ગરુડપુરાણમ્

અદ્વૈતં કેચિદિચ્છન્તિ દ્વૈતમિચ્છન્તિ ચાપરે । સમં તત્ત્વં ન જાનન્તિ દ્વૈતાદ્દ્વૈતવિવર્જિતમ્ ॥ ૨,૪૯.

કેટલાંક અદ્વૈત ઇચ્છે છે, કેટલાંક દ્વૈત ઇચ્છે છે; પણ સાચું તત્વ તેઓ જાણતા નથી, જે દ્વૈત અને અદ્વૈત બંનેથી પર છે.

દ્વે પદે બન્ધમોક્ષાય નમમેતિ મમેતિ ચ । મમેતિ બધ્યતે જન્તુર્નમમેતિ પ્રમુચ્યતે ॥ ૨,૪૯.

બંધી અને મુક્તિ માટે બે રસ્તા છે: 'મારું' અને 'મારું નથી'. જે જીવ 'મારું' કહે છે, એ બંધાય છે; અને જે 'મારું નથી' કહે છે, એ મુક્ત થાય છે.

તત્કર્મ યન્ન બન્ધાય સા વિદ્યા યા વિમુક્તિદા । આયાસાયાપરં કર્મ વિદ્યાન્યા શિલ્પનૈપુણમ્ ॥ ૨,૪૯.

જે કર્મ બંધન ન લાવે એ સાચું કર્મ છે; જે વિદ્યા મુક્તિ આપે એ સાચી વિદ્યા છે. બીજું બધું કર્મ ફક્ત મહેનત છે, અને બીજું જ્ઞાન કળાનું કુશળતા છે.

યાવત્કર્માણિ દીપ્યન્તે યાવત્સંસારવાસના । યાવદિન્દ્રિયચાપલ્યં તાવત્તત્ત્વકથા કુતઃ ॥ ૨,૪૯.

જ્યાં સુધી કર્મો સક્રિય છે, જ્યાં સુધી સંસારની ઇચ્છાઓ છે, જ્યાં સુધી ઇન્દ્રિયો ચંચળ છે, ત્યાં સુધી સત્યની વાત કેવી રીતે થઈ શકે?

યાવદ્દેહાભિમાનશ્ચ મમતા યાવદેવ હિ । યાવત્પ્રયત્નવેગોઽસ્તિ યાવત્સંકલ્પકલ્પના ॥ ૨,૪૯.

જ્યાં સુધી શરીરનો અભિમાન છે, જ્યાં સુધી 'મારું'પણું છે, જ્યાં સુધી પ્રયત્ન અને વાસના છે, જ્યાં સુધી કલ્પના અને વિચાર છે—

યાવન્નો મનસઃ સ્થૈર્યં ન યાવચ્છાસ્ત્રચિન્તનમ્ । યાવન્ન ગુરુકારુણ્યં તાવત્તત્ત્વકથા કુતઃ ॥ ૨,૪૯.

જ્યાં સુધી મન સ્થિર ન થાય, શાસ્ત્રોમાં વિચાર ન થાય અને ગુરુની કૃપા પ્રાપ્ત ન થાય, ત્યાં સુધી સાચી વાતની ચર્ચા કેવી રીતે શક્ય છે?

તાવત્તપો વ્રતં તીર્થં જપહોમાર્ચનાદિકમ્ । વેદશાસ્ત્રાગમકથા યાવત્તત્ત્વં ન વિન્દતિ ॥ ૨,૪૯.

જ્યાં સુધી સાચું જ્ઞાન પ્રાપ્ત ન થાય, ત્યાં સુધી તપ, વ્રત, યાત્રા, જપ, હવન, પૂજા કે શાસ્ત્રોની વાતો બધું વ્યર્થ છે.

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા । તત્ત્વનિષ્ઠો ભવેત્તાર્ક્ષ્ય યદીચ્છેન્મોક્ષમાત્મનઃ ॥ ૨,૪૯.

