ગરુડપુરાણમ્

પુરાણં ગારુડં પુણ્યં પવિત્રં પાપનાશનમ્ ૨,૪૯.

ગરુડ પુરાણ પવિત્ર, પાવન અને પાપનો નાશ કરનાર છે.

શ્રુત્વા દાનાનિ દેયાનિ વાચકાયાખિલાનિ ચ । પૂર્વોક્તશયનાદીનિ નાન્યથા સફલં ભવેત્ ॥ ૨,૪૯.

જો દાન આપવાનું અને વાચકને આપવાની બધી વસ્તુઓ, તેમજ અગાઉ જણાવેલા પથારાં વગેરે, યોગ્ય રીતે ન આપવામાં આવે તો તેનો ફળ મળતું નથી.

પુરાણં પૂજયેત્પૂર્વં વાચકં તદનન્તરમ્ । વસ્ત્રાલઙ્કારગોદાનૈર્દક્ષિણાભિશ્ચ સાદરમ્ ॥ ૨,૪૯.

પહેલાં પુરાણની પૂજા કરવી, પછી વાચકની માનપૂર્વક વસ્ત્ર, આભૂષણ, ગાય અને દક્ષિણાથી સન્માન કરવો.

અન્નદાનૈર્હેમદાનૈર્ભમિદાનૈશ્ચ ભૂરિભિઃ । પૂજયેદ્વાચકં ભક્ત્યા બહુપુણ્યફલાપ્તયે ॥ ૨,૪૯.

ઘણા અન્ન, સોનાં અને જમીનના દાનથી, ભક્તિપૂર્વક વાચકની પૂજા કરવી, જેથી અનેક પુણ્યફળ મળે.

યશ્ચેદં શૃણુયાન્મર્ત્યો યથાપિ પરિકીર્તયેત્ । વિહાય યાતનાં ઘોરાં ધૂતપાપો દિવં વ્રજેત્ ॥ ૨,૪૯.

જે મનુષ્ય આ સાંભળે કે કહે, તે ભયાનક યાતનાને છોડીને, પાપ ધોઈને સ્વર્ગમાં જાય છે.

અથ ગારુડે બ્રહ્મકાણ્ડસ્તૃતીય આરભ્યતે । ઓં મલ્લાનામશનિર્નૃણાં નરવરઃ સ્ત્રીણાં સ્મરો મૂર્તિમાન્ ગોપાનાં સ્વજનોઽસતાં ક્ષિતિભૃતાં શાસ્તા સ્વપિત્રોઃ શિશુઃ । મૃત્યુર્ભોજપતેર્વિધાતૃવિહિત સ્તત્ત્વં પરં યોગિનાં વૃષ્ણીનાં ચ પતિઃ સદૈવ શુશુભે રઙ્ગેઽચ્યુતઃ સાગ્રજઃ ॥ ૩,૧.

હવે ગારુડ પુરાણમાં ત્રીજું બ્રહ્મકાંડ આરંભે છે. ઓમ્. મલ્લોમાં વીજળી જેવો, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, સ્ત્રીઓમાં કામદેવ રૂપ, ગોપોમાં પોતાનો, દુષ્ટોમાં શાસક, રાજાઓમાં રક્ષક, માતાપિતાને બાળક, ભોજપતિ માટે મૃત્યુ, સર્જનહાર માટે સત્ય, યોગીઓ માટે પરમ તત્વ અને હંમેશા રંગભૂમિમાં અગ્રભાઈ સાથે અચ્યૂત તેજથી ઝગમગતો હતો.

નમો નારાયણાયેતિ તસ્મૈ વૈ મૂલરૂપિણે । નમસ્કૃત્ય પ્રવક્ષ્યામિ નારાયણકથામિમામ્ ॥ ૩,૧.

મૂળરૂપ નારાયણને વંદન છે. તેમને નમસ્કાર કરીને હવે હું આ નારાયણકથા કહું છું.

