ગરુડપુરાણમ્

તત્ત્વજ્ઞસ્યાન્તિમં કૃત્યં શૃણુ વક્ષ્યામિ તેઽધુના । યેન મોક્ષમવાપ્નોતિ બ્રહ્મ નિર્વાણસંજ્ઞકમ્ ॥ ૨,૪૯.

હવે હું તને સાચા જ્ઞાનીએ શું કરવું જોઈએ એ અંતિમ કર્તવ્ય કહું છું, જેના દ્વારા બ્રહ્મનિર્વાણ રૂપે મોક્ષ મળે છે.

અન્તકાલે તુ પુરુષ આગતે ગતસાધ્વસઃ । છિન્દ્યાદસંગશસ્ત્રેણ સ્પૃહાં દેહેઽનુ યા ચ તમ્ ॥ ૨,૪૯.

મૃત્યુ સમયે, જ્યારે અંત આવે, ત્યારે નિર્ભય થઈને, અનાસક્તિના શસ્ત્રથી શરીર અને તેની સાથે જોડાયેલી ઈચ્છાઓને કાપી નાખવી જોઈએ.

ગૃહાત્પ્રવ્રાજિતો ધીરઃ પુણ્યતીર્થજલાપ્લુતઃ । શુચૌ વિવિક્ત આસીનો વિધિવત્કલ્પિતાસને ॥ ૨,૪૯.

ઘર છોડીને, ધીરજથી, પવિત્ર તીર્થના જળથી સ્નાન કરીને, શુદ્ધ અને એકાંત જગ્યાએ યોગ્ય રીતે તૈયાર કરેલી આસન પર બેસવું જોઈએ.

અભ્યસેન્મનસા શુદ્ધં ત્રિવૃદ્બ્રહ્માક્ષરં પરમ્ । મનો યષ્છેજ્જિતશ્વાસો બ્રહ્મ બીજમવિસ્મરન્ ॥ ૨,૪૯.

પવિત્ર અને ત્રિવિધ બ્રહ્માક્ષરનું મનથી અભ્યાસ કરવો, મનને વશમાં રાખવું, શ્વાસને નિયંત્રિત કરવો અને બ્રહ્મના બીજને ક્યારેય ભૂલવું નહીં.

નિયચ્છેદ્વિષયેભ્યોઽક્ષાન્મનસા બુદ્ધિ સારથિઃ । મનઃ કર્મભિરાક્ષિપ્તં શુભાર્થે ધારયેદ્ધિયા ॥ ૨,૪૯.

બુદ્ધિ રથચાલક બનીને, મનથી ઇન્દ્રિયોને વિષયોથી દૂર રાખવી; અને કર્મોથી વિચલિત મનને શુભ કાર્યમાં બુદ્ધિથી સ્થિર રાખવું.

અહં બ્રહ્મ પરં ધામ બ્રહ્માહં પરમં પદમ્ । એવં સમીક્ષ્ય ચાત્માનમાત્મન્યાધાય નિષ્કલે ॥ ૨,૪૯.

'હું બ્રહ્મ છું, સર્વોચ્ચ ધામ છું, હું બ્રહ્મ છું, પરમ પદ છું' એમ વિચાર કરીને, આત્માને પોતાના અંદર, અખંડ સ્વરૂપે ધ્યાનમાં ધોરવું.

ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ વ્યાહરન્મામનુસ્મરન્ । યઃ પ્રયાતિ ત્યજન્દેહં સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ॥ ૨,૪૯.

'ઓમ' એ એકમાત્ર બ્રહ્માક્ષર ઉચ્ચારીને, મને સ્મરણ કરીને, જે શરીર છોડે છે, એ સર્વોચ્ચ ગતિને પામે છે.

ન યત્ર દામ્ભિકા યાન્તિ જ્ઞાનવૈરાગ્યવર્જિતાઃ । સુધિયસ્તાં ગતિં યાન્તિ તાનહં કથયામિ તે ॥ ૨,૪૯.

