ગરુડપુરાણમ્

પ્રજ્ઞાહીનસ્ય પઠનં યથાન્ધસ્ય ચ દર્પણમ્ । અતઃ પ્રજ્ઞાવતાં શાસ્ત્રં તત્ત્વજ્ઞાનસ્ય લક્ષણમ્ ॥ ૨,૪૯.

જેમ બુદ્ધિ વિનાના માણસ માટે દર્પણ વ્યર્થ છે, તેમ જ વિવેક વિનાના માણસે શાસ્ત્ર વાંચવું નિષ્ફળ છે; એટલે જ, વિવેકવાન માટે શાસ્ત્રો સત્યજ્ઞાનનું લક્ષણ છે.

ઇદં જ્ઞાનમિદં જ્ઞેયં સર્વન્તુ શ્રોતુમિચ્છતિ । દિવ્યવર્ષસહસ્રાચ્ચ શાસ્ત્રાન્તં નૈવ ગચ્છતિ ॥ ૨,૪૯.

આ જ્ઞાન છે, આ જાણવું જોઈએ—આવી રીતે બધાને બધું સાંભળવાની ઇચ્છા હોય છે; પણ હજારો દેવવર્ષો વીતી જાય, તોય શાસ્ત્રોનો અંત આવતો નથી.

અનેકાનિ ચ શાસ્ત્રાણિ સ્વલ્પાયુર્વિઘ્નકોટયઃ । તસ્માત્સારં વિજાનીયાત્ક્ષીરં હંસ ઇવામ્ભસિ ॥ ૨,૪૯.

શાસ્ત્રો અનેક છે, જીવન ટૂંકું છે અને વિઘ્નો અસંખ્ય છે; તેથી, હંસ જેમ પાણીમાંથી દૂધ અલગ કરે છે, તેમ સારને ઓળખવો જોઈએ.

અભ્યસ્ય વેદશાસ્ત્રાણિ તત્ત્વં જ્ઞાત્વાથ બુદ્ભિમાન્ । પલાલમિવ ધાન્યાર્થી સર્વશાસ્ત્રાણિ સન્ત્યજેત્ ॥ ૨,૪૯.

વેદ અને શાસ્ત્રો ભણ્યા પછી અને સત્યને જાણી લીધા પછી, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ બધા શાસ્ત્રો ત્યજી દેવા જોઈએ, જેમ અનાજ શોધનાર પલાળ ત્યજે છે.

યથામૃતેન તૃપ્તસ્ય નાહારેણ પ્રયોજનમ્ । તત્ત્વજ્ઞસ્ય તથા તાર્ક્ષ્ય ન શાસ્ત્રેણ પ્રયોજનમ્ ॥ ૨,૪૯.

જેમ અમૃતથી તૃપ્ત થયેલા માણસને ખોરાકની જરૂર રહેતી નથી, તેમ, તાર્ક્ષ્ય, સત્યજ્ઞાને શાસ્ત્રોની જરૂર રહેતી નથી.

ન વેદાધ્યયનાન્મુક્તિર્ન શાસ્ત્રપઠનાદપિ । જ્ઞાનાદેવ હિ કૈવલ્યં નાન્યથા વિનતાત્મજઃ ॥ ૨,૪૯.

મુક્તિ વેદના અભ્યાસથી કે શાસ્ત્રપાઠથી મળતી નથી; વિનતા પુત્ર, માત્ર જ્ઞાનથી જ પરમ મુક્તિ મળે છે, બીજું કોઈ ઉપાય નથી.

નાશ્રમઃ કારણં મુક્તેર્દર્શનાનિ ન કારણમ્ । તથૈવ સર્વકર્માણિ જ્ઞાનમેવ હિ કારણમ્ ॥ ૨,૪૯.

આશ્રમ કે કોઈ દર્શન મુક્તિનું કારણ નથી; એ જ રીતે, બધા કર્મો પણ કારણ નથી—માત્ર જ્ઞાન જ સાચું કારણ છે.

