઃ કિઞ્ચિદ્દત્વા ફલદાનેન તાંશ્ચ ॥ ૩,૧.

પાર્થના સંબંધિત ન હોય એવા દેવતાઓને વંદન કરવું યોગ્ય નથી; આવી પૂજાથી એ દેવતાઓ પ્રસન્ન થતા નથી. જો પૂજા સ્વીકારે તો પણ, એ દેવતાઓ થોડું ફળ આપે છે.

સંતર્પ્ય તુષ્ટૈઃ સ્વમનોનુ સારાત્તૈઃ કારિતાં કામ્યપૂજાં તથૈવ । નિવેદયિત્વા પરદેવતાયાં વિષ્ણૌ હરૌ શ્રીપુરુષાદિવન્દ્યે ॥ ૩,૧.

પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે તેમને તૃપ્ત કરીને, જે કામના પૂજા કરે, એ બધું અંતે પરમદેવતા વિષ્ણુ, હરી, શ્રીપતિને અર્પણ કરવું જોઈએ.

ઇહાપરત્રાપિ સુખેતરાણિ દાસ્યન્તિ પશ્ચાદધરં વૈ તમશ્ચ । અતો હ્યેતે નૈવ પૂજ્યા ન નમ્યા મોક્ષેચ્છુભિર્બ્રાહ્મણાદ્યૈર્દ્વિજેન્દ્ર ॥ ૩,૧.

આ દુનિયામાં કે પરલોકમાં એ દેવતાઓ થોડું સુખ આપે છે, પણ પછી તો દુઃખ અને અંધકાર જ મળે છે. તેથી, મુક્તિ ઈચ્છનાર બ્રાહ્મણાદિકોએ તેમને પૂજવા કે વંદન કરવું જોઈએ નહીં.

તથૈવ સર્વાશ્રમિભિશ્ચ નિત્યં મહાવિપત્તાવપિ વિપ્રવર્યાઃ । શ્રીકામ્ય યા યે તુ ભજન્તિ નિત્યં શ્રીબ્રહ્મરુદ્રેદ્રયમાદિદેવાન્ ॥ ૩,૧.

એ જ રીતે, દરેક આશ્રમવાળાએ, મહાન સંકટમાં પણ, જો શ્રીની ઈચ્છા હોય અને બ્રહ્મા, રુદ્ર, ઇન્દ્ર, યમ અને અન્ય દેવતાઓની પૂજા કરે...

ઇહેવ ભુઞ્જન્તિ મહચ્ચ દુઃ ખં મહાપદઃ કુષ્ઠભગન્દરાદીન્ । નમન્તિ યેઽવૈષ્ણવાન્બ્રહ્મરુદ્રવાયુ પ્રતીકાન્નૈવ તે વિષ્ણુભક્તાઃ ॥ ૩,૧.

તો તેઓ અહીં જ મોટું દુઃખ, રોગ, કુષ્ઠ, ભગંદર વગેરે ભોગવે છે. જે બ્રહ્મા, રુદ્ર, વાયુ જેવા અવૈષ્ણવ રૂપોને વંદન કરે છે, તેઓ વિષ્ણુભક્ત નથી.

અભિપ્રાયં ત્વત્ર વક્ષ્યે મુનીન્દ્રાઃ પરં ગોપ્યં હૃદિ ધાર્યં હિ તદ્ધિ । વાયોઃ પ્રતીકં પૂજ્યમેવેહ વિપ્રા ન બ્રહ્મરુદ્રાદિપ્રતીકમેવ ॥ ૩,૧.

હવે હું મારું મનોભાવ કહું છું, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, જે ગુપ્ત છે અને હૃદયમાં રાખવું જોઈએ. બ્રાહ્મણોએ અહીં વાયુના રૂપને જ પૂજવું, બ્રહ્મા, રુદ્ર વગેરેના રૂપને નહીં.

પૂજાકાલે દેવદેવસ્ય વિષ્ણોર્વાયોઃ પ્રતીકં યોગ્યભાગે નિધાય । અન્તર્ગતં તસ્ય વાયોર્હરિં ચ લક્ષ્મીપતિં પૂજયિત્વા હિ સમ્યક્ ॥ ૩,૧.

પૂજાના સમયે, ભગવાન વિષ્ણુના પ્રતિનિધિ તરીકે વાયુના રૂપને યોગ્ય સ્થાન પર રાખી, તેમાં રહેલા શ્રીપતિ હરિને યોગ્ય રીતે પૂજવું.

પશ્ચાદ્વાયોઃ સુપ્રતીકં ચ સમ્યઙ્નિર્માલ્યશેષેણ હરેઃ સમર્ચયેત્ । પૃથક્ચ સ્રગ્ધૂપવિલેપનાદિપૂજાં પ્રકુર્વન્તિ ચ યે વિમૂઢઃ ॥ ૩,૧.

