ગરુડપુરાણમ્

યજ્ઞૈર્યજ્ઞપતિં કેચિજ્જ્ઞાનૈર્જ્ઞાનાત્મકં પરમ્ । કેચિત્પરમયા ભક્ત્યા નારાયણમપૂજયન્ ॥ ૩,૧.

કેટલાંક યજ્ઞથી યજ્ઞપતિની, કેટલાંક જ્ઞાનથી જ્ઞાનસ્વરૂપની અને કેટલાંક પરમ ભક્તિથી નારાયણની પૂજા કરતા.

એકદા તુ મહાત્માનઃ સમાજં ચક્રુરુત્તમાઃ । ધર્માર્થકામમોક્ષાણામુપાયં જ્ઞાતુમિચ્છવઃ ॥ ૩,૧.

એક વખત એ મહાન આત્માઓ, શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ, ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષના ઉપાય જાણવા માટે એકત્ર થયા.

ષદ્વિંશતિસહસ્રાણિ મુનીનામૂર્ધ્વરેતસામ્ । તેષાં શિષ્યપ્રશિષ્યાણાં સંખ્યા વક્તું ન શઙ્ક્યતે ॥ ૩,૧.

છવીસ હજાર ઋષિઓ, બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર, ત્યાં હતા. તેમના શિષ્ય અને ઉપશિષ્યોની સંખ્યા તો ગણાવી પણ ન શકાય.

મુનયો ભાવિતાત્માનો મિલિતાસ્તે મહોજસઃ । લોકાનુગ્રહકર્તારો વીતરાગા વિમત્સરાઃ ॥ ૩,૧.

મનથી શુદ્ધ, મહાતેજસ્વી, લોકહિતેચ્છુ, રાગ અને ઈર્ષ્યા રહિત એવા ઋષિઓ એકઠા થયા.

કથં હરૌ મનુષ્યાણાં ભક્તિરવ્યભિચારિણી । કેન સિધ્યેત્તુ સકલં કર્મ ત્રિવિધમાત્મનઃ ॥ ૩,૧.

મનુષ્યમાં અવિચલ હરિભક્તિ કેવી રીતે થાય? આત્માના ત્રણ પ્રકારના કર્મ કયા ઉપાયથી સિદ્ધ થાય?

ઇત્યેવં પ્રષ્ટુમાત્માનમુદ્યતાન્પ્રેક્ષ્ય શૌનકઃ । સાંજ લિર્વાક્યમાહ સ્મ વિનયાવનતઃ સુધીઃ ॥ ૩,૧.

આ રીતે પ્રશ્ન કરવા તૈયાર થયેલા તેમને જોઈ, વિનય અને બુદ્ધિથી યુક્ત શૌનકે મધુર વચન કહ્યાં.

શૌનક ઉવાચ । આસ્તે સિદ્ધાશ્રમે પુણ્યે સૂતઃ પૌરાણિકોત્તમઃ । સ એતદખિલં વેત્તિ વ્યાસશિષ્યો યતીશ્વરઃ ॥ ૩,૧.

શૌનક બોલ્યા: સિદ્ધાશ્રમના પવિત્ર સ્થાને વ્યાસશિષ્ય, શ્રેષ્ઠ પુરાણવાચક, યતિશ્રેષ્ઠ સૂત રહે છે; તે આ બધું જાણે છે.

તસ્માત્તમેવ પૃચ્છામ ઇત્યેવં શૌનકો મુનિઃ । અથ તે ઋષયો જગ્મુઃ પુણ્યં સિદ્ધાશ્રમં તતઃ ॥ ૩,૧.

એથી આપણે એના પાસેથી પૂછીએ—એવું શૌનક મુનિએ કહ્યું. પછી એ ઋષિઓ પવિત્ર સિદ્ધાશ્રમમાં ગયા.

પપ્રચ્છુસ્તે સુખાસીનં નૈમિષારણ્યવાસિનઃ । ઋષય ઊચુઃ । વયં ત્વતિથયઃ પ્રાપ્તાસ્ત્વાતિથેયોસિ સુવ્રત ॥ ૩,૧.

નૈમિષારણ્યના નિવાસી, આરામથી બેઠેલા સૂતને તેમણે પૂછ્યું. ઋષિઓ બોલ્યા: અમે તમારા અતિથિ બની આવ્યા છીએ, અને તમે અમારા યજમાન છો, હે સુવ્રત.