મુક્તિદા ગુરુવાગેકા વિદ્યાઃ સર્વા વિડમ્બિકાઃ । શાસ્ત્રભારસહસ્રેષુ હ્યેકં સઞ્જીવનં પરમ્ ॥ ૨,૪૯.

મુક્તિ આપનાર તો માત્ર ગુરુનું વચન છે; બધી બીજી વિદ્યા તો દેખાડો છે. હજારો શાસ્ત્રોના ભારમાં પણ સાચું જીવંત બનાવનાર તો એક જ છે.

અદ્વૈતં હિ શિવં પ્રોક્તં ક્રિયયાપરિવર્જિતમ્ । ગુરુવક્ત્રેણ લભ્યેત નાધીતાગમકોટિભિઃ ॥ ૨,૪૯.

અદ્વૈતને જ કલ્યાણરૂપ કહેવાયું છે, જે ક્રિયાઓથી રહિત છે; એ ગુરુના મુખમાંથી મળે છે, લાખો શાસ્ત્રો ભણવાથી નહીં.

આગમોક્તં વિવેકોત્થં દ્વિધા જ્ઞાનં પ્રચક્ષતે । શબ્દવ્રહ્માગમમયં પરં બ્રહ્મ વિવેકજમ્ ॥ ૨,૪૯.

શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે જ્ઞાન બે પ્રકારનું છે: એક તો શબ્દ અને શાસ્ત્રમાંથી ઊપજતું, અને બીજું પરમ બ્રહ્મ, જે વિવેકથી પ્રાપ્ત થાય છે.

અદ્વૈતં કેચિદિચ્છન્તિ દ્વૈતમિચ્છન્તિ ચાપરે । સમં તત્ત્વં ન જાનન્તિ દ્વૈતાદ્દ્વૈતવિવર્જિતમ્ ॥ ૨,૪૯.

કેટલાંક અદ્વૈત ઇચ્છે છે, કેટલાંક દ્વૈત ઇચ્છે છે; પણ સાચું તત્વ તેઓ જાણતા નથી, જે દ્વૈત અને અદ્વૈત બંનેથી પર છે.

દ્વે પદે બન્ધમોક્ષાય નમમેતિ મમેતિ ચ । મમેતિ બધ્યતે જન્તુર્નમમેતિ પ્રમુચ્યતે ॥ ૨,૪૯.

બંધી અને મુક્તિ માટે બે રસ્તા છે: 'મારું' અને 'મારું નથી'. જે જીવ 'મારું' કહે છે, એ બંધાય છે; અને જે 'મારું નથી' કહે છે, એ મુક્ત થાય છે.

તત્કર્મ યન્ન બન્ધાય સા વિદ્યા યા વિમુક્તિદા । આયાસાયાપરં કર્મ વિદ્યાન્યા શિલ્પનૈપુણમ્ ॥ ૨,૪૯.

જે કર્મ બંધન ન લાવે એ સાચું કર્મ છે; જે વિદ્યા મુક્તિ આપે એ સાચી વિદ્યા છે. બીજું બધું કર્મ ફક્ત મહેનત છે, અને બીજું જ્ઞાન કળાનું કુશળતા છે.

યાવત્કર્માણિ દીપ્યન્તે યાવત્સંસારવાસના । યાવદિન્દ્રિયચાપલ્યં તાવત્તત્ત્વકથા કુતઃ ॥ ૨,૪૯.

જ્યાં સુધી કર્મો સક્રિય છે, જ્યાં સુધી સંસારની ઇચ્છાઓ છે, જ્યાં સુધી ઇન્દ્રિયો ચંચળ છે, ત્યાં સુધી સત્યની વાત કેવી રીતે થઈ શકે?

યાવદ્દેહાભિમાનશ્ચ મમતા યાવદેવ હિ । યાવત્પ્રયત્નવેગોઽસ્તિ યાવત્સંકલ્પકલ્પના ॥ ૨,૪૯.