જે ગતિએ દંભી, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય વિહોણા લોકો જઈ શકતા નથી, ત્યાં જ બુદ્ધિશાળી લોકો પહોંચે છે; હું એના વિશે તને કહું છું.

નિર્માનમોહા જિતસંગદોષા અધ્યાત્મનિત્યા વિનિવૃત્તકામાઃ । દ્વન્દ્વૈર્વિમુક્તાઃ સુખદુઃ ખસંજ્ઞૈર્ગચ્છન્ત્યમૂઢાઃ પદમવ્યયં તત્ ॥ ૨,૪૯.

જે લોકો અહંકાર અને મોહથી મુક્ત છે, સંગના દોષોને જીત્યા છે, આત્મામાં સ્થિર છે, ઇચ્છાઓથી મુક્ત છે અને સુખ-દુઃખના દ્વંદ્વોથી છૂટેલા છે, એ જ્ઞાની એ અવિનાશી પદને પામે છે.

જ્ઞાનહ્રદે સત્યજલે રાગદ્વેષમલાપહે । યઃ સ્નાતિ માનસે તીર્થે સ વૈ મોક્ષમવાપ્નુયાત્ ॥ ૨,૪૯.

જે માણસ મનના તીર્થમાં, જ્ઞાનના સરોવર અને સત્યના જળમાં, રાગ-દ્વેષના મલને દૂર કરે છે, એ ખરેખર મોક્ષને પામે છે.

પ્રૌઢવૈરાગ્યમાસ્થાય ભજતે મામનન્યભાક્ । પૂર્ણદૃષ્ટિઃ પ્રસન્નાત્મા સ વૈ મોક્ષમવાપ્નુયાત્ ॥ ૨,૪૯.

પક્વ વૈરાગ્ય ધારણ કરીને, એકાગ્ર ભક્તિથી મને ભજે છે, પૂર્ણ દૃષ્ટિ અને પ્રસન્ન મનથી રહે છે, એ ખરેખર મોક્ષને પામે છે.

ત્યક્ત્વા ગૃહં ચ યસ્તીર્થે નિવસેન્મરણોત્સુકઃ । મુક્તિક્ષેત્રેષુ મ્રિયતે સ વૈ મોક્ષમવાપ્નુયાત્ ॥ ૨,૪૯.

જે માણસ ઘર છોડી તીર્થમાં રહે છે, મૃત્યુ માટે ઉત્સુક છે અને મુક્તિક્ષેત્રમાં મૃત્યુ પામે છે, એ ખરેખર મોક્ષને પામે છે.

અયોધ્યા મથુરા માયા કાશી કાઞ્ચી અવન્તિક । પુરી દ્વારવતી જ્ઞેયાઃ સપ્તૈતા મોક્ષદાયિકાઃ ॥ ૨,૪૯.

અયોધ્યા, મથુરા, માયા, કાશી, કાંચી, અવંતિકા અને દ્વારવતી – આ સાત શહેરો મોક્ષ આપનારા તરીકે જાણીતા છે.

ઇતિ તે કથિતં તાર્ક્ષ્ય મોક્ષધર્મં સનાતનમ્ । જ્ઞાનવૈરાગ્યસહિતં શ્રુત્વા મોક્ષમવાપ્નુયાત્ ॥ ૨,૪૯.

હે તાર્ક્ષ્ય, મેં તને મુક્તિનો શાશ્વત ધર્મ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય સાથે સમજાવ્યો છે. આ સાંભળીને મનુષ્યને મુક્તિ મળે છે.

મોક્ષં ગચ્છન્તિ તત્ત્વજ્ઞા ધાર્મિકાઃ સ્વર્ગતિં નરાઃ । પાપિનો દુર્ગતિં યાન્તિ સંસરન્તિ ખગાદયઃ ॥ ૨,૪૯.