સ્નાનદાનોપચારેણ પૂજયિત્વા યથાવિધિ । કેન વિષ્ણુઃ પ્રસન્નઃ સ્યાત્સ કથં પૂજ્યતે નરૈઃ ॥ ૩,૧.

સ્નાન, દાન અને યોગ્ય ઉપચારથી પૂજા કર્યા પછી, ભગવાન વિષ્ણુ કઈ રીતે પ્રસન્ન થાય છે અને મનુષ્યોએ તેમને કેવી રીતે પૂજવા જોઈએ?

મુક્તિસાધનભૂતં ચ બ્રૂહિ તત્ત્વવિનિર્ણયમ્ । સૂત ઉવાચ । શૃણુધ્વમૃષયઃ સર્વે હરિં તત્ત્વવિનિર્ણયમ્ ॥ ૩,૧.

મોક્ષ મેળવવાનો સાચો માર્ગ શું છે, એ અમને કહો. સૂતજી બોલ્યા: હે ઋષિગણો, હવે તમે શ્રીહરિના તત્ત્વનું સાચું નિર્ધારણ સાંભળો.

નત્વા વિષ્ણું શ્રિયં વાયું ભારતીં શેષસંજ્ઞકમ્ । દ્વૈપાયનં ગુરું કૃષ્ણં પ્રવક્ષ્યામિ યથામતિ ॥ ૩,૧.

શ્રીવિષ્ણુ, શ્રી, વાયુ, ભારતીમાતા, શેષ, દ્વૈપાયન, ગુરુ અને કૃષ્ણને વંદન કરીને, હું મારી સમજ પ્રમાણે કહું છું.

નાસ્તિ નારાયણસમં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ । એતેન સત્યવાક્યેન સર્વાર્થાન્સાધયામ્યહમ્ ॥ ૩,૧.

નારાયણ જેવો બીજો કોઈ નથી, ન હતો અને ન હશે. આ સાચા વચનથી હું સર્વ કાર્ય સિદ્ધ કરું છું.

શૌનક ઉવાચ । કિમર્થં નમનં વિષ્ણોર્ગ્રન્થાદૌ મુનિસત્તમ । કર્તવ્યં બ્રૂહિ મે બ્રહ્મન્કૃપયા મમ સુવ્રત ॥ ૩,૧.

શૌનકએ પૂછ્યું: હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, ગ્રંથના આરંભે વિષ્ણુને વંદન કરવાનું શું કારણ છે? હે બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને મને કહો.

તતઃ શ્રિયં તતો વાયું ભારતીં ચ તતઃ પરમ્ । અન્તે વ્યાસં કિમર્થં ચ ત્વં નમસ્કૃતવાનસિ । સૂતસૂત મહાભાગ બ્રૂહિ કારણમત્ર ચ ॥ ૩,૧.

પછી શ્રી, પછી વાયુ, પછી ભારતીમાતા અને અંતે વ્યાસજીને કેમ વંદન કર્યું? હે મહાભાગ્યશાળી સૂતજી, એનું કારણ મને કહો.

સૂત ઉવાચ । આદૌ વન્દ્યઃ સર્વવેદૈકવેદ્યો વેદે શાસ્ત્રે સેતિહાસે પુરાણે । સત્તાં પ્રાયો વિષ્ણુરેવૈક એવ પ્રકાશતેઽતો નમ્ય એકો હરિર્હિ ॥ ૩,૧.

સૂતજી બોલ્યા: આરંભે માત્ર વિષ્ણુને જ વંદન કરવો જોઈએ, કારણ કે તમામ વેદોમાં અને શાસ્ત્રો, ઇતિહાસ, પુરાણોમાં પણ તેમનો જ બોધ થાય છે. સચ્ચાઈમાં વિષ્ણુ જ સર્વત્ર પ્રકાશે છે, તેથી હરીને જ વંદન કરવું.

સર્વત્ર મુખ્યસ્ત્વધિકોન્યતોપિ સ એવ નમ્યો ન ચ શઙ્કરાદ્યાઃ । નમન્તિ યેઽવિનયાચ્છઙ્કરં તુ વિનાયકં ચણ્ડિકાં રેણુકાં ચ ॥ ૩,૧.