જ્યાં સુધી શરીરનો અભિમાન છે, જ્યાં સુધી 'મારું'પણું છે, જ્યાં સુધી પ્રયત્ન અને વાસના છે, જ્યાં સુધી કલ્પના અને વિચાર છે—

યાવન્નો મનસઃ સ્થૈર્યં ન યાવચ્છાસ્ત્રચિન્તનમ્ । યાવન્ન ગુરુકારુણ્યં તાવત્તત્ત્વકથા કુતઃ ॥ ૨,૪૯.

જ્યાં સુધી મન સ્થિર ન થાય, શાસ્ત્રોમાં વિચાર ન થાય અને ગુરુની કૃપા પ્રાપ્ત ન થાય, ત્યાં સુધી સાચી વાતની ચર્ચા કેવી રીતે શક્ય છે?

તાવત્તપો વ્રતં તીર્થં જપહોમાર્ચનાદિકમ્ । વેદશાસ્ત્રાગમકથા યાવત્તત્ત્વં ન વિન્દતિ ॥ ૨,૪૯.

જ્યાં સુધી સાચું જ્ઞાન પ્રાપ્ત ન થાય, ત્યાં સુધી તપ, વ્રત, યાત્રા, જપ, હવન, પૂજા કે શાસ્ત્રોની વાતો બધું વ્યર્થ છે.

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા । તત્ત્વનિષ્ઠો ભવેત્તાર્ક્ષ્ય યદીચ્છેન્મોક્ષમાત્મનઃ ॥ ૨,૪૯.

એટલે, તાર્ખ્ષ્ય, જો મુક્તિ ઈચ્છે છે તો દરેક સ્થિતિમાં, દરેક સમયે અને પૂરા પ્રયાસથી સત્યમાં સ્થિર રહેવું જોઈએ.

ધર્મજ્ઞાનપ્રસૂનસ્ય સ્વર્ગમોક્ષફલસ્ય ચ । તાપત્રયાદિસન્તપ્તશ્છાયાં મોક્ષતરોઃ શ્રયેત્ ॥ ૨,૪૯.

જેને ત્રણ પ્રકારના દુઃખે દહોળી નાખ્યો છે, એ ધર્મજ્ઞાનના ફૂલ અને સ્વર્ગ-મોક્ષના ફળ આપતી મુક્તિના વૃક્ષની છાંયડો શોધે.

તસ્માજ્જ્ઞાનેનાત્મતત્ત્વં વિજ્ઞેયં શ્રીગુરોર્મુખાત્ । સુખેન મુચ્યતે જન્તુર્ઘોરસંસારબન્ધનાત્ ॥ ૨,૪૯.

એટલે, શ્રીગુરુના મુખેથી આત્મતત્વનું જ્ઞાન મેળવવું જોઈએ; એ જ્ઞાનથી જીવ સરળતાથી ભયાનક સંસારબંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.

તત્ત્વજ્ઞસ્યાન્તિમં કૃત્યં શૃણુ વક્ષ્યામિ તેઽધુના । યેન મોક્ષમવાપ્નોતિ બ્રહ્મ નિર્વાણસંજ્ઞકમ્ ॥ ૨,૪૯.

હવે હું તને સાચા જ્ઞાનીએ શું કરવું જોઈએ એ અંતિમ કર્તવ્ય કહું છું, જેના દ્વારા બ્રહ્મનિર્વાણ રૂપે મોક્ષ મળે છે.

અન્તકાલે તુ પુરુષ આગતે ગતસાધ્વસઃ । છિન્દ્યાદસંગશસ્ત્રેણ સ્પૃહાં દેહેઽનુ યા ચ તમ્ ॥ ૨,૪૯.

મૃત્યુ સમયે, જ્યારે અંત આવે, ત્યારે નિર્ભય થઈને, અનાસક્તિના શસ્ત્રથી શરીર અને તેની સાથે જોડાયેલી ઈચ્છાઓને કાપી નાખવી જોઈએ.