જેઓ તત્વને જાણે છે તેઓ મુક્તિ પામે છે, ધર્મી લોકો સ્વર્ગ પામે છે, પાપી લોકો દુર્ગતિને પામે છે અને પક્ષી વગેરે જન્મમરણના ચક્રમાં ફરતા રહે છે.

સૂત ઉવાચ । સ્વપ્રશ્રોત્તરરાદ્ધાન્તમેવં ભગવતો મુખાત્ । શ્રુત્વા હૃષ્ટતનુસ્તાર્ક્ષ્યો નનામ જગદીશ્વરમ્ ॥ ૨,૪૯.

સૂતાએ કહ્યું: પોતાના પ્રશ્નો અને જવાબોથી ઉદ્ભવેલ આ અંતિમ ઉપદેશ ભગવાનના મુખેથી સાંભળીને, તાર્ક્ષ્ય આનંદથી ભરી ઉઠ્યો અને જગતના ઈશ્વરને વંદન કર્યું.

સન્દેહો મે મહાન્નષ્ટો ભવદ્વાક્યવિરોચનાત્ । ઇત્યુક્ત્વા વિષ્ણુમામન્ત્ર્ય સ ગતઃ કશ્યપાશ્રમમ્ ॥ ૨,૪૯.

તેણે કહ્યું: 'તમારા પ્રકાશક વચનો દ્વારા મારી મોટી શંકા દૂર થઈ ગઈ.' આમ કહી, વિષ્ણુને વંદન કરીને તે કશ્યપના આશ્રમ તરફ ગયો.

સદ્યો દેહાન્તરં યાતિ યથા યાતિ વિલમ્બતઃ । અનયોરુભયોશ્ચૈવ ન વિરોધસ્તથૈવ વઃ ॥ ૨,૪૯.

કોઈકને તરત જ બીજું શરીર મળે છે તો કોઈને મોડું થાય છે; બંનેમાં કોઈ વિરોધ નથી, એ જ રીતે તમારે પણ સમજવું.

સર્વમાખ્યાતવાંસ્તાત શ્રુતો ભગવતો યથા । મારીચોઽપિ મુદં લેભે શ્રુત્વા વાક્યં રમાપતેઃ ॥ ૨,૪૯.

હે પ્રિય, ભગવાન પાસેથી જે સાંભળ્યું તે બધું તને કહેલું છે; ભગવાન રામાપતિના વચન સાંભળીને પણ મારીચ આનંદિત થયો.

અપાકૃતસ્તુ સન્દેહો બ્રાહ્મણા ભવતાં મયા । ઉક્તં સુપર્ણસંજ્ઞન્તુ પુરાણં પરમાદ્ભુતમ્ ॥ ૨,૪૯.

હે બ્રાહ્મણો, તમારી શંકા મેં દૂર કરી છે; સુપર્ણ નામનું આ પ્રાચીન અને અદ્ભુત પુરાણ મેં તમને કહેલું છે.

ઇદમાપ હરેસ્તાર્ક્ષ્યસ્તાર્ક્ષ્યાદાપ તતો ભૃગુઃ । ભૃગોર્વસિષ્ઠઃ સંપ્રાપ વામદેવસ્તતઃ પુનઃ ॥ ૨,૪૯.

તાર્ક્ષ્યએ આ હરી પાસેથી મેળવ્યું; તાર્ક્ષ્ય પાસેથી ભૃગુએ, ભૃગુ પાસેથી વશિષ્ઠે અને વશિષ્ઠ પાસેથી વામદેવને મળ્યું.

પરાશરમુનિઃ પ્રાપ તસ્માદ્વ્યાસસ્તતો હ્યહમ્ । મયા તુ ભવતાં પ્રોક્તં પરં ગુહ્યં હરેરિદમ્ ॥ ૨,૪૯.

