ગરુડપુરાણમ્

સૂતા મুনি વિધિની ગૂઢ વાતો સમજાવતા કહે છે: મંત્રોના તૃતીય પદમાં ‘ઘ્રૌ’ વિશેષ છે; છંદ ‘નૌ’, ‘સનૌ’ અને ‘નસૌ’ છે. ‘આર્ષભ’ છંદમાં પગમાં ‘તજરાઃ’ હોય છે; તૃતીય પદમાં પહેલાં જેવું, બાકી પદોમાં પ્રથમ પદ પહેલાં જેવું, અને ‘તજરાઃ’ને ‘શુદ્ધવિરાટ’ કહેવામાં આવે છે. ‘ઉપસ્થિત’ અને ‘પ્રચુપિત’ના વિભાગનો અંત આવી ગયો. પાંચ કે છથી વધુ અસમાન અક્ષરો ધરાવતો પગ અહીં છંદ કહેવાતો નથી; તે ‘દશધર્મા’ અને અન્ય ગાથા સ્વરૂપ જેવી ગણાય છે. પછી, મેટ્રિક વિધિની વાત આવે છે: પ્રસ્તારમાં પ્રથમ ‘ગો’, પછી ‘લઃ’, પછી ‘પરતુલ્ય’, પછી ‘પૂર્વગ’; જો મધ્ય ભાગ ગુમ થાય તો, સમ અંકમાં ‘લઃ’, અર્ધ સમમાં, અસમાનમાં ‘ગુરુઃ’ આવે છે. વિપરીત ક્રમ ‘પ્રતિલોમગુણ’ કહેવાય છે, ‘લઃ’થી શરૂ થાય છે, બે વાર કહેવાય છે, અને અંતે ‘એક’ આવે છે. અંકનો અર્ધ, સ્વરૂપ પ્રમાણે; શૂન્યમાં બે વાર કહેવાય છે. એટલા અર્ધમાં, તે ગુણિત; અંતે બે ઓછા. બીજી બાજુ પૂર્ણતા; બંને બાજુ પૂર્ણતા; મેરુ વિધિમાં વિસ્તાર થાય છે. નાના અને ગોળના ગણતરી, પહેલાં આંગળી, પછી ઊભી રીતે; એ જ ગણતરી, બે ગણ અને એક; છંદનો સાર એ રીતે જણાવવામાં આવ્યો છે. પછી, સૂતા કહે છે: હરિની વાત સાંભળીને, બ્રહ્માએ વ્યાસ અને શૌનકને જે રીતે કહ્યું, બ્રાહ્મણો અને અન્ય લોકોનું વર્તન, હું તમને એમ જ કહીશ. જે વેદ અને સ્મૃતિઓને સમજ્યા હોય, તે વેદોક્ત કર્મો કરવું; જો વેદોક્ત કર્મ ન હોય, તો સ્માર્ત કર્મ કરવું. જો એ પણ શક્ય ન હોય, તો સદાચરણ કરવું. બ્રાહ્મણો માટે કર્મ જોઈને વેદ અને સ્મૃતિ એ જ આંખ છે. વેદોમાં શ્રેષ્ઠ ધર્મ, સ્મૃતિમાં બીજું, અને સજ્જનોના વર્તનથી ત્રીજું—આ ત્રણેય શાશ્વત ધર્મો છે. સત્ય, દાન, દયા, લોભરહિતતા, શિક્ષા, પૂજા, આત્મસંયમ—આ આઠ સદાચારના શુદ્ધ લક્ષણો છે. પ્રાચીન લોકોના શરીર અને ઇન્દ્રિયો તેજથી બનેલા હતા; તેઓ પાપથી દૂષિત થતા નથી, જેમ કમળપત્ર પર પાણી રહેતું નથી. જાતિઓના મુખ્ય નિવાસ ધર્મ અને વર્તન છે; સત્ય, યજ્ઞ, તપ, દાન—આ ધર્મના લક્ષણો છે. અન્ય people's property ન લેવું, દાન, અભ્યાસ, પાઠ, જ્ઞાન, સંપત્તિ, તપ, શુદ્ધિ, સારા કુટુંબમાં જન્મ, રોગમુક્તિ—આ બધું ધર્મના લક્ષણ છે. સંસારનો અંત માત્ર ધર્મથી થાય છે; ધર્મથી સુખ અને જ્ઞાન મળે છે, અને જ્ઞાનથી મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે. યજ્ઞ, અભ્યાસ અને દાન—શાસ્ત્રોક્ત રીતે—બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય માટે શાશ્વત સામાન્ય ધર્મ છે. શુદ્ધ યજ્ઞ, અભ્યાસ અને સ્વીકાર—આ ત્રણ જીવનવિધિ મહાન કષ્ટ માટે ઋષિઓએ જણાવ્યા છે. રાજા