શૌનકાદ્યા મહાત્માનો હ્યૃષયો બ્રહ્મવાદિનઃ । નૈમિષાખ્યે મહાપુણ્યે તપસ્તેપુર્મહત્તરમ્ ॥ ૩,૧.

શૌનક વગેરે મહાન આત્માવાળા, બ્રહ્મને જાણનારા ઋષિઓ, નૈમિષ નામના પવિત્ર સ્થળે મહાન તપ કરતા હતા.

જિતેન્દ્રિયા જિતાહારાઃ સંતઃ સત્યપરાયણાઃ । યજન્તઃ પરયા ભક્ત્યા વિષ્ણુમાદ્યં જગદ્ગુરુમ્ ॥ ૩,૧.

જેમણે ઇન્દ્રિય અને આહાર જીત્યા છે, સદ્ગુણો ધરાવે છે, સત્યને ધ્યેય બનાવ્યું છે, એવા ઋષિઓ પરમ ભક્તિથી વિશ્વગુરુ વિષ્ણુની પૂજા કરતા હતા.

ગૃણન્તઃ પરમં બ્રહ્મ જગચ્ચક્ષુર્મહૌજસઃ । સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞાસ્તેપુર્નૈમિષ કાનને ॥ ૩,૧.

જગતના દ્રષ્ટા, મહાતેજસ્વી પરમ બ્રહ્મનું ગાન કરતા, સર્વ શાસ્ત્રના તત્વ જાણનારા એ ઋષિઓ નૈમિષના વનમાં રહેતા હતા.

યજ્ઞૈર્યજ્ઞપતિં કેચિજ્જ્ઞાનૈર્જ્ઞાનાત્મકં પરમ્ । કેચિત્પરમયા ભક્ત્યા નારાયણમપૂજયન્ ॥ ૩,૧.

કેટલાંક યજ્ઞથી યજ્ઞપતિની, કેટલાંક જ્ઞાનથી જ્ઞાનસ્વરૂપની અને કેટલાંક પરમ ભક્તિથી નારાયણની પૂજા કરતા.

એકદા તુ મહાત્માનઃ સમાજં ચક્રુરુત્તમાઃ । ધર્માર્થકામમોક્ષાણામુપાયં જ્ઞાતુમિચ્છવઃ ॥ ૩,૧.

એક વખત એ મહાન આત્માઓ, શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ, ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષના ઉપાય જાણવા માટે એકત્ર થયા.

ષદ્વિંશતિસહસ્રાણિ મુનીનામૂર્ધ્વરેતસામ્ । તેષાં શિષ્યપ્રશિષ્યાણાં સંખ્યા વક્તું ન શઙ્ક્યતે ॥ ૩,૧.

છવીસ હજાર ઋષિઓ, બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર, ત્યાં હતા. તેમના શિષ્ય અને ઉપશિષ્યોની સંખ્યા તો ગણાવી પણ ન શકાય.

મુનયો ભાવિતાત્માનો મિલિતાસ્તે મહોજસઃ । લોકાનુગ્રહકર્તારો વીતરાગા વિમત્સરાઃ ॥ ૩,૧.

મનથી શુદ્ધ, મહાતેજસ્વી, લોકહિતેચ્છુ, રાગ અને ઈર્ષ્યા રહિત એવા ઋષિઓ એકઠા થયા.

કથં હરૌ મનુષ્યાણાં ભક્તિરવ્યભિચારિણી । કેન સિધ્યેત્તુ સકલં કર્મ ત્રિવિધમાત્મનઃ ॥ ૩,૧.

મનુષ્યમાં અવિચલ હરિભક્તિ કેવી રીતે થાય? આત્માના ત્રણ પ્રકારના કર્મ કયા ઉપાયથી સિદ્ધ થાય?

