ગરુડપુરાણમ્

વેદશાસ્ત્રાર્ણવૈર્ઘેરૈરુહ્યમાના ઇતસ્તતઃ । ષડૂર્મિનિગ્રહગ્રસ્તાસ્તિષ્ઠન્તિ હિ કુતાર્કિકાઃ ॥ ૨,૪૯.

વેદ અને શાસ્ત્રોના દરિયાની લહેરોમાં હલાવાતા, છઃ આંતરિક દુશ્મનોના વશમાં આવેલા લોકો ખોટા તર્કમાં જ ફસાયેલા રહે છે.

વેદાગમપુરાણજ્ઞઃ પરમાર્થં ન વેત્તિ યઃ । વિડમ્બકસ્ય તસ્યૈવ તત્સર્વં કાકભાષિતમ્ ॥ ૨,૪૯.

જે વેદ, આગમ અને પુરાણ જાણે છે પણ પરમાર્થ જાણતો નથી, એના બધા વચન મજાક માટે જ છે, કાગડાની બૂક જેવી છે.

ઇદં જ્ઞાનમિદં જ્ઞેયમિતિ ચિન્તાસમાકુલાઃ । પઠન્ત્યહર્નિશં શાસ્ત્રં પરતત્ત્વપરાઙ્મુખાઃ ॥ ૨,૪૯.

'આ જ્ઞાન છે, આ જાણવું જોઈએ' એમ વિચારોમાં ગરકાવ થઈ, દિવસ-રાત શાસ્ત્રો વાંચે છે, પણ પરમ તત્વથી દૂર રહે છે.

વાક્યચ્છન્દોનિબન્ધેન કાવ્યાલઙ્કારશોભિતાઃ । ચિન્તયા દુઃખિતા મૂઢાસ્તિષ્ઠન્તિ વ્યાકુલેન્દ્રિયાઃ ॥ ૨,૪૯.

કાવ્ય અને છંદથી શોભિત વચનો ધરાવતાં, મૂર્ખો પોતાના વિચારોથી દુઃખી અને ઇન્દ્રિયોથી વ્યાકુળ રહીને દુઃખમાં જ રહે છે.

અન્યથા પરમં તત્ત્વં જનાઃ ક્લિશ્યન્તિ ચાન્યથા । અન્યથા શાસ્ત્રસદ્ભાવો વ્યાખ્યાં કુર્વન્તિ ચાન્યથા ॥ ૨,૪૯.

લોકો પરમ તત્વને સમજવામાં ભૂલ કરે છે અને એ જ રીતે શાસ્ત્રના સાચા અર્થની પણ ખોટી રીતે વ્યાખ્યા કરે છે.

કથયન્ત્યુવન્મનીભાવં સ્વયં નાનુભવન્તિ ચ । અહઙ્કારસ્તાઃ કેચિદુપદેશાદિવાર્જિતાઃ ॥ ૨,૪૯.

યુગલભાવની વાત તો કરે છે, પણ પોતે અનુભવતા નથી; કેટલાક તો અહંકારથી ઉપદેશ અને માર્ગદર્શન પણ સ્વીકારતા નથી.

પઠન્તિ વેદશાસ્ત્રાણિ બોધયન્તિ પરસ્પરમ્ । ન જાનન્તિ પરં તત્ત્વં દર્વી પાકરસં યથા ॥ ૨,૪૯.

વેદ અને શાસ્ત્રો વાંચે છે, એકબીજાને શીખવે છે, પણ પરમ તત્વ જાણતા નથી—જેમ ચમચી રસોઈનો સ્વાદ નથી જાણતી.

શિરો વહતિ પુષ્પાણિ ગન્ધં જાનાતિ નાસિકા । પઠન્તિ વેદશાસ્ત્રાણિ દુર્લભો ભાવબોધકઃ ॥ ૨,૪૯.

માથું ફૂલો ધારણ કરે છે, નાક સુગંધ ઓળખે છે; લોકો વેદ અને શાસ્ત્રો બોલે છે, પણ જે સાચો અર્થ સમજે છે, એવો કોઈક જ દુર્લભ છે.

તત્ત્વમાત્મસ્થમજ્ઞાત્વા મૂઢઃ શાસ્ત્રેષુ મુહ્યતિ । ગોપઃ કક્ષાગતે ચ્છાગે કૂપં પશ્યતિ દુર્મતિઃ ॥ ૨,૪૯.

જ્યારે પોતામાં રહેલું સત્ય ઓળખાતું નથી, ત્યારે મૂર્ખ માણસ શાસ્ત્રોમાં ભટકે છે; એ ગોપાળિયા જેવો છે, જે દૂરથી કૂવો જોઈને વાડામાં રહેલા બકરાને કૂવામાં સમજે છે.

સંસારમોહનાશાય શાબ્દબોધો ન હિ ક્ષમઃ । ન નિવર્તેત તિમિરં કદાચિદ્દીપવાર્તયા ॥ ૨,૪૯.

માત્ર શબ્દજ્ઞાનથી સંસારની મોહમાયાનો નાશ થતો નથી; જેમ કે દીવો છે એવી વાતથી ક્યારેય અંધકાર દૂર થતો નથી.

