ગરુડપુરાણમ્

એક દિવસ, બ્રહ્મા જીએ શ્રાદ્ધ વિધિ વિશે વિશદ રીતે સમજાવવાનું શરૂ કર્યું. તેમણે કહ્યું, “પિતૃઓને તૃપ્ત કરવા માટે, પ્રથમ તો બ્રાહ્મણોને બોલાવો અને કહો: ‘તમને જે રીતે ભોજન કરવું છે, કરો, પરંતુ વાણીમાં સંયમ રાખો.’ જ્યારે તેઓ ભોજન કરી લે, ત્યારે પિતૃસ્તોત્રનું પઠન કરો, જે સાત રોગો માટે છે. આ સાત રોગો છે: દશારણા પ્રદેશમાં હરણ, પર્વતોમાં કૃષ્ણમૃગ, શરદ દ્વીપ પર ચક્રવાક પક્ષી, માનસ સરોવર પર હંસ, અને અન્ય પિતૃઓ, જેઓ કુરુક્ષેત્રમાં બ્રાહ્મણ બની વિદ્યા મેળવ્યા હતા.” બ્રહ્મા કહે છે, “તમે લાંબી યાત્રા પર નીકળ્યા છો, હવે શા માટે અશક્ત થાઓ છો?” પછી, દક્ષિણ દિશા તરફ મુખ કરીને, જ્ઞાપવી ડાબી કાંધ પર રાખો અને અન્ન અર્પણ કરો. ‘ઓમ, જેઓ અગ્નિમાં દહાયા, જેઓ જીવિત છે, અને જેઓ મારા કુળમાં દહાયા નથી—તેઓ પૃથ્વી પર આપવામાં આવેલા અન્નથી તૃપ્ત થાય; તૃપ્ત થયેલા પિતૃઓ પરમ પદ પ્રાપ્ત કરે.’ આ રીતે, ઘી અને પાણીથી મિશ્રિત અન્ન કુશ પર વિસરી દો. પછી બ્રાહ્મણની આજ્ય મુજબ, મુખ ધોવા માટે પાણી આપો. અગાઉની જેમ, સાવિત્રી અને ‘મધુવાત’ના ત્રણ શ્લોકો પઠન કરો. ‘ઓમ, તમારે માટે pleasing હોય—આ દેવ-બ્રાહ્મણ માટે અર્પણ છે.’ જ્યારે ‘pleasing છે’ કહેવામાં આવે, ત્યારે ‘ઉત્સિષ્ટ અન્ન’—આ અર્પણ છે—કહો અને ઈચ્છિત લોકો સાથે ભોજન કરો. પિતૃ-બ્રાહ્મણ માટે, જ્ઞાપવી ડાબી કાંધ પર રાખી, ‘તમે તૃપ્ત છો’—આ અર્પણ છે—કહો. ‘અમે તૃપ્ત છીએ’ કહેતાં, જમીન પર પાણી છાંટો, વર્તુળ અને ચોરસ ચિહ્ન કરો, અને તલ વિસરી દો. ‘ઓમ, અમુક કુળના, મારા પિતા, અમુક દેવશર્મણ, તમારી પત્ની સાથે, આ તમારો પિંડાસન છે, સ્વધા સાથે.’ આ રીતે, મધ્યમાં દાદા માટે, સાવિત્રી અને ‘મધુવાત’ ત્રણ વાર પઠન કરો, ઘીથી પિંડ બનાવો, કુશ પર મૂકો, અને સંબોધન કરો: ‘ઓમ, અમુક કુળના, મારા પિતા, અમુક શર્મણ, તમારી પત્ની સાથે, આ તમારો પિંડ છે, સ્વધા સાથે.’ પછી, પિંડ પાસે બીજો પિંડ વિસરી દો. ‘ઓમ, ભોજન કરનારા pleased થાય’—કુશ પર હાથ પછાડો, પિંડ પાણીથી ધોવો, અને કહો: ‘ઓમ, અમુક કુળના, મારા પિતા, અમુક શર્મણ, તમારી પત્ની સાથે, આ તમારું પાણી; તમારે અનુયાયીઓ પણ સ્વધા પામે.’ પિંડ વાસનાને પલ્ટી દો, હાથ જોડો અને કહો: ‘પિતૃઓ, તમારા ભાગ અનુસાર આનંદ કરો.’ ડાબા હાથથી પાણી સ્પર્શ કરો, ઉત્તર તરફ મુખ કરો, ત્રણ વાર શ્વાસ રોકો, અને ‘છ: ઋતુઓને નમન’ કહો. પછી, ડાબા હાથથી ફૂલો અર્પણ કરો. ‘અવિભાજ્ય ચોખા અને અરીષ્ટા મને પુણ્ય, શાંતિ અને પોષણ માટે મળે.’ દક્ષિણ તરફ મુખ કરીને, ‘મારા પિતૃઓ તેમના ભાગ અનુસાર આનંદ કરે’ કહો. વસ્ત્ર ઢીલા કરો, હાથ જોડો, અને ‘પિતૃઓ, તમને નમન; પિતૃઓ, આપો ભોજન સ્વીકારો’—આ ઘર દર્શન છે. પછી, ‘પિતૃઓ, તમે અહીં વસો’—આમ પઠન કરો. દર્શન પછી, ‘આ તમારો નિવાસ છે, પિતૃઓ’—કહો, અને ‘ઓમ, અમુક કુળના, આ તમારો નિવાસ, સ્વધા સાથે’—આ વસ્ત્ર અર્પણ છે. ડાબા હાથથી પાણીની કળશ લો અને પિંડ પર પાણી ઢોળો, પઠન કરો: ‘ઓ પોષણ, અમૃત, ઘી, દૂધ વહન કરનાર.’ પહેલાં મૂકેલા વાસનામાંથી બચેલું પાણી દરેક પિંડ પર ઢોળો, પિંડનું આહ્વાન કરો, સુગંધ અને અન્ય વસ્તુઓ અર્પણ કરો, પિંડ પર કુશ મૂકો, અને કહો: ‘ચોખા ખાવાનારા આનંદ કરે, pleased થાય, ઓ તેજસ્વી, ઓ બ્રાહ્મણો, નવા અર્પણથી pleased થાય. ઓ ઇન્દ્ર, તમે નેતા છો.’ ત્રણ વાર પઠન કરો. પછી, માતૃ પિતૃ-બ્રાહ્મણો માટે પાનીઅર્પણ કરો. ‘ઓમ, સારી રીતે છાંટો’—પાણી જમીન પર છાંટો. ‘ઓમ, દેવો જળમાં વસે છે; બધું જળમાં સ્થિત છે. શુભ જળ બ્રાહ્મણના હાથમાં આવે; જળ શુભ થાય—આ બ્રાહ્મણ માટે જળ અર્પણ છે.’ ‘લક્ષ્મી ફૂલોમાં, લક્ષ્મી કમળમાં, લક્ષ્મી ગૌશાળામાં વસે છે; સદા સુખ મળે.’ ‘સુખ મળે’—આ ફૂલોની અર્પણ છે. ‘અવિભાજ્ય ચોખા અને અરીષ્ટા મને પુણ્ય, શાંતિ, પોષણ અને સ્થિરતા માટે મળે.’ ‘જગતમાં જે પણ શુભ છે, તે મને સદા મળે.’ ‘ઓમ, અવિભાજ્ય ચોખા અને અરીષ્ટા મને મળે’—આ જવાર અને ચોખાની અર્પણ છે. ‘અમુક કુળના, અમારા પિતા, દાદા, પ્રપિતા, તેમની પત્નીઓ સાથે, આ અન્ન, પાન, વગેરે અર્પણ અવિનાશી રહે’—તલ-પાણી બ્રાહ્મણના હાથમાં અર્પણ કરો, જે પિતૃઓનું પ્રતિનિધિ છે. બ્રાહ્મણ કહે: ‘તથાસ્તુ.’ આ આશીર્વાદ માતૃ પિતૃઓ અને અન્ય માટે અવિનાશી રહે. ‘ઓમ: પિતૃઓ શુભ રહે; કુળ વૃદ્ધિ પામે; શુભકર્તા સમૃદ્ધ થાય; વેદો ટકે; શ્રદ્ધા ન જતી રહે; અમે વધુ દાન કરીએ; અન્ન વધુ મળે; અતિથિ આવે; અમારા માં ભીખારી ન હોય, અને અમે બીજાથી ભીખ ન માંગીએ. આ સાચા આશીર્વાદ ટકે.’ ‘સમૃદ્ધિ રહે.’ ‘તથાસ્તુ’ કહ્યા પછી, અર્ઘ્ય માટે અર્પણના સ્થાનની શુદ્ધિ કરો. પવિત્ર કુશ લો, પિતૃ-બ્રાહ્મણને સ્પર્શ કરો, અને સ્વધા મંત્ર પઠન કરો: ‘ઓમ, અમુક કુળના પિતા, દાદા, પ્રપિતા, અમુક નામ, તેમની પત્નીઓ સાથે, સ્વધા અર્પણ.’ ‘સ્વધા અર્પણ થાય’ કહ્યા પછી, ઘીથી મિશ્રિત પાણી અર્પણ પર ઢોળો, પઠન કરો: ‘તમે પોષણ, અમૃત, ઘી વહન કરો.’ ‘ઓમ, બધા દેવો આ યજ્ઞમાં pleased થાય’—જવાર-પાણી દેવ-બ્રાહ્મણના હાથમાં અર્પણ કરો. ‘pleased થાય’ કહ્યા પછી, ‘ઓમ, દેવો માટે’ ત્રણ વાર પઠન કરો. પછી, અર્પણ વાસનાને પલ્ટી દો, શુદ્ધિ કરો, અને પૂર્વ તરફ મુખ કરીને જ્ઞાપવી જમણા કાંધ પર રાખો. ‘ઓમ, અમુક કુળના, અમુક નામના બ્રાહ્મણ અને તેમની પત્ની માટે, શ્રાદ્ધ સ્થાપન માટે, હું તમારે માટે ચાંદી દાન કરું છું.’ આ રીતે દેવ-બ્રાહ્મણને દાન આપો. પછી, પૂછો: ‘પિતૃ-બ્રાહ્મણ માટે અર્પણ પૂર્ણ છે?’ પુષ્ટિ પછી, અર્પણ પર દૂધ ઢોળો અને તેને હટાવો. અતિથિ-બ્રાહ્મણ માટે વાસનાને સીધું કરો, અને કહો: ‘ઓમ, દાતા, દાતા, અમને સંપત્તિ મળે; ઋષિ, અમર, સત્યજ્ઞ, આ મધ પીવો, આનંદ કરો, pleased થાય, દિવ્ય માર્ગે જાઓ.’ આ રીતે અર્પણ સ્વર્ગમાં consign કરો. ‘યજ્ઞથી સંતાન જન્મે; આ સ્વર્ગ-પૃથ્વી આવે; પિતૃઓ અને સોમા અમરતા પામે.’ આ રીતે દેવોને વિદાય આપો. ‘ઓમ, આવો’—પિતૃ-બ્રાહ્મણને વિદાય આપો. જે બ્રાહ્મણો ગયા નથી, તેમને પાછા બોલાવો. બાકી અર્પણ ગાય અને અન્યને આપો. આ શ્રાદ્ધ વિધિ પઠન અને કરવાથી પાપ નાશ થાય છે. જ્યાં પણ આ વિધિ થાય છે, શ્રાદ્ધ પૂર્ણ થાય છે. પિતૃઓ માટે, અવિનાશી પુણ્ય અને સ્વર્ગની પ્રાપ્તિ થાય છે. અમાવસ્યા દિવસે કરેલ શ્રાદ્ધ પિતૃઓને બ્રહ્મલોક આપે છે. બ્રહ્મા કહે છે: “હવે હું દૈનિક શ્રાદ્ધ સમજાવું છું. ‘ઓમ, અમુક કુળના, પિતા, દાદા, અમુક નામ, તેમની પત્ની સાથે, તૈયાર અન્નથી શ્રાદ્ધ કરું છું.’ અહીં બેઠકો અને વ્યવસ્થા કરો, સર્વદેવોને 제외 કરો.” “હવે વૃદ્ધિ શ્રાદ્ધ સમજાવું છું. પુત્ર જન્મે અથવા પ્રથમવાર તેને જુઓ, ત્યારે પૂર્વ દિશા તરફ, જ્ઞાપવી જમણા કાંધ પર રાખીને, જવાર, બોર અને કુશથી, દેવસ્થાનમાં પૂજા કરીને, salutations સાથે, જમણા તરફ અર્પણ કરો.” ‘આજે, અમુક વૃદ્ધિ માટે, અમુક અંગો માટે, પ્રપિતા, દાદી, માતા, અમુક