પછી પરાશર મુનિએ, પછી વ્યાસે અને પછી મેં આ હરીનું પરમ ગુપ્ત જ્ઞાન તમને કહ્યું છે.

ય ઇદં શૃણુયાન્મર્ત્યો યો વાપ્યભિદધાતિ ચ । ઇહામુત્ર ચ લોકે સ સર્વત્ર સુખમાપ્નુયાત્ ॥ ૨,૪૯.

જે મનુષ્ય આ સાંભળે કે બોલે, એ અહીં કે પરલોકમાં સર્વત્ર સુખ પામે છે.

વ્રજતઃ સંયમન્યાં યદ્દુઃ ખમત્ર નિરૂપિતમ્ । અસ્ય શ્રવણતઃ પુણ્યં તન્મુક્તો જાયતે તતઃ ॥ ૨,૪૯.

આમાં જે આત્મસંયમ છોડનારને જે દુઃખ વર્ણવાયું છે, તેનું શ્રવણ કરવાથી પુણ્ય મળે છે અને તે દુઃખમાંથી મુક્તિ મળે છે.

અત્રોક્તકર્મપાકાદિશ્રવણાચ્ચ નૃણામિહ । વૈરાગ્યમાવહેદ્યસ્માત્તસ્માચ્છ્રોતવ્યમેવ ચ ॥ ૨,૪૯.

અહીં જે કર્મફળ અને તેના પાક વિશે સાંભળવાથી મનુષ્યમાં વૈરાગ્ય આવે છે, તેથી આ અવશ્ય સાંભળવું જોઈએ.

ભજત જિતહૃષીકાઃ કૃષ્ણમેનં મુનીશં સમજનિ બત યસ્માદ્ગીઃ સુધાસારધારા । પૃષતમપિ યદીયં વર્ણરૂપં નિપીય શ્રુતિપુટચુલુકેન પ્રાપ્નુયાદાત્મનૈક્યમ્ ॥ ૨,૪૯.

જેની ઇન્દ્રિયો જીતેલી છે, એવા મુનિશ્રેષ્ઠ કૃષ્ણનું ભજન કરો; જેમની વાણીમાંથી અમૃતધારા વહે છે, એમના શબ્દોનું એક ટીપું પણ કાનથી પીવાથી આત્મા સાથે એકતા મળે છે.

વ્યાસ ઉવાચ । ઇતિ સૂતમુખોદ્ગીર્ણાંસર્વશાસ્ત્રાર્થમણ્ડિતામ્ । વૈષ્ણવીં વાક્સુધાં પીત્વા ઋષયસ્તુષ્ટિમાયયુઃ ॥ ૨,૪૯.

વ્યાસે કહ્યું: સૂતાના મુખેથી નીકળેલી, સર્વ શાસ્ત્રના સારથી શોભાયમાન વૈષ્ણવ વાણીનું અમૃત પીીને ઋષિઓ તૃપ્ત થયા.

પ્રશશંસુસ્તથાન્યોન્યં સૂતં સર્વાર્થદર્શિનમ્ । પ્રહર્ષમતુલં પ્રાપુર્મુનયઃ શૌનકાદયઃ ॥ ૨,૪૯.

મુનિઓએ એકબીજાની અને સર્વ અર્થ જાણનારા સૂતાની પ્રશંસા કરી; શૌનકાદિ ઋષિઓને અતુલ આનંદ થયો.

ઇતિ હરિવચનાનિ સૂતવાચા ખગપતિસંશયભેદકાનિ યાનિ । સ મુનિરપિ નિશમ્ય શૌનકેન્દ્રો બહુતરમાનયતિ સ્મ ચાત્મનિ સ્વમ્ ॥ ૨,૪૯.

હવે, સૂતાએ કહેલા હરિના વચનો, જે ખગપતિની શંકા દૂર કરતા હતા, તે સાંભળીને શૌનક ઋષિએ મનમાં ઘણું વિચાર્યું.