પ્રજ્ઞાહીનસ્ય પઠનં યથાન્ધસ્ય ચ દર્પણમ્ । અતઃ પ્રજ્ઞાવતાં શાસ્ત્રં તત્ત્વજ્ઞાનસ્ય લક્ષણમ્ ॥ ૨,૪૯.

જેમ બુદ્ધિ વિનાના માણસ માટે દર્પણ વ્યર્થ છે, તેમ જ વિવેક વિનાના માણસે શાસ્ત્ર વાંચવું નિષ્ફળ છે; એટલે જ, વિવેકવાન માટે શાસ્ત્રો સત્યજ્ઞાનનું લક્ષણ છે.

ઇદં જ્ઞાનમિદં જ્ઞેયં સર્વન્તુ શ્રોતુમિચ્છતિ । દિવ્યવર્ષસહસ્રાચ્ચ શાસ્ત્રાન્તં નૈવ ગચ્છતિ ॥ ૨,૪૯.

આ જ્ઞાન છે, આ જાણવું જોઈએ—આવી રીતે બધાને બધું સાંભળવાની ઇચ્છા હોય છે; પણ હજારો દેવવર્ષો વીતી જાય, તોય શાસ્ત્રોનો અંત આવતો નથી.

અનેકાનિ ચ શાસ્ત્રાણિ સ્વલ્પાયુર્વિઘ્નકોટયઃ । તસ્માત્સારં વિજાનીયાત્ક્ષીરં હંસ ઇવામ્ભસિ ॥ ૨,૪૯.

શાસ્ત્રો અનેક છે, જીવન ટૂંકું છે અને વિઘ્નો અસંખ્ય છે; તેથી, હંસ જેમ પાણીમાંથી દૂધ અલગ કરે છે, તેમ સારને ઓળખવો જોઈએ.

અભ્યસ્ય વેદશાસ્ત્રાણિ તત્ત્વં જ્ઞાત્વાથ બુદ્ભિમાન્ । પલાલમિવ ધાન્યાર્થી સર્વશાસ્ત્રાણિ સન્ત્યજેત્ ॥ ૨,૪૯.

વેદ અને શાસ્ત્રો ભણ્યા પછી અને સત્યને જાણી લીધા પછી, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ બધા શાસ્ત્રો ત્યજી દેવા જોઈએ, જેમ અનાજ શોધનાર પલાળ ત્યજે છે.

યથામૃતેન તૃપ્તસ્ય નાહારેણ પ્રયોજનમ્ । તત્ત્વજ્ઞસ્ય તથા તાર્ક્ષ્ય ન શાસ્ત્રેણ પ્રયોજનમ્ ॥ ૨,૪૯.

જેમ અમૃતથી તૃપ્ત થયેલા માણસને ખોરાકની જરૂર રહેતી નથી, તેમ, તાર્ક્ષ્ય, સત્યજ્ઞાને શાસ્ત્રોની જરૂર રહેતી નથી.

ન વેદાધ્યયનાન્મુક્તિર્ન શાસ્ત્રપઠનાદપિ । જ્ઞાનાદેવ હિ કૈવલ્યં નાન્યથા વિનતાત્મજઃ ॥ ૨,૪૯.

મુક્તિ વેદના અભ્યાસથી કે શાસ્ત્રપાઠથી મળતી નથી; વિનતા પુત્ર, માત્ર જ્ઞાનથી જ પરમ મુક્તિ મળે છે, બીજું કોઈ ઉપાય નથી.

નાશ્રમઃ કારણં મુક્તેર્દર્શનાનિ ન કારણમ્ । તથૈવ સર્વકર્માણિ જ્ઞાનમેવ હિ કારણમ્ ॥ ૨,૪૯.

આશ્રમ કે કોઈ દર્શન મુક્તિનું કારણ નથી; એ જ રીતે, બધા કર્મો પણ કારણ નથી—માત્ર જ્ઞાન જ સાચું કારણ છે.

મુક્તિદા ગુરુવાગેકા વિદ્યાઃ સર્વા વિડમ્બિકાઃ । શાસ્ત્રભારસહસ્રેષુ હ્યેકં સઞ્જીવનં પરમ્ ॥ ૨,૪૯.

મુક્તિ આપનાર તો માત્ર ગુરુનું વચન છે; બધી બીજી વિદ્યા તો દેખાડો છે. હજારો શાસ્ત્રોના ભારમાં પણ સાચું જીવંત બનાવનાર તો એક જ છે.

અદ્વૈતં હિ શિવં પ્રોક્તં ક્રિયયાપરિવર્જિતમ્ । ગુરુવક્ત્રેણ લભ્યેત નાધીતાગમકોટિભિઃ ॥ ૨,૪૯.

અદ્વૈતને જ કલ્યાણરૂપ કહેવાયું છે, જે ક્રિયાઓથી રહિત છે; એ ગુરુના મુખમાંથી મળે છે, લાખો શાસ્ત્રો ભણવાથી નહીં.