સર્વત્ર મુખ્ય અને શ્રેષ્ઠ તો એજ છે, બીજાને વંદન કરવું યોગ્ય નથી. શંકર વગેરેને જે વંદન કરે છે, તેઓ અજ્ઞાનથી જ કરે છે.

તથા સૂર્યં ભૈરવં માતારશ્વ તથા વાણીં ગિરિજાં વૈ શ્રિયં ચ । સર્વેપિ તે વૈષ્ણવા નૈવ લોકે ન તદ્ભક્તા વેતિ ચાર્યા વદન્તિ ॥ ૩,૧.

સૂર્ય, ભૈરવ, માતારશ્વ, વાણી, ગિરિજામાતા અને શ્રી – એ બધા વૈષ્ણવ છે, સ્વતંત્ર દેવતા નથી; તેમના ભક્તો પણ વૈષ્ણવ નથી, આવું આચાર્યો કહે છે.

ન પાર્થિક્યાન્નમનં કાર્યમેવ પ્રીણન્તિ નૈતા દેવતાઃ પૂજનેન । પૂજાં ગૃહીત્વા દેવતાશ્ચૈવ સર્વાઃ કિઞ્ચિદ્દત્વા ફલદાનેન તાંશ્ચ ॥ ૩,૧.

પાર્થના સંબંધિત ન હોય એવા દેવતાઓને વંદન કરવું યોગ્ય નથી; આવી પૂજાથી એ દેવતાઓ પ્રસન્ન થતા નથી. જો પૂજા સ્વીકારે તો પણ, એ દેવતાઓ થોડું ફળ આપે છે.

સંતર્પ્ય તુષ્ટૈઃ સ્વમનોનુ સારાત્તૈઃ કારિતાં કામ્યપૂજાં તથૈવ । નિવેદયિત્વા પરદેવતાયાં વિષ્ણૌ હરૌ શ્રીપુરુષાદિવન્દ્યે ॥ ૩,૧.

પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે તેમને તૃપ્ત કરીને, જે કામના પૂજા કરે, એ બધું અંતે પરમદેવતા વિષ્ણુ, હરી, શ્રીપતિને અર્પણ કરવું જોઈએ.

ઇહાપરત્રાપિ સુખેતરાણિ દાસ્યન્તિ પશ્ચાદધરં વૈ તમશ્ચ । અતો હ્યેતે નૈવ પૂજ્યા ન નમ્યા મોક્ષેચ્છુભિર્બ્રાહ્મણાદ્યૈર્દ્વિજેન્દ્ર ॥ ૩,૧.

આ દુનિયામાં કે પરલોકમાં એ દેવતાઓ થોડું સુખ આપે છે, પણ પછી તો દુઃખ અને અંધકાર જ મળે છે. તેથી, મુક્તિ ઈચ્છનાર બ્રાહ્મણાદિકોએ તેમને પૂજવા કે વંદન કરવું જોઈએ નહીં.

તથૈવ સર્વાશ્રમિભિશ્ચ નિત્યં મહાવિપત્તાવપિ વિપ્રવર્યાઃ । શ્રીકામ્ય યા યે તુ ભજન્તિ નિત્યં શ્રીબ્રહ્મરુદ્રેદ્રયમાદિદેવાન્ ॥ ૩,૧.

એ જ રીતે, દરેક આશ્રમવાળાએ, મહાન સંકટમાં પણ, જો શ્રીની ઈચ્છા હોય અને બ્રહ્મા, રુદ્ર, ઇન્દ્ર, યમ અને અન્ય દેવતાઓની પૂજા કરે...

ઇહેવ ભુઞ્જન્તિ મહચ્ચ દુઃ ખં મહાપદઃ કુષ્ઠભગન્દરાદીન્ । નમન્તિ યેઽવૈષ્ણવાન્બ્રહ્મરુદ્રવાયુ પ્રતીકાન્નૈવ તે વિષ્ણુભક્તાઃ ॥ ૩,૧.

તો તેઓ અહીં જ મોટું દુઃખ, રોગ, કુષ્ઠ, ભગંદર વગેરે ભોગવે છે. જે બ્રહ્મા, રુદ્ર, વાયુ જેવા અવૈષ્ણવ રૂપોને વંદન કરે છે, તેઓ વિષ્ણુભક્ત નથી.