એટલે, તાર્ખ્ષ્ય, જો મુક્તિ ઈચ્છે છે તો દરેક સ્થિતિમાં, દરેક સમયે અને પૂરા પ્રયાસથી સત્યમાં સ્થિર રહેવું જોઈએ.

ધર્મજ્ઞાનપ્રસૂનસ્ય સ્વર્ગમોક્ષફલસ્ય ચ । તાપત્રયાદિસન્તપ્તશ્છાયાં મોક્ષતરોઃ શ્રયેત્ ॥ ૨,૪૯.

જેને ત્રણ પ્રકારના દુઃખે દહોળી નાખ્યો છે, એ ધર્મજ્ઞાનના ફૂલ અને સ્વર્ગ-મોક્ષના ફળ આપતી મુક્તિના વૃક્ષની છાંયડો શોધે.

તસ્માજ્જ્ઞાનેનાત્મતત્ત્વં વિજ્ઞેયં શ્રીગુરોર્મુખાત્ । સુખેન મુચ્યતે જન્તુર્ઘોરસંસારબન્ધનાત્ ॥ ૨,૪૯.

એટલે, શ્રીગુરુના મુખેથી આત્મતત્વનું જ્ઞાન મેળવવું જોઈએ; એ જ્ઞાનથી જીવ સરળતાથી ભયાનક સંસારબંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.

તત્ત્વજ્ઞસ્યાન્તિમં કૃત્યં શૃણુ વક્ષ્યામિ તેઽધુના । યેન મોક્ષમવાપ્નોતિ બ્રહ્મ નિર્વાણસંજ્ઞકમ્ ॥ ૨,૪૯.

હવે હું તને સાચા જ્ઞાનીએ શું કરવું જોઈએ એ અંતિમ કર્તવ્ય કહું છું, જેના દ્વારા બ્રહ્મનિર્વાણ રૂપે મોક્ષ મળે છે.

અન્તકાલે તુ પુરુષ આગતે ગતસાધ્વસઃ । છિન્દ્યાદસંગશસ્ત્રેણ સ્પૃહાં દેહેઽનુ યા ચ તમ્ ॥ ૨,૪૯.

મૃત્યુ સમયે, જ્યારે અંત આવે, ત્યારે નિર્ભય થઈને, અનાસક્તિના શસ્ત્રથી શરીર અને તેની સાથે જોડાયેલી ઈચ્છાઓને કાપી નાખવી જોઈએ.

ગૃહાત્પ્રવ્રાજિતો ધીરઃ પુણ્યતીર્થજલાપ્લુતઃ । શુચૌ વિવિક્ત આસીનો વિધિવત્કલ્પિતાસને ॥ ૨,૪૯.

ઘર છોડીને, ધીરજથી, પવિત્ર તીર્થના જળથી સ્નાન કરીને, શુદ્ધ અને એકાંત જગ્યાએ યોગ્ય રીતે તૈયાર કરેલી આસન પર બેસવું જોઈએ.

અભ્યસેન્મનસા શુદ્ધં ત્રિવૃદ્બ્રહ્માક્ષરં પરમ્ । મનો યષ્છેજ્જિતશ્વાસો બ્રહ્મ બીજમવિસ્મરન્ ॥ ૨,૪૯.

પવિત્ર અને ત્રિવિધ બ્રહ્માક્ષરનું મનથી અભ્યાસ કરવો, મનને વશમાં રાખવું, શ્વાસને નિયંત્રિત કરવો અને બ્રહ્મના બીજને ક્યારેય ભૂલવું નહીં.

નિયચ્છેદ્વિષયેભ્યોઽક્ષાન્મનસા બુદ્ધિ સારથિઃ । મનઃ કર્મભિરાક્ષિપ્તં શુભાર્થે ધારયેદ્ધિયા ॥ ૨,૪૯.

