ગરુડપુરાણમ્

વૃષધ્વજના પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે, મહર્ષિએ કહ્યુઃ ભગવાન વિષ્ણુ, દેવોમાં દેવ, શંખધારી, તેમની આરાધના સર્વપ્રથમ કરવી જોઈએ. પછી, નિયમપૂર્વક નિયાસ વિધિ કરીને, જે સ્થળે ભગવાનની સ્થાપના કરાય છે, ત્યાં પરમાત્મા વિષ્ણુનું ધ્યાન કરવું. આપત્તિથી અક્ષય એવા વિષ્ણુનું, ઇન્દ્રથી આરંભી લોકપાલો સાથે, મનન કરવું. પછી, ભગવાન વિષ્ણુને પાદ્ય (પગ ધોવા માટેનું પાણી), અર્ચન માટેનું પાણી અને આચમન માટેનું પાણી અર્પણ કરવું. દેહને યોગ્ય રીતે સ્થાપિત કર્યા પછી, હે વૃષધ્વજ, ભગવાનને વસ્ત્ર અર્પણ કરવા. ત્યારબાદ, હે રુદ્ર, પરમેશ્વરનું મંડલમાં ધ્યાન કરવું. પછી, હે શંકર, મૂળ મંત્રથી ભૈરવ દેવનું પૂજન કરવું. "ૐ ક્ષીં, શિરમાં નમઃ"—આ રીતે શિરનું પૂજન કરવું. "ૐ ક્ષૈં, કવચે નમઃ"—કવચનું પૂજન કરવું. "ૐ ક્ષઃ, अस्त्रાય નમઃ"—અસ્ત્રનું પૂજન કરવું. પૂર્વ દિશાથી આરંભી સર્વ દિશાઓમાં આ વિધિથી પૂજન કરવું. પછી, સુખ-સમૃદ્ધિ આપનારી મહાલક્ષ્મીનું પૂજન કરવું. ભગવાનના શસ્ત્રો—ખડગ, ગદા, પાશ, અંકુશ, ધનુષ્ય અને બાણોનું પૂજન કરવું. શ્રીવત્સ, કૌસ્તુભ મણિ, માળા અને પીળા શુભ વસ્ત્રનું પૂજન કરવું. બ્રહ્મા, નારદ, સિદ્ધ મુનિ, ગુરુ અને પરમ ગુરુનું પણ પૂજન કરવું. ઇન્દ્ર તથા તેમના વાહન અને સહચર દેવતાઓનું પૂજન કરવું. ચંદ્ર, ઈશાન અને બ્રહ્માનો પણ યોગ્ય રીતે આરાધન કરવો. વજ્ર, શૂળ, દંડ, ખડગ, પાશ, ધ્વજ અને ગદાનું પણ પૂજન કરવું. ઉત્તર-પૂર્વ દિશામાં વિષ્ણુના પરિચારક, વિશ્વક્સેનનું પણ પૂજન કરવું. પછી મહાદેવ, અનંત અને વૃષધ્વજનું પૂજન કરવું. સુગંધિત પદાર્થો, પુષ્પો, ધૂપ, દીવો અને ભોજન પણ અર્પણ કરવું. પછી, ઓમથી આરંભી અન્ય સ્તોત્રોથી ભગવાનની સ્તુતિ કરવી, હે વૃષધ્વજ. જ્ઞાનના સ્વરૂપને repeatedly નમસ્કાર કરવો, જ્ઞાનદાતા ભગવાનને પણ નમન કરવો. દેવ-દૈત્ય નાશક, સર્વ દુષ્ટોનો વિનાશક એવા ભગવાનને નમન કરવું. દેવાધિદેવના પૂજિત, શંખ-ચક્રધારીને નમન કરવું. ત્રણ ગુણો ધરાવતા છતાં ગુણાતીત, બ્રહ્મા-વિષ્ણુરૂપ પરમાત્માને નમન કરવું. આ રીતે સ્તુતિ કર્યા પછી, દેવાધિદેવનું ધ્યાન કરવું. તેઓ દસ મિલિયન સૂર્ય જેટલા તેજસ્વી અને સર્વાંગે સુંદર છે. હે શંકર, હયગ્રીવ ભગવાનની આરાધનાની વિધિ આ રીતે વર્ણવાઈ. હવે હું તને ગાયત્રીના નિયાસ અને સંલગ્ન વિધિઓ સમજાવું છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ. બ્રહ્મશીર્ષા, રુદ્રશિખા અને વિષ્ણુહૃદય—આ ત્રણે સ્થાપિત કરવાના છે. આ ત્રણે ત્રણેય લોકના આધારરૂપ છે અને પૃથ્વીના ગર્ભમાં નિવાસ કરે છે. ત્રણ પદવાળા, આઠ અક્ષરવાળા સ્વરૂપ અને ચારે પદવાળા, છ અક્ષરવાળા સ્વરૂપનું જ્ઞાન કરવું. નિયાસ, જપ, ધ્યાન, હોઇ અને પૂજામાં પણ આ જ્ઞાન ઉપયોગી છે. વામ પાદના અંગૂઠા, પગના મધ્યભાગ, પિંજર અને ઘૂંટણ પર ક્રમશઃ સ્થાપન કરવું. છાતી, હૃદય, કંઠ, હોઠ, મોઢું, તાળુ અને ખભા પર પણ અક્ષરોનું સ્થાન કરવું. માથાના પછાડા ભાગ અને શિખર પર પણ, હું જેમ કહું તેમ અક્ષરોનું સ્થાન કરવું. આ અક્ષરો ક્રમશઃ સફેદ, વીજળી સમા, તારકાસમાન, કાળા અને લાલ રંગના છે. શંખ જેવા, ફિકાશ, લાલ અને દ્રાક્ષરસ જેવા રંગના પણ છે. જે કંઈ હાથથી સ્પર્શાય છે અને જે કંઈ આંખે જોવામાં આવે છે—તે બધું પવિત્ર થાય છે. આ રીતે, શાસ્ત્રોક્ત વિધિ અનુસાર ભગવાન હયગ્રીવની આરાધના અને ગાયત્રી નિયાસની વિધિ પૂર્ણ થાય છે.