અભિપ્રાયં ત્વત્ર વક્ષ્યે મુનીન્દ્રાઃ પરં ગોપ્યં હૃદિ ધાર્યં હિ તદ્ધિ । વાયોઃ પ્રતીકં પૂજ્યમેવેહ વિપ્રા ન બ્રહ્મરુદ્રાદિપ્રતીકમેવ ॥ ૩,૧.

હવે હું મારું મનોભાવ કહું છું, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, જે ગુપ્ત છે અને હૃદયમાં રાખવું જોઈએ. બ્રાહ્મણોએ અહીં વાયુના રૂપને જ પૂજવું, બ્રહ્મા, રુદ્ર વગેરેના રૂપને નહીં.

પૂજાકાલે દેવદેવસ્ય વિષ્ણોર્વાયોઃ પ્રતીકં યોગ્યભાગે નિધાય । અન્તર્ગતં તસ્ય વાયોર્હરિં ચ લક્ષ્મીપતિં પૂજયિત્વા હિ સમ્યક્ ॥ ૩,૧.

પૂજાના સમયે, ભગવાન વિષ્ણુના પ્રતિનિધિ તરીકે વાયુના રૂપને યોગ્ય સ્થાન પર રાખી, તેમાં રહેલા શ્રીપતિ હરિને યોગ્ય રીતે પૂજવું.

પશ્ચાદ્વાયોઃ સુપ્રતીકં ચ સમ્યઙ્નિર્માલ્યશેષેણ હરેઃ સમર્ચયેત્ । પૃથક્ચ સ્રગ્ધૂપવિલેપનાદિપૂજાં પ્રકુર્વન્તિ ચ યે વિમૂઢઃ ॥ ૩,૧.

પછી વાયુના ઉત્તમ રૂપને, હરિના બાકી રહેલા પુષ્પાદિથી યોગ્ય રીતે પૂજવું. જે લોકો વાયુની અલગથી ફૂલ, ધૂપ, ચંદન વગેરેથી પૂજા કરે છે, તેઓ ભ્રમિત છે.

તેષાં દુઃ ખમિહ લોકે પરત્ર ભવિષ્યતે નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ । પ્રાયશ્ચિત્તં સ્વસ્તિ વિપ્રાઃ કથઞ્ચિત્તત્કુર્વન્તુ સ્મરણં નામ વિષ્ણોઃ ॥ ૩,૧.

એવા લોકોને આ લોક અને પરલોકમાં દુઃખ જ મળે છે, એમાં કોઈ સંશય નથી. પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે, હે બ્રાહ્મણો, તેઓ કોઈ રીતે વિષ્ણુનું નામ સ્મરણ કરે.

પાષણ્ડરુદ્રાદિકસં પ્રતિષ્ઠિતાન્હરેર્વાયોઃ શઙ્કરસ્ય પ્રતીકાન્ । નમન્તિ યે ફલબુદ્ધ્યા વિભૂઢાસ્તેષાં ફલં શાશ્વતં દુઃ ખમેવ ॥ ૩,૧.

જે લોકો ફળની આશાથી પાંખાં, રુદ્ર અને અન્ય દેવતાઓ માટે સ્થાપિત મૂર્તિઓને, કે હરિ, વાયુ કે શંકરનાં સ્વરૂપોને વંદન કરે છે, તેઓ ખરેખર ભ્રાંતિમાં છે; એમને મળતું ફળ તો સતત દુઃખ જ છે.

વાયોઃ પ્રતીકં યદિ વિપ્રવર્યૈઃ પ્રતિષ્ઠિતં ચેન્નમનં હિ કાર્યમ્ । નૈવેદ્યશેષેણ હરેશ્ચ વિષ્ણોઃ પૂજા કૃતા ચેન્ન હિ દોષલેશઃ ॥ ૩,૧.

જો ઉત્તમ બ્રાહ્મણો દ્વારા વાયુની મૂર્તિ સ્થાપિત કરવામાં આવી હોય તો તેની પૂજા કરવી જ જોઈએ; અને જો હરિ કે વિષ્ણુની પૂજા, તેમના નૈવેદ્યના અવશેષથી કરવામાં આવે તો તેમાં કોઈ દોષ નથી.