આગમોક્તં વિવેકોત્થં દ્વિધા જ્ઞાનં પ્રચક્ષતે । શબ્દવ્રહ્માગમમયં પરં બ્રહ્મ વિવેકજમ્ ॥ ૨,૪૯.

શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે જ્ઞાન બે પ્રકારનું છે: એક તો શબ્દ અને શાસ્ત્રમાંથી ઊપજતું, અને બીજું પરમ બ્રહ્મ, જે વિવેકથી પ્રાપ્ત થાય છે.

અદ્વૈતં કેચિદિચ્છન્તિ દ્વૈતમિચ્છન્તિ ચાપરે । સમં તત્ત્વં ન જાનન્તિ દ્વૈતાદ્દ્વૈતવિવર્જિતમ્ ॥ ૨,૪૯.

કેટલાંક અદ્વૈત ઇચ્છે છે, કેટલાંક દ્વૈત ઇચ્છે છે; પણ સાચું તત્વ તેઓ જાણતા નથી, જે દ્વૈત અને અદ્વૈત બંનેથી પર છે.

દ્વે પદે બન્ધમોક્ષાય નમમેતિ મમેતિ ચ । મમેતિ બધ્યતે જન્તુર્નમમેતિ પ્રમુચ્યતે ॥ ૨,૪૯.

બંધી અને મુક્તિ માટે બે રસ્તા છે: 'મારું' અને 'મારું નથી'. જે જીવ 'મારું' કહે છે, એ બંધાય છે; અને જે 'મારું નથી' કહે છે, એ મુક્ત થાય છે.

તત્કર્મ યન્ન બન્ધાય સા વિદ્યા યા વિમુક્તિદા । આયાસાયાપરં કર્મ વિદ્યાન્યા શિલ્પનૈપુણમ્ ॥ ૨,૪૯.

જે કર્મ બંધન ન લાવે એ સાચું કર્મ છે; જે વિદ્યા મુક્તિ આપે એ સાચી વિદ્યા છે. બીજું બધું કર્મ ફક્ત મહેનત છે, અને બીજું જ્ઞાન કળાનું કુશળતા છે.

યાવત્કર્માણિ દીપ્યન્તે યાવત્સંસારવાસના । યાવદિન્દ્રિયચાપલ્યં તાવત્તત્ત્વકથા કુતઃ ॥ ૨,૪૯.

જ્યાં સુધી કર્મો સક્રિય છે, જ્યાં સુધી સંસારની ઇચ્છાઓ છે, જ્યાં સુધી ઇન્દ્રિયો ચંચળ છે, ત્યાં સુધી સત્યની વાત કેવી રીતે થઈ શકે?

યાવદ્દેહાભિમાનશ્ચ મમતા યાવદેવ હિ । યાવત્પ્રયત્નવેગોઽસ્તિ યાવત્સંકલ્પકલ્પના ॥ ૨,૪૯.

જ્યાં સુધી શરીરનો અભિમાન છે, જ્યાં સુધી 'મારું'પણું છે, જ્યાં સુધી પ્રયત્ન અને વાસના છે, જ્યાં સુધી કલ્પના અને વિચાર છે—

યાવન્નો મનસઃ સ્થૈર્યં ન યાવચ્છાસ્ત્રચિન્તનમ્ । યાવન્ન ગુરુકારુણ્યં તાવત્તત્ત્વકથા કુતઃ ॥ ૨,૪૯.

જ્યાં સુધી મન સ્થિર ન થાય, શાસ્ત્રોમાં વિચાર ન થાય અને ગુરુની કૃપા પ્રાપ્ત ન થાય, ત્યાં સુધી સાચી વાતની ચર્ચા કેવી રીતે શક્ય છે?

તાવત્તપો વ્રતં તીર્થં જપહોમાર્ચનાદિકમ્ । વેદશાસ્ત્રાગમકથા યાવત્તત્ત્વં ન વિન્દતિ ॥ ૨,૪૯.

જ્યાં સુધી સાચું જ્ઞાન પ્રાપ્ત ન થાય, ત્યાં સુધી તપ, વ્રત, યાત્રા, જપ, હવન, પૂજા કે શાસ્ત્રોની વાતો બધું વ્યર્થ છે.

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા । તત્ત્વનિષ્ઠો ભવેત્તાર્ક્ષ્ય યદીચ્છેન્મોક્ષમાત્મનઃ ॥ ૨,૪૯.

એટલે, તાર્ખ્ષ્ય, જો મુક્તિ ઈચ્છે છે તો દરેક સ્થિતિમાં, દરેક સમયે અને પૂરા પ્રયાસથી સત્યમાં સ્થિર રહેવું જોઈએ.

ધર્મજ્ઞાનપ્રસૂનસ્ય સ્વર્ગમોક્ષફલસ્ય ચ । તાપત્રયાદિસન્તપ્તશ્છાયાં મોક્ષતરોઃ શ્રયેત્ ॥ ૨,૪૯.

જેને ત્રણ પ્રકારના દુઃખે દહોળી નાખ્યો છે, એ ધર્મજ્ઞાનના ફૂલ અને સ્વર્ગ-મોક્ષના ફળ આપતી મુક્તિના વૃક્ષની છાંયડો શોધે.