બુદ્ધિ રથચાલક બનીને, મનથી ઇન્દ્રિયોને વિષયોથી દૂર રાખવી; અને કર્મોથી વિચલિત મનને શુભ કાર્યમાં બુદ્ધિથી સ્થિર રાખવું.

અહં બ્રહ્મ પરં ધામ બ્રહ્માહં પરમં પદમ્ । એવં સમીક્ષ્ય ચાત્માનમાત્મન્યાધાય નિષ્કલે ॥ ૨,૪૯.

'હું બ્રહ્મ છું, સર્વોચ્ચ ધામ છું, હું બ્રહ્મ છું, પરમ પદ છું' એમ વિચાર કરીને, આત્માને પોતાના અંદર, અખંડ સ્વરૂપે ધ્યાનમાં ધોરવું.

ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ વ્યાહરન્મામનુસ્મરન્ । યઃ પ્રયાતિ ત્યજન્દેહં સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ॥ ૨,૪૯.

'ઓમ' એ એકમાત્ર બ્રહ્માક્ષર ઉચ્ચારીને, મને સ્મરણ કરીને, જે શરીર છોડે છે, એ સર્વોચ્ચ ગતિને પામે છે.

ન યત્ર દામ્ભિકા યાન્તિ જ્ઞાનવૈરાગ્યવર્જિતાઃ । સુધિયસ્તાં ગતિં યાન્તિ તાનહં કથયામિ તે ॥ ૨,૪૯.

જે ગતિએ દંભી, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય વિહોણા લોકો જઈ શકતા નથી, ત્યાં જ બુદ્ધિશાળી લોકો પહોંચે છે; હું એના વિશે તને કહું છું.

નિર્માનમોહા જિતસંગદોષા અધ્યાત્મનિત્યા વિનિવૃત્તકામાઃ । દ્વન્દ્વૈર્વિમુક્તાઃ સુખદુઃ ખસંજ્ઞૈર્ગચ્છન્ત્યમૂઢાઃ પદમવ્યયં તત્ ॥ ૨,૪૯.

જે લોકો અહંકાર અને મોહથી મુક્ત છે, સંગના દોષોને જીત્યા છે, આત્મામાં સ્થિર છે, ઇચ્છાઓથી મુક્ત છે અને સુખ-દુઃખના દ્વંદ્વોથી છૂટેલા છે, એ જ્ઞાની એ અવિનાશી પદને પામે છે.

જ્ઞાનહ્રદે સત્યજલે રાગદ્વેષમલાપહે । યઃ સ્નાતિ માનસે તીર્થે સ વૈ મોક્ષમવાપ્નુયાત્ ॥ ૨,૪૯.

જે માણસ મનના તીર્થમાં, જ્ઞાનના સરોવર અને સત્યના જળમાં, રાગ-દ્વેષના મલને દૂર કરે છે, એ ખરેખર મોક્ષને પામે છે.

પ્રૌઢવૈરાગ્યમાસ્થાય ભજતે મામનન્યભાક્ । પૂર્ણદૃષ્ટિઃ પ્રસન્નાત્મા સ વૈ મોક્ષમવાપ્નુયાત્ ॥ ૨,૪૯.

પક્વ વૈરાગ્ય ધારણ કરીને, એકાગ્ર ભક્તિથી મને ભજે છે, પૂર્ણ દૃષ્ટિ અને પ્રસન્ન મનથી રહે છે, એ ખરેખર મોક્ષને પામે છે.

ત્યક્ત્વા ગૃહં ચ યસ્તીર્થે નિવસેન્મરણોત્સુકઃ । મુક્તિક્ષેત્રેષુ મ્રિયતે સ વૈ મોક્ષમવાપ્નુયાત્ ॥ ૨,૪૯.