પછી વાયુના ઉત્તમ રૂપને, હરિના બાકી રહેલા પુષ્પાદિથી યોગ્ય રીતે પૂજવું. જે લોકો વાયુની અલગથી ફૂલ, ધૂપ, ચંદન વગેરેથી પૂજા કરે છે, તેઓ ભ્રમિત છે.

તેષાં દુઃ ખમિહ લોકે પરત્ર ભવિષ્યતે નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ । પ્રાયશ્ચિત્તં સ્વસ્તિ વિપ્રાઃ કથઞ્ચિત્તત્કુર્વન્તુ સ્મરણં નામ વિષ્ણોઃ ॥ ૩,૧.

એવા લોકોને આ લોક અને પરલોકમાં દુઃખ જ મળે છે, એમાં કોઈ સંશય નથી. પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે, હે બ્રાહ્મણો, તેઓ કોઈ રીતે વિષ્ણુનું નામ સ્મરણ કરે.

પાષણ્ડરુદ્રાદિકસં પ્રતિષ્ઠિતાન્હરેર્વાયોઃ શઙ્કરસ્ય પ્રતીકાન્ । નમન્તિ યે ફલબુદ્ધ્યા વિભૂઢાસ્તેષાં ફલં શાશ્વતં દુઃ ખમેવ ॥ ૩,૧.

જે લોકો ફળની આશાથી પાંખાં, રુદ્ર અને અન્ય દેવતાઓ માટે સ્થાપિત મૂર્તિઓને, કે હરિ, વાયુ કે શંકરનાં સ્વરૂપોને વંદન કરે છે, તેઓ ખરેખર ભ્રાંતિમાં છે; એમને મળતું ફળ તો સતત દુઃખ જ છે.

વાયોઃ પ્રતીકં યદિ વિપ્રવર્યૈઃ પ્રતિષ્ઠિતં ચેન્નમનં હિ કાર્યમ્ । નૈવેદ્યશેષેણ હરેશ્ચ વિષ્ણોઃ પૂજા કૃતા ચેન્ન હિ દોષલેશઃ ॥ ૩,૧.

જો ઉત્તમ બ્રાહ્મણો દ્વારા વાયુની મૂર્તિ સ્થાપિત કરવામાં આવી હોય તો તેની પૂજા કરવી જ જોઈએ; અને જો હરિ કે વિષ્ણુની પૂજા, તેમના નૈવેદ્યના અવશેષથી કરવામાં આવે તો તેમાં કોઈ દોષ નથી.

ગુરુર્હિ મુખ્યો હનુમજ્જનિર્મહાન્રામાઙ્ઘ્રિભક્તો હનુમાન્સદૈવ । એવં વિદિત્વા પરમં હરિં ચ પુત્રં પુનર્મુખ્યદેવસ્ય વાયોઃ ॥ ૩,૧.

મુખ્ય ગુરુ તો હનુમાન છે, જે વાયુદેવના પુત્ર અને રામચંદ્રજીના ચરણોમાં સદા ભક્તિ ધરાવે છે; આવું જાણીને, પરમ હરિને પુત્રરૂપે અને ફરી મુખ્ય દેવ વાયુ તરીકે ઓળખવો જોઈએ.

નમસ્કારો નાન્યથા વિપ્રવર્યા આધીયતાં હૃદિ સર્વૈ રહસ્યમમ્ । યે વૈષ્ણવા વૈષ્ણ વદાસભૃત્યાઃ સર્વેપિ તે સર્વદા વિષ્ણુમેવ ॥ ૩,૧.

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, પૂજા બીજું કોઈ રીતે કરવી નહીં; આ રહસ્ય હંમેશા હૃદયમાં રાખો. જે બધા વૈષ્ણવ છે, વિષ્ણુના દાસ અને ભક્ત છે, તેઓ સદા માત્ર વિષ્ણુને જ સમર્પિત રહે છે.

નમન્તિ યે વૈ પ્રતિપાદયન્તિ તથૈવ પુણ્યાનિ ચ સાત્ત્વિકાનિ । નમન્તિ યે વાસુદેવં હરિં ચ સમ્યક્સ્વશક્ત્યા પ્રતિપાદયન્તિ ॥ ૩,૧.

જે લોકો નમન કરે છે અને એ રીતે સાત્ત્વિક પુણ્ય સ્થાપે છે, અને જે લોકો વાસુદેવ, હરિને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે યોગ્ય રીતે સ્થાપે છે, તેઓ સાચા પુણ્યશાળી છે.

