ગરુડપુરાણમ્

જે મનુષ્ય કોઈ સ્થાન પર ધર્મકર્મ કરી શકતા નથી, તેમણે સદ્આચરણનું પાલન કરવું જોઈએ, કેમ કે બ્રાહ્મણો માટે કર્મને ઓળખવા માટે વેદ અને સ્મૃતિ એ આંખ સમાન છે. સર્વોચ્ચ ધર્મ વેદોમાં વર્ણવાયો છે, બીજો સ્મૃતિગ્રંથોમાં છે અને ત્રીજો સજ્જનોના આચરણથી પ્રાપ્ત થાય છે—આ ત્રણેય શાશ્વત ધર્મ છે. સત્ય, દાન, દયા, લોભનો અભાવ, અધ્યયન, ઉપાસના, આત્મસંયમ—આ આઠ ગુણો શુદ્ધ અને સદ્આચરણના લક્ષણ છે. પ્રાચીન ઋષિ-મુનિઓના શરીર અને ઇન્દ્રિયો તેજથી બનેલા હતા; તેઓ પાપથી અપ્રભાવિત રહેતા, જેમ કે કમળના પાંદ પર પાણી ન ટકે. દરેક વર્ણના મુખ્ય નિવાસસ્થાન ઘોષિત ધર્મ અને આચરણ છે; જેમાં સત્ય, યજ્ઞ, તપ અને દાન ધર્મના લક્ષણ છે. પરધન ન લેવું, દાન આપવું, અધ્યયન અને પાઠ કરવો; જ્ઞાન, સંપત્તિ, તપ, પવિત્રતા, ઉત્તમ કુળમાં જન્મ અને રોગમુક્તિ—આ બધું ધર્મના માર્ગ પર ચાલવું બતાવે છે. સંસારથી મુક્તિનો કારણ માત્ર ધર્મ છે; ધર્મથી સુખ અને જ્ઞાન મળે છે અને જ્ઞાનથી મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે. યજ્ઞ, અધ્યયન અને દાન—શાસ્ત્રોક્ત રીતે—બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય માટે શાશ્વત અને સામાન્ય ધર્મ છે. શ્રેષ્ઠ વર્ણ માટે શુદ્ધ યજ્ઞકર્મ, અધ્યયન અને શુદ્ધ રીતે દાન સ્વીકારવું—આ ત્રણ today ઉપજીવનનાં માર્ગ ઋષિોએ ઘોષિત કર્યા છે. રાજા માટે શસ્ત્રધારી જીવન અને પ્રજાની રક્ષા કરવી છે; વૈશ્ય માટે પશુપાલન, ખેતી અને વેપાર—આ તેમનો ધર્મ છે. શૂદ્ર માટે દ્વિજાતિઓની સેવા, અને દ્વિજાતિઓ માટે, અનુક્રમમાં, ગુરુ સાથે નિવાસ, અગ્નિ સેવા અને સ્વાધ્યાય—આ વિદ્યાર્થી માટે છે. ત્રિવાર સ્નાન, બીજાઓ દ્વારા સ્નાન, ભિક્ષા, જીવનભર ગુરુ સાથે નિવાસ; કમરકસ, જટાધારી, દંડધારી અથવા મુંડિત—એ રીતે ગુરુને આશ્રય આપવો. અગ્નિ સેવા, પોતાના કર્મથી જીવનયાપન, અને પતિ-પત્ની વચ્ચે વિધિવત સંયોગ—પરંતુ ઉત્સવ દિવસો સિવાય—આ પણ ધર્મ છે. દેવ, પિતૃ અને ભૂત માટે પૂજા વગેરેનું આયોજન, વેદ અને સ્મૃતિનો અર્થ સ્થાપિત કરવો—આ ગૃહસ્થધર્મ છે. જટાધારી, અગ્નિહોત્ર કરવું, જમીન પર શયન, યજ્ઞોપવીત ધારણ, વનમાં નિવાસ અને દૂધ, મૂળ, પાણી, ફળ પર નિર્ભરતા—આ વાનપ્રસ્થધર્મ છે. નિષિદ્ધ આહારથી પરહેજ, ત્રિવાર સ્નાન, નિયમોનું પાલન, દેવતા અને અતિથિની પૂજા—આ પણ વનવાસીનું ધર્મ છે. સર્વ કાર્ય ત્યાગ, ભિક્ષા પર જીવન, વૃક્ષમૂળે નિવાસ, નિર્લોભ અને નિર્દ્વેષ, સર્વ પ્રાણીઓમાં સમભાવ—આ સંન્યાસીનું ધર્મ છે. સુખ-દુઃખમાં સમભાવ, શારીરિક અને માનસિક પવિત્રતા, વાણીનું સંયમ અને ધ્યાનનો અભ્યાસ—આ wandering ascetic (પરિવ્રાજક) માટે ધર્મ છે. સર્વ ઇન્દ્રિયોને એકત્રિત રાખવી, સતત ધ્યાન-ધારણા કરવી, સ્વભાવની શુદ્ધિ—આ પણ સંન્યાસીનું ધર્મ છે. અહિંસા, સત્ય, પવિત્રતા, ક્ષમા, દયા—આ સર્વ વર્ણ અને સંન્યાસી માટે સામાન્ય ધર્મ છે. જે prescribed રીતે આચરે છે, તેઓ સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામે છે. હવે હું ગૃહસ્થના જાગૃતિથી નિદ્રા સુધીના ધર્મ કહું છું. ગૃહસ્થે બ્રહ્મમુહૂર્તે જાગવું જોઈએ અને ધર્મ, અર્થ, તથા શરીરનાં દુઃખ અને જ્ઞાનના યથાર્થ અર્થ પર વિચાર કરવો જોઈએ. રાત્રિ પૂર્ણ થતાં, શુદ્ધ અને શાંત થઈ, સ્નાન કરીને, સંધ્યા સમયે ઉપાસના કરવી જોઈએ અને હંમેશાં સતર્ક રહેવું. પ્રભાતે દાંત સાફ કર્યા પછી સંધ્યા ઉપાસના કરવી, દિવસ દરમિયાન મૂત્ર-વિસર્જન માટે ઉત્તર દિશા તરફ મોઢું રાખવું. રાત્રે દક્ષિણ દિશા તરફ, અને બંને સંધ્યાએ પણ એ જ રીતે કરવું; whether છાંયામાં, અંધકારમાં, રાત્રે કે દિવસે, દ્વિજાતિઓએ નિયમિત રીતે આચરણ કરવું—even જીવનું જોખમ હોય ત્યારે પણ—ગાયના છાણ, કાળી રાખ, વાવેલી જમીન અથવા ચિંતામણિ ધરતી પર. માર્ગ, છાંયો, પાણી, મંદિરો, ચિંતામણિ કે ઉંદરવાળા સ્થાને મૂત્ર-મલ વિસર્જન ન કરવું. બીજાના શુદ્ધિકરણ માટેની જમીન, સ્મશાન ભૂમિની જમીન ટાળવી; એક અંગ માટે એકવાર, બે અંગ માટે બે વાર જમીન વામ હસ્તે લેવી. બન્ને અંગ માટે બે ભાગ લેવું—આ મૂત્ર પછીનું શુદ્ધિકરણ છે. એક અંગ માટે, ગુદદ્વારે ત્રણ ભાગ અને વામ હસ્તે દસ ભાગ લેવું, પગ માટે પાંચ ભાગ, એક હાથ માટે દસ, અને સાત ભાગ જમીન લેવી—પ્રથમ ભાગ અડધી મુઠ્ઠી જેટલો ગણાય છે. બીજો અને ત્રીજો ભાગ તેનો અડધો ગણાય છે; જો બેઠેલા અવસ્થામાં શુદ્ધિકરણ ન કરી શકાય, તો હંમેશાં અર્ધ શુદ્ધિકરણ કરવું; દિવસમાં અર્ધ અને રાત્રે ચોથો ભાગ લેવો જોઈએ. સ્વસ્થ વ્યક્તિએ નિયમ પ્રમાણે કરવું, બીમાર વ્યક્તિએ જેટલું શક્ય હોય તેટલું કરવું; શરીરના મલ—ચરબી, વિર્ય, રક્ત, મજ્જા, થૂક, વિસર્જન, મૂત્ર, કાનનું મલ, અને અન્ય મલ—આ બધું અપવિત્રતા છે. કફ, નાકમાંથી આવતું મલ, પસીનો—આ બાર માનવીના શરીરની અપવિત્રતા છે; જે સુધી આ દૂર ન થાય, શુદ્ધિ જાળવવી જોઈએ. અનિગમન વ્યક્તિઓએ નિયમિત સંખ્યા કરતાં વધુ શુદ્ધિકરણ ન કરવું; શુદ્ધિ બે પ્રકારની છે: બાહ્ય અને આંતરિક. બાહ્ય શુદ્ધિ માટી અને પાણીથી થાય છે; આંતરિક શુદ્ધિ મનની સ્પષ્ટતા દ્વારા. પહેલા ત્રણ વાર પાણીથી મોઢું ધોઈ, પછી બે વાર પુંછવું; ત્યારબાદ અંગૂઠાના મૂળથી ત્રણ વાર મોઢાને સ્પર્શ કરવો. પછી અંગૂઠા અને તर्जનીથી નાકને સ્પર્શ કરવી, અંગૂઠા અને અનામિકાથી આંખ અને કાનને વારંવાર સ્પર્શ કરવું; નાની આંગળી અને અંગૂઠાથી નાભિને, હથેળીથી હૃદયને સ્પર્શ કરવું. બધી આંગળીઓથી માથાને, અને આંગળીઓના ટોચથી બાહુને સ્પર્શ કરવું; પછી ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદને ક્રમશઃ ત્રણવાર ઉચ્ચારવું અને વિનયપૂર્વક નમન કરવું. પ્રથમ અથર્વવેદ અને આંગિરસ સ્તોત્રોનું પાઠ કરવું, પછી આરામ માટે બે વાર પુંછવું; ત્યારબાદ ઇતિહાસ, પુરાણ અને વેદાંગોનું પણ ક્રમશઃ પાઠ કરવો. આ રીતે, શાસ્ત્રોક્ત ધર્મ અને આચરણથી જીવનને પવિત્ર બનાવવું—આ જીવનનું શ્રેષ્ઠ માર્ગદર્શન છે.