ગરુડપુરાણમ્

યોગ્ય ભાવ અને શ્રદ્ધા સાથે, શાસ્ત્રોમાં કહ્યું છે કે જો કોઈ વસ્તુ વિનંતી કર્યા વિના મળે, તો તેને સ્વીકારવામાં કોઈ દોષ નથી; દેવતાઓ પણ આવી આપેલી વસ્તુને અમૃત સમાન માને છે, તેથી તેને ત્યાગવી નહિ. જે વ્યક્તિ ગુરુની સંપત્તિ ઇચ્છે છે, અથવા મહેમાનોનું સન્માન કરે છે, તેને દરેક તરફથી મળતી ભેટો સ્વીકારવી જોઈએ, પણ પોતાનાં સ્વાર્થ માટે પ્રસન્ન થવું યોગ્ય નથી. બ્રાહ્મણને સદાચારી પાસેથી ભેટ સ્વીકારવી જોઈએ; જો તે શક્ય ન હોય, તો ગુણવાન અને ઓછા દુષ્પ્રવૃત્તિ ધરાવનાર પાસેથી સ્વીકારવી, કારણ કે ગુણ વિનાનું જીવન પતન તરફ જાય છે. આવું કરીને, જો બ્રાહ્મણે વ્યાજ પર ધન આપવું વગેરેથી પોતાનું ગુજરાન ચલાવ્યું હોય, તો પછી પ્રાયશ્ચિત્તથી પોતાનું શुद्धિકરણ કરવું જોઈએ. દિવસના ચોથા ભાગે, નાહવા માટે માટી એકત્ર કરવી, તથા તિલ, ફૂલો, દર્ભા ઘાસ અને આવા અન્ય પવિત્ર વસ્તુઓનું ઉપયોગ કુદરતી જળમાં સ્નાન માટે કરવું જોઈએ. રોજની ક્રિયા, પ્રસંગોપાત, કામના આધારીત વિધિઓ, તથા અશૌચ્ય નાશ, ધોવું, આચમન અને ડૂબકી—આઠ પ્રકારના સ્નાન કહેવાય છે. જે વ્યક્તિએ સ્નાન કર્યું નથી, તે જપ, હોમ અને આવા ધાર્મિક કર્મો માટે યોગ્ય માનવામાં આવતો નથી; તેથી પ્રાત:કાળે સ્નાન કરવું રોજિંદું નિયમ છે. ચંડાલ, મૃતદેહ, મલ અથવા રજસ્વલા સ્ત્રીને સ્પર્શ કર્યા પછી સ્નાન કરવું જરૂરી છે; આવું સ્નાન પ્રસંગોપાત સ્નાન કહેવાય છે. પુષ્ય સ્નાન અને અન્ય જ્યોતિષી દ્વારા નિર્ધારિત સ્નાન કામનાથી જ કરવું; ઇચ્છા વિના આવું કરવું યોગ્ય નથી. જે વ્યક્તિ જપ, શૌચ, દેવતાઓની પૂજા કે મહેમાનોનું સન્માન કરવા માંગે છે, તે સ્નાન કરે—આ વિધિનું અંગ છે. તેનું મુખ્ય હેતુ અશૌચ્ય દૂર કરવું છે, અને એ માટે તળાવો, શ્રેષ્ઠ કૂવો, તીર્થ અને નદીઓ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. સ્નાન પોતે જ વિધિ છે, અને વિધિરૂપે સ્નાન શ્રેષ્ઠ છે; પાણીથી અંગો શુદ્ધ થાય છે અને તીર્થમાં સ્નાનનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. ધોવું, ડૂબકી અને મંત્રોચ્ચારથી પાપ ઝડપથી નાશ પામે છે; રોજિંદું, પ્રસંગોપાત અને વિધિજન્ય શૌચ્ય અશૌચ્ય દૂર કરે છે. જો તીર્થ ઉપલબ્ધ ન હોય, તો ગરમ પાણી અથવા ઉપરથી વહેલું પાણી ઉપયોગમાં લેવા યોગ્ય છે; જમીનમાંથી ખેંચેલું પાણી પણ પુણ્યદાયક છે, પછી ઝરણાનું પાણી પણ શ્રેષ્ઠ છે. હળવેથી વધુ પુણ્યદાયક છે તળાવનું પાણી, જેને કદી નકારવું નહીં; તીર્થનું અને ગંગાજળ સર્વત્ર શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. ગંગાજળ પાપોને ઝડપથી શુદ્ધ કરે છે—even મૃત્યુ સુધીના પાપો પણ; એવી જ રીતે ગયા અને કુરુક્ષેત્રનું જળ પણ. તેથી ગંગાજળને સર્વોચ્ચ માનવું જોઈએ, પુત્રના જન્મે, સંયોગમાં, અને સૂર્ય સંક્રમણ સમયે તેનો ઉપયોગ કરવો. રાહુ દર્શન સમયે સ્નાન કરવું શ્રેયસ્કર છે, પણ રાત્રે નહિ; પ્રભાતે, સૂર્યોદયે અને સંધ્યાકાળે સ્નાન કરવું શ્રેષ્ઠ છે. આ સમયે કરેલું સ્નાન પ્રજાપત્ય યજ્ઞ જેટલું ફળ આપે છે, જે મહાપાપોનો નાશ કરે છે; જે ફળ પ્રજાપત્ય