પ્રવૃત્તિમાર્ગેણ ન પૂજયન્તિ હ્યાપત્કાલે પરદૈવં તદન્યમ્ । તે વૈષ્ણવા વૈષ્ણવદાસભૃત્યા અન્યે ચ સર્વેઽવૈષ્ણવમાત્રકાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૧.

જે લોકો પ્રવૃત્તિના માર્ગે ચાલીને, આપત્તિ સમયે પણ બીજા દેવની પૂજા કરતા નથી, તેઓ જ વૈષ્ણવ, વૈષ્ણવના દાસ અને ભક્ત ગણાય છે; બાકીના બધા તો માત્ર અવૈષ્ણવ ગણાય છે.

ઉપક્રમૈરુપસંહારસ્ય લિઙ્ગૈર્હરિં ગુરું હ્યન્તરેણૈવ યાન્તિ । તાનેવાહુઃ સત્પુરાણાનિ વિપ્રાઃ કલૌ યુગે નાભ્યસૂયન્તિ સર્વે ॥ ૩,૧.

પ્રારંભ, અંત અને લક્ષણોથી, તેઓ હરિને ગુરુ રૂપે સ્વીકારીને, માત્ર તેમના દ્વારા જ પહોંચે છે; સાચા પુરાણોમાં બ્રાહ્મણો એ જ કહ્યું છે અને કળીયુગમાં એમનામાંથી કોઈની નિંદા કરવી નહીં.

યતો હિતાન્યે પ્રતિપાદયન્તિ પ્રવૃત્તિધર્માન્સ્વસ્વવર્ણાનુરૂપાન્ । અતો હ્યસૂયન્તિ સદા વિમૂઢાઃ કલૌ હિ વિપ્રાઃ પ્રચુરા હિ તેપિ ॥ ૩,૧.

કારણ કે તેઓ દરેક varnના અનુરૂપ કલ્યાણકારી ધર્મો સ્થાપે છે, તેથી ભ્રાંતિમાં પડેલા લોકો કળીયુગમાં હંમેશા દોષ શોધે છે; અને આવા બ્રાહ્મણો ઘણી સંખ્યામાં છે.

ન ચાસ્તિ વિષ્ણોઃ સદૃશં ચ દૈવતં ન ચાસ્તિ વાયોઃ સદૃશો ગુરુશ્ચ । ન ચાસ્તિ તીર્થં સદૃશં વિષ્ણુપદ્યાઃ ન વિષ્ણુભક્તેન સમોસ્તિ ભક્તઃ ॥ ૩,૧.

વિષ્ણુ જેવો બીજો કોઈ દેવ નથી, વાયુ જેવો બીજો ગુરુ નથી, વિષ્ણુપદ જેવું બીજું તીર્થ નથી અને વિષ્ણુભક્ત જેવો બીજો કોઈ ભક્ત નથી.

અન્યાનિ વિષ્ણોઃ પ્રતિપાદકાનિ સર્વાણિ તે સાત્ત્વિકાનીતિ ચાહુઃ । શ્રાવ્યાણિ તાન્યેવ મનુષ્યલોકે શ્રાવ્યાણિ નાન્યાનિ ચ દુઃખદાનિ ॥ ૩,૧.

બીજી બધી વિષ્ણુને સ્થાપિત કરતી શીખો સાત્ત્વિક કહેવાય છે; માનવલોકમાં એ જ સાંભળવી, બીજું નહીં, કારણ કે બીજું દુઃખ જ આપે છે.

કલૌ યુગે સર્વ પુરાણમધ્યે ત્રીણ્યેવ મુખ્યાનિ હરિપ્રિયાણિ । મુખ્યં પુરાણં હિ કલૌ નૃણાં ચ શ્રેયસ્કરં ભાગવતં પુરાણમ્ ॥ ૩,૧.

કળીયુગમાં બધા પુરાણોમાંથી માત્ર ત્રણ મુખ્ય અને હરિને પ્રિય છે; એમાં પણ ભાગવત પુરાણ સર્વોત્તમ છે અને લોકો માટે શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ આપનાર છે.

પૂર્વં હિ સૃષ્ટિઃ પ્રતિપાદ્યતે ત્ર યતો હ્યતો ભાગવતં પરં સ્મૃતમ્ । યસ્મિન્પુરાણે કથયન્તિ સૃષ્ટિં હ્યાદૌ વિષ્ણોર્બ્રહ્મરુદ્રાદિકાનામ્ ॥ ૩,૧.

પ્રથમ તો તેમાં સર્જનનું વર્ણન થાય છે; તેથી ભાગવત સર્વોપરી માનવામાં આવે છે, કારણ કે એ પુરાણમાં શરૂઆતમાં જ વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, રુદ્ર વગેરેનું સર્જન કહેવામાં આવ્યું છે.