જે માણસ ઘર છોડી તીર્થમાં રહે છે, મૃત્યુ માટે ઉત્સુક છે અને મુક્તિક્ષેત્રમાં મૃત્યુ પામે છે, એ ખરેખર મોક્ષને પામે છે.

અયોધ્યા મથુરા માયા કાશી કાઞ્ચી અવન્તિક । પુરી દ્વારવતી જ્ઞેયાઃ સપ્તૈતા મોક્ષદાયિકાઃ ॥ ૨,૪૯.

અયોધ્યા, મથુરા, માયા, કાશી, કાંચી, અવંતિકા અને દ્વારવતી – આ સાત શહેરો મોક્ષ આપનારા તરીકે જાણીતા છે.

ઇતિ તે કથિતં તાર્ક્ષ્ય મોક્ષધર્મં સનાતનમ્ । જ્ઞાનવૈરાગ્યસહિતં શ્રુત્વા મોક્ષમવાપ્નુયાત્ ॥ ૨,૪૯.

હે તાર્ક્ષ્ય, મેં તને મુક્તિનો શાશ્વત ધર્મ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય સાથે સમજાવ્યો છે. આ સાંભળીને મનુષ્યને મુક્તિ મળે છે.

મોક્ષં ગચ્છન્તિ તત્ત્વજ્ઞા ધાર્મિકાઃ સ્વર્ગતિં નરાઃ । પાપિનો દુર્ગતિં યાન્તિ સંસરન્તિ ખગાદયઃ ॥ ૨,૪૯.

જેઓ તત્વને જાણે છે તેઓ મુક્તિ પામે છે, ધર્મી લોકો સ્વર્ગ પામે છે, પાપી લોકો દુર્ગતિને પામે છે અને પક્ષી વગેરે જન્મમરણના ચક્રમાં ફરતા રહે છે.

સૂત ઉવાચ । સ્વપ્રશ્રોત્તરરાદ્ધાન્તમેવં ભગવતો મુખાત્ । શ્રુત્વા હૃષ્ટતનુસ્તાર્ક્ષ્યો નનામ જગદીશ્વરમ્ ॥ ૨,૪૯.

સૂતાએ કહ્યું: પોતાના પ્રશ્નો અને જવાબોથી ઉદ્ભવેલ આ અંતિમ ઉપદેશ ભગવાનના મુખેથી સાંભળીને, તાર્ક્ષ્ય આનંદથી ભરી ઉઠ્યો અને જગતના ઈશ્વરને વંદન કર્યું.

સન્દેહો મે મહાન્નષ્ટો ભવદ્વાક્યવિરોચનાત્ । ઇત્યુક્ત્વા વિષ્ણુમામન્ત્ર્ય સ ગતઃ કશ્યપાશ્રમમ્ ॥ ૨,૪૯.

તેણે કહ્યું: 'તમારા પ્રકાશક વચનો દ્વારા મારી મોટી શંકા દૂર થઈ ગઈ.' આમ કહી, વિષ્ણુને વંદન કરીને તે કશ્યપના આશ્રમ તરફ ગયો.

સદ્યો દેહાન્તરં યાતિ યથા યાતિ વિલમ્બતઃ । અનયોરુભયોશ્ચૈવ ન વિરોધસ્તથૈવ વઃ ॥ ૨,૪૯.

કોઈકને તરત જ બીજું શરીર મળે છે તો કોઈને મોડું થાય છે; બંનેમાં કોઈ વિરોધ નથી, એ જ રીતે તમારે પણ સમજવું.

સર્વમાખ્યાતવાંસ્તાત શ્રુતો ભગવતો યથા । મારીચોઽપિ મુદં લેભે શ્રુત્વા વાક્યં રમાપતેઃ ॥ ૨,૪૯.

હે પ્રિય, ભગવાન પાસેથી જે સાંભળ્યું તે બધું તને કહેલું છે; ભગવાન રામાપતિના વચન સાંભળીને પણ મારીચ આનંદિત થયો.