ગૃહાત્પ્રવ્રાજિતો ધીરઃ પુણ્યતીર્થજલાપ્લુતઃ । શુચૌ વિવિક્ત આસીનો વિધિવત્કલ્પિતાસને ॥ ૨,૪૯.

ઘર છોડીને, ધીરજથી, પવિત્ર તીર્થના જળથી સ્નાન કરીને, શુદ્ધ અને એકાંત જગ્યાએ યોગ્ય રીતે તૈયાર કરેલી આસન પર બેસવું જોઈએ.

અભ્યસેન્મનસા શુદ્ધં ત્રિવૃદ્બ્રહ્માક્ષરં પરમ્ । મનો યષ્છેજ્જિતશ્વાસો બ્રહ્મ બીજમવિસ્મરન્ ॥ ૨,૪૯.

પવિત્ર અને ત્રિવિધ બ્રહ્માક્ષરનું મનથી અભ્યાસ કરવો, મનને વશમાં રાખવું, શ્વાસને નિયંત્રિત કરવો અને બ્રહ્મના બીજને ક્યારેય ભૂલવું નહીં.

નિયચ્છેદ્વિષયેભ્યોઽક્ષાન્મનસા બુદ્ધિ સારથિઃ । મનઃ કર્મભિરાક્ષિપ્તં શુભાર્થે ધારયેદ્ધિયા ॥ ૨,૪૯.

બુદ્ધિ રથચાલક બનીને, મનથી ઇન્દ્રિયોને વિષયોથી દૂર રાખવી; અને કર્મોથી વિચલિત મનને શુભ કાર્યમાં બુદ્ધિથી સ્થિર રાખવું.

અહં બ્રહ્મ પરં ધામ બ્રહ્માહં પરમં પદમ્ । એવં સમીક્ષ્ય ચાત્માનમાત્મન્યાધાય નિષ્કલે ॥ ૨,૪૯.

'હું બ્રહ્મ છું, સર્વોચ્ચ ધામ છું, હું બ્રહ્મ છું, પરમ પદ છું' એમ વિચાર કરીને, આત્માને પોતાના અંદર, અખંડ સ્વરૂપે ધ્યાનમાં ધોરવું.

ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ વ્યાહરન્મામનુસ્મરન્ । યઃ પ્રયાતિ ત્યજન્દેહં સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ॥ ૨,૪૯.

'ઓમ' એ એકમાત્ર બ્રહ્માક્ષર ઉચ્ચારીને, મને સ્મરણ કરીને, જે શરીર છોડે છે, એ સર્વોચ્ચ ગતિને પામે છે.

ન યત્ર દામ્ભિકા યાન્તિ જ્ઞાનવૈરાગ્યવર્જિતાઃ । સુધિયસ્તાં ગતિં યાન્તિ તાનહં કથયામિ તે ॥ ૨,૪૯.

જે ગતિએ દંભી, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય વિહોણા લોકો જઈ શકતા નથી, ત્યાં જ બુદ્ધિશાળી લોકો પહોંચે છે; હું એના વિશે તને કહું છું.

નિર્માનમોહા જિતસંગદોષા અધ્યાત્મનિત્યા વિનિવૃત્તકામાઃ । દ્વન્દ્વૈર્વિમુક્તાઃ સુખદુઃ ખસંજ્ઞૈર્ગચ્છન્ત્યમૂઢાઃ પદમવ્યયં તત્ ॥ ૨,૪૯.

જે લોકો અહંકાર અને મોહથી મુક્ત છે, સંગના દોષોને જીત્યા છે, આત્મામાં સ્થિર છે, ઇચ્છાઓથી મુક્ત છે અને સુખ-દુઃખના દ્વંદ્વોથી છૂટેલા છે, એ જ્ઞાની એ અવિનાશી પદને પામે છે.