ઇત્યેવં પ્રષ્ટુમાત્માનમુદ્યતાન્પ્રેક્ષ્ય શૌનકઃ । સાંજ લિર્વાક્યમાહ સ્મ વિનયાવનતઃ સુધીઃ ॥ ૩,૧.

આ રીતે પ્રશ્ન કરવા તૈયાર થયેલા તેમને જોઈ, વિનય અને બુદ્ધિથી યુક્ત શૌનકે મધુર વચન કહ્યાં.

શૌનક ઉવાચ । આસ્તે સિદ્ધાશ્રમે પુણ્યે સૂતઃ પૌરાણિકોત્તમઃ । સ એતદખિલં વેત્તિ વ્યાસશિષ્યો યતીશ્વરઃ ॥ ૩,૧.

શૌનક બોલ્યા: સિદ્ધાશ્રમના પવિત્ર સ્થાને વ્યાસશિષ્ય, શ્રેષ્ઠ પુરાણવાચક, યતિશ્રેષ્ઠ સૂત રહે છે; તે આ બધું જાણે છે.

તસ્માત્તમેવ પૃચ્છામ ઇત્યેવં શૌનકો મુનિઃ । અથ તે ઋષયો જગ્મુઃ પુણ્યં સિદ્ધાશ્રમં તતઃ ॥ ૩,૧.

એથી આપણે એના પાસેથી પૂછીએ—એવું શૌનક મુનિએ કહ્યું. પછી એ ઋષિઓ પવિત્ર સિદ્ધાશ્રમમાં ગયા.

પપ્રચ્છુસ્તે સુખાસીનં નૈમિષારણ્યવાસિનઃ । ઋષય ઊચુઃ । વયં ત્વતિથયઃ પ્રાપ્તાસ્ત્વાતિથેયોસિ સુવ્રત ॥ ૩,૧.

નૈમિષારણ્યના નિવાસી, આરામથી બેઠેલા સૂતને તેમણે પૂછ્યું. ઋષિઓ બોલ્યા: અમે તમારા અતિથિ બની આવ્યા છીએ, અને તમે અમારા યજમાન છો, હે સુવ્રત.

સ્નાનદાનોપચારેણ પૂજયિત્વા યથાવિધિ । કેન વિષ્ણુઃ પ્રસન્નઃ સ્યાત્સ કથં પૂજ્યતે નરૈઃ ॥ ૩,૧.

સ્નાન, દાન અને યોગ્ય ઉપચારથી પૂજા કર્યા પછી, ભગવાન વિષ્ણુ કઈ રીતે પ્રસન્ન થાય છે અને મનુષ્યોએ તેમને કેવી રીતે પૂજવા જોઈએ?

મુક્તિસાધનભૂતં ચ બ્રૂહિ તત્ત્વવિનિર્ણયમ્ । સૂત ઉવાચ । શૃણુધ્વમૃષયઃ સર્વે હરિં તત્ત્વવિનિર્ણયમ્ ॥ ૩,૧.

મોક્ષ મેળવવાનો સાચો માર્ગ શું છે, એ અમને કહો. સૂતજી બોલ્યા: હે ઋષિગણો, હવે તમે શ્રીહરિના તત્ત્વનું સાચું નિર્ધારણ સાંભળો.

નત્વા વિષ્ણું શ્રિયં વાયું ભારતીં શેષસંજ્ઞકમ્ । દ્વૈપાયનં ગુરું કૃષ્ણં પ્રવક્ષ્યામિ યથામતિ ॥ ૩,૧.

શ્રીવિષ્ણુ, શ્રી, વાયુ, ભારતીમાતા, શેષ, દ્વૈપાયન, ગુરુ અને કૃષ્ણને વંદન કરીને, હું મારી સમજ પ્રમાણે કહું છું.

નાસ્તિ નારાયણસમં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ । એતેન સત્યવાક્યેન સર્વાર્થાન્સાધયામ્યહમ્ ॥ ૩,૧.