નામ, અમુક કુળની દેવીઓ માટે, વસુઓ (સત્યસંજીña) અને બધા દેવો માટે, તૈયાર અન્નથી, હું તમારે માટે શ્રાદ્ધ કરું છું’—આ રીતે દેવ-બ્રાહ્મણને બોલાવો. ‘હું કરું છું’ કહ્યા પછી, અન્ય દેવ-બ્રાહ્મણ માટે પણ આમ જ બોલાવો. ‘પછી, અમુક વૃદ્ધિ માટે, અમુક કુળ માટે, મારી પ્રપિતા, અમુક નામ, માટે, નાંદીમુખ પિતૃઓ માટે, તૈયાર અન્નથી, હું તમારે માટે શ્રાદ્ધ કરું છું’—આ રીતે દાદી-બ્રાહ્મણને બોલાવો. ‘હું કરું છું’ કહ્યા પછી, માતૃ પિતૃઓ અને અન્ય માટે પણ આમ જ બોલાવો. શ્રાદ્ધ કરવા માટે દેવ-પિતૃ-સર્વદેવ-બ્રાહ્મણની મંજૂરી લો. બેઠકો પર: ‘ઓમ, સર્વદેવો, આવો, આ વાત સાંભળો. પવિત્ર કુશ પર બેસો.’ ‘ઓમ, સર્વદેવો, સાંભળો, તમે વાયુમંડળમાં, પૃથ્વી પર, અગ્નિની જિહ્વા પર, અને અહીં છો—આ પવિત્ર કુશ પર આનંદ કરો.’ ‘ઓમ, આવો’—આ રીતે સર્વદેવોને બોલાવો, સુગંધ વગેરે અર્પણ કરો. અવિભાજ્યતા માટે પઠન કરો. પછી, પ્રપિતા અને અન્ય માટે મંજૂરી લો, બેઠકો આપો, સુગંધ વગેરે અર્પણ કરો, અવિભાજ્યતા માટે પઠન કરો. આમ દાદી અને માતા માટે. પછી, પ્રપિતા અને અન્ય માટે મંજૂરી લો, બેઠકો, આહ્વાન, સુગંધ વગેરે આપો, વૃદ્ધ માતૃ પિતૃઓ માટે પણ મંજૂરી લો. ‘ઓમ, વસુઓ (સત્યસંજીña), દેવો માટે, આ અન્ન, ઘી, પાણી, શાક, બોર, દહીં, નિષિદ્ધ વસ્તુઓ સિવાય, અર્પણ છે.’ ‘ઓમ, અમુક કુળના, મારા દાદા, પ્રપિતા, અમુક નામ, નાંદીમુખ, આ બોર અને દહીંથી અન્ન અર્પણ છે.’ તેમ જ માતૃ પિતૃઓ અને અન્ય માટે. એક-અર્પણ શ્રાદ્ધ પહેલા કરવું જોઈએ; તેનું વિશેષતા સાંભળો. પ્રથમ, આમંત્રણ, પગ ધોવાનો, અને બેઠકો. ‘આજે, અમુક કુળ માટે, મારા પિતા, અમુક નામ, માટે, વાર્ષિક એક-અર્પણ શ્રાદ્ધ તૈયાર અન્નથી, હું તમારે માટે કરું છું.’ શ્રાદ્ધ કરવા માટે મંજૂરી, બેઠકો, સુગંધ વગેરે અર્પણ, અને અન્ન તૈયાર કરો. જ્ઞાપવી ડાબી કાંધ પર, ઉત્તર તરફ મુખ કરીને પઠન કરો, અને અતિથિ-શ્રાદ્ધ કરો. પછી, વિદેહ પિતૃઓને યાદ કરો, દક્ષિણ તરફ મુખ, જ્ઞાપવી ડાબી કાંધ પર, અવશેષ પાસે, ‘અગ્નિથી દહાયા’—અન્ન વિસરી દો. ‘અમુક કુળના, મારા પિતા, અમુક નામ, માટે, આ પાણી રાખો; તમારે અનુયાયી અને તેમના અનુયાયી, તેમને પણ સ્વધા મળે’—પાણી રેખા પર ઢોળો. બાકી વિધિ અગાઉની જેમ. બ્રહ્મા કહે છે: “હવે હું સપિંડીકરણ શ્રાદ્ધ સમજાવું છું, જે એક વર્ષ પૂર્ણ થાય ત્યારે અથવા છેલ્લે દિવસે કરવું. યોગ્ય સમયે વિદેહ પિતૃઓ માટે કરવાથી પિતૃલોક મળે છે.” સપિંડીકરણ બપોરે કરવું; બ્રાહ્મણોનું આમંત્રણ કરો. ‘ઓમ, પુરુરવા અને દ્રવસસંજીña દેવો માટે, આ બેઠકો છે.’ ડાબી બાજુ પર બેઠકો આપો. આહ્વાન કરો. પછી, દાદા, પ્રપિતા અને વૃદ્ધ પ્રપિતા, તેમની પત્નીઓ સાથે, શ્રાદ્ધ કરો, મંજૂરી લો, ત્રણ વાસનાની તૈયારી કરો, કુશ મૂકો, બીજું વાસનાથી ઢાંકો. અવિભાજ્યતા માટે પઠન કરો; પિતા અને તેમની પત્ની માટે, વિદેહના નામે શ્રાદ્ધ માટે મંજૂરી લો, અને દેવોના વાસનામાં પણ અવિભાજ્યતા માટે પઠન કરો. પછી, દાદા, પ્રપિતા, વૃદ્ધ પ્રપિતા માટેના વાસનાને ક્રમશ: થોડા ખસેડો. ઢાંકી કાઢો, અને કહો: ‘ઓમ, યમલોકમાં મનથી એક થયેલા પિતૃઓ, તેમનો લોક સ્વધા હોય, યજ્ઞ દેવોમાં સ્થિત થાય.’ ‘ઓમ, જીવિતોમાં મનથી એક થયેલા પિતૃઓ, મારા કુળમાં, મને આ લોકમાં સો વર્ષ માટે સમૃદ્ધિ મળે.’ આ બે મંત્રોથી, પિતૃ-વાસનાનું પાણી દાદા અને પ્રપિતા માટેના વાસનામાં ઢોળો, વૃદ્ધ પ્રપિતા માટેનું વાસનાનું ત્યાગ કરો. દાદા અને પ્રપિતા માટેના વાસનામાંથી પાણી અને કુશ પિતૃ-વાસનામાં મૂકો. પછી, પવિત્ર પાણીની કળશ પિતૃ-પૂજારીના હાથમાં આપો; ફૂલ મૂકી, માથું, હાથ, પગ સ્પર્શ કરો. બીજું પાણી પણ પૂજારીના હાથમાં આપો; બંને હાથથી કળશ ઉંચી કરો, ‘ઓમ, દેવો’ મંત્ર પઠન કરો, પછી ‘ઓમ, અમુક કુળના, મારા દાદા, અમુક નામ, તેમની પત્ની સાથે, આ તમારું અર્ઘ્ય, સ્વધા.’ એ જ પિતૃ-વાસનામાંથી થોડું અર્ઘ્ય પાણી, પવિત્ર કુશ સાથે લો, પિતૃઓને અર્પણ માટે બીજું વાસનાથી ઢાંકી દો, અને દક્ષિણ ટોચે, ડાબી બાજુ પર, ‘આ પિતૃઓ માટે સ્થાન છે’—કહો. પ્રપિતા અને પૂર્વજોને અગ્નિમાં સુગંધ અર્પણ કરો; બચેલું અન્ન પ્રપિતા અને અન્ય માટેના વાસનામાં મૂકો. પ્રપિતા માટેના વાસનાના મંત્રો ક્રમશ: પૂર્ણ કરો, પૂજારીના વાસનાના મંત્રો પણ કરો. અંગૂઠા વડે તલ વિસરી દો, મંત્ર પઠન કરો: ‘અમુક કુળના, આ અન્ન, ઘી, પાણી, સાઇડ ડિશ, નિષિદ્ધ વગર, તમારે અને અનુયાયી માટે, તેમને સ્વધા.’ પછી, દેવો અને અન્ય માટે પાણી અર્પણ કરો; અતિથિ આવે તો અતિથિ-શ્રાદ્ધ કરો. offerings scattering કરો.