યજ્ઞથી બાર વર્ષમાં મળે, તે એક વર્ષમાં પ્રભાતે સ્નાનથી મળે છે, જો શ્રદ્ધા હોય. જે ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહો જેટલા ભોગ ઇચ્છે છે, તેને પણ આવું સ્નાન કરવું જોઈએ. માઘ અને ફાગણ મહિનામાં હંમેશા પ્રભાતે સ્નાન કરવું; જે વ્યક્તિ આ મહિનાઓમાં સ્નાન કરે છે અને યજ્ઞનો પ્રસાદ ગ્રહણ કરે છે, તે મહાપાપ પણ એક મહિનામાં દૂર કરી શકે છે—માતા, પિતા, ભાઈ, મિત્ર કે ગુરુના સંબંધમાં પણ. જે કોઈ એકાદશી પર વિષ્ણુની પૂજાની ભાવના સાથે—even શરીરના બારમા ભાગ જેટલું પણ ડૂબકી લગાવે—તેને પુણ્ય મળે છે; ખાસ કરીને એકાદશી પર આમળાની ભેટ વિષ્ણુને અતિપ્રિય છે. જે વ્યક્તિ હંમેશા આમળા સાથે સ્નાન કરે છે અને સમૃદ્ધિ ઈચ્છે છે, તે દુ:ખમાંથી મુક્ત થાય છે, પ્રસિદ્ધિ મેળવે છે, અને ટૂંકી આયુષ્ય અથવા ધનહાનિથી બચી જાય છે. સૂર્ય અને અન્ય દેવતાઓના પવિત્ર દિવસો પર સ્નાન સમયે શરીરે તેલ લગાવવાથી આરોગ્ય અને સર્વ ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે, ખાસ કરીને જ્યારે ઉપવાસી ભક્તે વાણિયા દ્વારા વાળ કપાવ્યા હોય. મહાલક્ષ્મી તો ત્યાં સુધી પ્રસન્ન અને હાજર રહે છે, જ્યાં સુધી શરીરે તેલ લાગ્યું નથી; આવું સ્નાન કર્યા પછી પિતૃઓ, દેવતાઓ અને મનુષ્યોને તર્પણ આપવું જોઈએ. નાભી સુધી પાણીમાં ઊભા રહી, એકાગ્ર મનથી વિચારવું: "મારા પિતૃઓ આવીને આ જળ હથેળી સ્વીકારી લે." ત્રણ વાર અથવા નવ વાર દક્ષિણ દિશા કે આકાશમાં જળ અર્પણ કરવું, પછી સૂકા કપડા પહેરી, જમીન પર ઘાસ કે પાન પાથરી બેસવું. યથાવિધિ જાણનારા કદી પણ પાત્રમાં તર્પણ ન કરે; જે પાણી ક્રૂર, મલમય અથવા અશુદ્ધ હોય, તેનો ઉપયોગ ન કરવો. જે કંઈ અશાંત કે અશુદ્ધ હોય, તેને સંપૂર્ણપણે દૂર કરવું; ડાબા હાથથી જળ લઈને, નિર્ધારિત મંત્ર બોલવો. પછી તેને દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશામાં ફેંકવું, જેથી દુષ્ટ આત્માઓ દૂર થાય; અને જે પાપ નિષિદ્ધ ભોજન કે અયોગ્ય સ્વીકારથી થયું હોય, તે પણ દૂર થાય. "મારા વાણી, મન કે શરીરથી થયેલા બધા દોષો—ઇન્દ્ર, વરુણ અને બૃહસ્પતિ મને તેમાંથી શુદ્ધ કરે," એમ પ્રાર્થના કરવી. "સવિતા, ભાગ, સનકાદિ ઋષિ અને આખું બ્રહ્માંડ સંતોષ પામે," એમ કહીએ. પછી ત્રણ અથવા નવ વાર જળ અર્પણ કરીને, સંક્ષિપ્ત તર્પણ કરવું; દેવતાઓ અને દયાળુ, નિર્મલ બ્રહ્માનું પૂજન કરવું. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, સાવિત્રી, મિત્ર અને વરુણના મંત્રો વડે, તેમના સ્વરૂપ અનુસાર પૂજન અને નમસ્કાર કરવો. શ્રદ્ધાથી દરેક માટે અલગ ફૂલ ચઢાવવું, પછી સર્વ દેવોના સારરૂપ એવા વિષ્ણુ અને સૂર્યનું પૂજન કરવું. જે વ્યકિત પુરુષસૂક્ત વડે ફૂલ કે જળ પણ અર્પણ કરે છે, તે ચાલતું-અચલતું આખું વિશ્વ પૂજીત કરે છે. અન્ય તાંત્રિક મંત્રોથી પણ જનાર્દનનું પૂજન કરવું; પ્રથમ અર્ઘ્ય અર્પણ, પછી અભિષેક કરવો. પછી એક મુઠ્ઠી ફૂલ, ધૂપ, દીવો, ફળ અને દેવતાને જળથી સ્નાન, શૌચ અને આચમન કરવું. તીર્થનું જળ પવિત્ર કરવા માટે અઘમર્ષણ સૂક્ત ત્રણ વાર, રોજના નિયમરૂપે પઠન કરવું.