નારાયણ જેવો બીજો કોઈ નથી, ન હતો અને ન હશે. આ સાચા વચનથી હું સર્વ કાર્ય સિદ્ધ કરું છું.

શૌનક ઉવાચ । કિમર્થં નમનં વિષ્ણોર્ગ્રન્થાદૌ મુનિસત્તમ । કર્તવ્યં બ્રૂહિ મે બ્રહ્મન્કૃપયા મમ સુવ્રત ॥ ૩,૧.

શૌનકએ પૂછ્યું: હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, ગ્રંથના આરંભે વિષ્ણુને વંદન કરવાનું શું કારણ છે? હે બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને મને કહો.

તતઃ શ્રિયં તતો વાયું ભારતીં ચ તતઃ પરમ્ । અન્તે વ્યાસં કિમર્થં ચ ત્વં નમસ્કૃતવાનસિ । સૂતસૂત મહાભાગ બ્રૂહિ કારણમત્ર ચ ॥ ૩,૧.

પછી શ્રી, પછી વાયુ, પછી ભારતીમાતા અને અંતે વ્યાસજીને કેમ વંદન કર્યું? હે મહાભાગ્યશાળી સૂતજી, એનું કારણ મને કહો.

સૂત ઉવાચ । આદૌ વન્દ્યઃ સર્વવેદૈકવેદ્યો વેદે શાસ્ત્રે સેતિહાસે પુરાણે । સત્તાં પ્રાયો વિષ્ણુરેવૈક એવ પ્રકાશતેઽતો નમ્ય એકો હરિર્હિ ॥ ૩,૧.

સૂતજી બોલ્યા: આરંભે માત્ર વિષ્ણુને જ વંદન કરવો જોઈએ, કારણ કે તમામ વેદોમાં અને શાસ્ત્રો, ઇતિહાસ, પુરાણોમાં પણ તેમનો જ બોધ થાય છે. સચ્ચાઈમાં વિષ્ણુ જ સર્વત્ર પ્રકાશે છે, તેથી હરીને જ વંદન કરવું.

સર્વત્ર મુખ્યસ્ત્વધિકોન્યતોપિ સ એવ નમ્યો ન ચ શઙ્કરાદ્યાઃ । નમન્તિ યેઽવિનયાચ્છઙ્કરં તુ વિનાયકં ચણ્ડિકાં રેણુકાં ચ ॥ ૩,૧.

સર્વત્ર મુખ્ય અને શ્રેષ્ઠ તો એજ છે, બીજાને વંદન કરવું યોગ્ય નથી. શંકર વગેરેને જે વંદન કરે છે, તેઓ અજ્ઞાનથી જ કરે છે.

તથા સૂર્યં ભૈરવં માતારશ્વ તથા વાણીં ગિરિજાં વૈ શ્રિયં ચ । સર્વેપિ તે વૈષ્ણવા નૈવ લોકે ન તદ્ભક્તા વેતિ ચાર્યા વદન્તિ ॥ ૩,૧.

સૂર્ય, ભૈરવ, માતારશ્વ, વાણી, ગિરિજામાતા અને શ્રી – એ બધા વૈષ્ણવ છે, સ્વતંત્ર દેવતા નથી; તેમના ભક્તો પણ વૈષ્ણવ નથી, આવું આચાર્યો કહે છે.

ન પાર્થિક્યાન્નમનં કાર્યમેવ પ્રીણન્તિ નૈતા દેવતાઃ પૂજનેન । પૂજાં ગૃહીત્વા દેવતાશ્ચૈવ સર્વાઃ કિઞ્ચિદ્દત્વા ફલદાનેન તાંશ્ચ ॥ ૩,૧.

પાર્થના સંબંધિત ન હોય એવા દેવતાઓને વંદન કરવું યોગ્ય નથી; આવી પૂજાથી એ દેવતાઓ પ્રસન્ન થતા નથી. જો પૂજા સ્વીકારે તો પણ, એ દેવતાઓ થોડું ફળ આપે છે.