માટે તલવારથી જીવન અને જીવોની રક્ષા; વૈશ્ય માટે પશુપાલન, ખેતી, વેપાર—આ જીવનવિધિ છે. શૂદ્ર માટે દ્વિજોની સેવા, અને દ્વિજ માટે ક્રમશઃ; ગુરુ સાથે રહેવું, અગ્નિનું પાલન, સ્વાધ્યાય—વિદ્યાર્થી માટે. ત્રણ વખત સ્નાન, બીજાઓ દ્વારા સ્નાન, ભિક્ષા, ગુરુ સાથે જીવનના અંત સુધી રહેવું; કટિબંધ, જટાવાળું, દંડ, કે મુંડન, ગુરુ પાસે જવું. અગ્નિનું પાલન, પોતાના ધર્મથી જીવન, પત્ની સાથે સંયોજન—પર્વ દિવસો છોડીને. દેવ, પિતૃ અને ભૂત માટે પૂજા વગેરે, વેદ-સ્મૃતિનો અર્થ સ્થાપિત કરવો—ગૃહસ્થનું ધર્મ. જટાવાળું, અગ્નિહોત્ર, જમીન પર સુવું, યજ્ઞોપવીત ધારણ, વનવાસ, દૂધ, મૂળ, પાણી, ફળ પર નિર્વાહ—આ વનવાસીનું ધર્મ. નિષિદ્ધ આહાર ન લેવો, ત્રણ વખત સ્નાન, વ્રત, દેવ અને અતિથિની પૂજા—વનવાસીનું ધર્મ. બધી પ્રવૃત્તિનો ત્યાગ, ભિક્ષા, વૃક્ષમૂળમાં રહેવું, સંપત્તિ અને દુશ્મનતા છોડવી, સર્વ પ્રાણીમાં સમભાવ—પરિવ્રાજકનું ધર્મ. આનંદ-દુઃખ, સુખ-અસુખમાં સમભાવ, બાહ્ય-આંતર શુદ્ધિ, વાણી સંયમ, ધ્યાન—પરિવ્રાજકનું ધર્મ. ઇન્દ્રિયોને એકત્રિત કરવી, સતત ધ્યાન-સમાધિ, ચિત્તની શુદ્ધિ—આ પરિવ્રાજકનું ધર્મ કહેવાય છે. અહિંસા, સત્યવાણી, શુદ્ધિ, ધૈર્ય, દયા—આ જાતિ અને ત્યાગી બંને માટે સામાન્ય ધર્મ છે. જે prescribed રીતે વર્તે છે, તેઓ શ્રેષ્ઠ પદ પામે છે; હવે, જાગૃતિથી નિદ્રા સુધી, ગૃહસ્થનું ધર્મ કહું છું. બ્રાહ્મમુહૂર્તે જાગવું, ધર્મ-અર્થ અને શરીરકષ્ટ તથા જ્ઞાનના સાચા અર્થ પર ચિંતન કરવું. રાતના અંતે, ઉઠીને, શુદ્ધ અને શાંત થઈ, સ્નાન કરીને, સંધ્યાવંદન કરવું; હંમેશાં સતર્ક રહેવું. સવારે, દાંત સાફ કરી સંધ્યાવંદન કરવું; દિવસમાં મૂત્ર-વિસર્જન માટે ઉત્તર તરફ મુખ રાખવું. રાત્રે દક્ષિણ તરફ, બંને સંધ્યા સમયે પણ; છાંયાં, અંધકાર, રાત્રે કે દિવસે, દ્વિજ prescribed પ્રમાણે વર્તે—even life-threatening situationsમાં પણ—ગાયના લોટ, કાળાંકોયલા, termite mound કે તાજી ખેડેલી જમીન પર. મૂત્ર-વિસર્જન રસ્તા, છાંયાં, પાણીમાં, મંદિર, termite mound, ઉંદરવાળી જગ્યાએ ન કરવું. બીજાના શૌચસ્થાન, સ્મશાનની જમીન ટાળવી; એક અંગ માટે એક વાર જમીન, બે અંગ માટે બે વાર ડાબા હાથમાં જમીન. બે અંગ માટે બે ભાગ જમીન; આ મૂત્ર પછી શુદ્ધિ કહેવાય છે. એક અંગ માટે ત્રણ ભાગ પુછે, અને દસ ભાગ ડાબા હાથમાં. પગ માટે પાંચ ભાગ, એક હાથ માટે દસ, સાત ભાગ જમીન; પ્રથમ ભાગ અડધા મુઠ્ઠી જેટલું માનવું. આ રીતે, સૂતા મુનિએ ધર્મ, આચરણ, છંદ અને જીવનવિધિની વાતો શ્રદ્ધા અને સ્પષ્ટતા સાથે સમજાવી, ધર્મના માર્ગે ચાલવા માટે માર્ગદર્શન આપ્યું.