ગરુડપુરાણમ્

સૂતજી કહે છે: “હવે હું તમને સંહિતા અને અન્ય પવિત્ર ગ્રંથોમાંથી નિર્ધારિત ઉદાહરણો વહાલાપૂર્વક સમજાવીશ, હે બ્રાહ્મણો, જે અહીં એકત્ર થયા છો, હે શ્રેષ્ઠ પિતૃગણો, આ ઉત્તમ શિક્ષા તમારા માટે છે. વ્યાકરણનાં નિયમો અનુસાર, ચોથો વિભક્તિ વિભક્તિ ‘ઙેભ્યામ્’ અને ‘ભ્યસ્’ થી બને છે અને તે પ્રાપ્તિકર્તા માટે ઉપયોગમાં આવે છે—જ્યાંક્યાં આપવાનો ઇરાદો હોય, દાન કરવાની ઇચ્છા હોય, ત્યાં દાતિવ વિભક્તિ લાગુ પડે છે. પાંચમી વિભક્તિ ‘ઙસિ’, ‘ભ્યામ્’ અને ‘ભ્યસ્’ થી બને છે અને તે ‘અપાદાન’ માટે વપરાય છે—જ્યાંથી કંઈક વિયોગ પામે છે, દુર થાય છે, પ્રાપ્ત થાય છે અથવા જ્યાંથી ભય ઉત્પન્ન થાય છે, ત્યાં અપાદાન વિભક્તિ સ્મરણીય છે. છઠ્ઠી વિભક્તિ ‘ઙસ્’ અને ‘આમ્’ થી બને છે અને તે મુખ્યત્વે માલિકી દર્શાવે છે; જ્યારે ‘ઙ’ અને ‘સુ’ થી સાતમી વિભક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે અને તે ‘અધિકરણ’ એટલે કે સ્થાને લાગુ પડે છે. જે substratum, આધાર છે, તે અધિકરણ કહેવાય છે અને તે રક્ષણ માટે ઉપયોગી છે; જે પણ ઇચ્છનીય કે અનિચ્છનીય છે, તે અપાદાનરૂપ ગણાય છે. પાંચમી વિભક્તિ paryupāṅ (પર્યુપાંગ) સાથે અને અન્ય અર્થોમાં પણ વપરાય છે; જ્યારે ‘એન્’ જોડાય છે ત્યારે ક્રિયાપદ માટે બીજું વિભક્તિ વપરાય છે. પુનરાવૃત્તિ, આધાર, વિભાજન અને સંપૂર્ણ વિતરણ માટે, સંગાથ, અભાવ અને નજીકપણાના અર્થમાં પણ વિભક્તિઓ વર્ણવાય છે. પ્રયત્ન અને ગતિ દર્શાવતી ક્રિયાઓ માટે બીજું અને ચોથું વિભક્તિ વપરાય છે; જડ પદાર્થે, બે વિભક્તિ indifferent action માટે લાગુ પડે છે. ‘નમઃ’, ‘સ્વસ્તિ’, ‘સ્વધા’, ‘સ્વાહા’, ‘અલમ્’, ‘વષટ્’ વગેરે શબ્દો માટે ચોથું વિભક્તિ વપરાય છે, તેમજ ક્રિયાનાં અવ્યય રૂપો માટે પણ. ત્રીજી વિભક્તિ સંગાથ, અવગણના અને વિશેષતા માટે વપરાય છે; સાતમી વિભક્તિ કાળ અને અવસ્થામાં વપરાય છે અને ‘એતૈર’ જોડાય ત્યારે છઠ્ઠી વિભક્તિ પણ લાગુ પડે છે. સ્વામી, પ્રભુ, શાસક, સાક્ષી, વારસદાર અને સંતાન માટે બે વિભક્તિઓ નિર્ધારણ માટે વપરાય છે; કારણ દર્શાવવા છઠ્ઠી વિભક્તિ વપરાય છે. સ્મરણ સંબંધિત ક્રિયા માટે, ‘કરવું’ અર્થમાં પ્રયત્ન માટે, હિંસા માટે, અને અરજીમાં, ક્રિયા અને કરનાર દર્શાવવામાં આવે છે. છઠ્ઠી વિભક્તિ કર્તા અને કર્મ માટે, કે મૂળ સ્વરૂપના ક્રિયાપદ માટે વપરાતી નથી; મૂળ સ્વરૂપ નામ અને ક્રિયાપદ એમ બે પ્રકારનું હોય છે. ‘ભૂ’ અને અન્ય ધાતુઓમાંથી ‘તિં’ અને ‘લઃ’ ઉત્પન્ન થાય છે; દસ ધાતુરૂપો સ્મરવામાં આવે છે: ‘તિપ્’, ‘તસ્’, ‘સુ’, ‘ઝિ’ પ્રથમ પુરુષ, ‘સિપ્’, ‘થસ્’, ‘થ’ મધ્યમ પુરુષ, અને ‘ઉત્તમ’ છે અંતિમ. ‘મિબ્’, ‘વસ્’, ‘મસ્’ પરસ્મૈપદ માટે છે; ‘પદાનામ્’ આત્મનેપદ માટે છે; ‘તા’, ‘તામ્’, ‘ઝ’ પ્રથમ, ‘મધ્ય’, ‘સ્થા’, ‘સા’, ‘થા’, ‘ન્ધ્વમ્’ મધ્યમ, અને ‘ઉત્તમ’ છે અંતિમ. ‘ઇડ્’, ‘બહ્’, ‘મહિ’ ઉપસ્થાપક છે અને ધાતુ ‘ણિજ’ અને અન્ય જેવી છે; નામ માટે પણ પ્રથમ પુરુષ વપરાય છે. મધ્યમ પુરુષ ‘યુષ્મદ્’ માટે, ઉત્તમ ‘અસ્મદ્’ માટે છે; ‘ભૂ’થી શરૂ થતી ધાતુઓ અને ‘સન’થી પૂરી થતી પણ આવરી લેવાય છે. ‘લડ્’ વર્તમાન માટે, ‘સ્મેન્’ ભૂતકાળ માટે, ‘લઙ્’ તત્કાળ ભૂતકાળ માટે, ‘લોટ્’ અને અન્ય ધાતુથી ઇચ્છા દર્શાવતી ક્રિયા માટે વપરાય છે. આજ્ઞા અને અનુમતિ માટે ‘લોટ્’ વપરાય છે; સલાહ, આમંત્રણ, આજ્ઞા, વિનંતી અને ઈચ્છા માટે પણ તે લાગુ પડે છે. યાદિ ઇચ્છાવાચક અર્થ વર્તમાનથી પર છે, તો તે પરોક્ષ કહેવાય છે; ભૂતકાળમાં ‘લિટ્’ અને ભવિષ્યમાં ‘ળટ્’ વપરાય છે. અર્વતમાનમાં પણ ધાતુ પરથી એ જ નિયમ લાગુ પડે છે. દાતા કરતાં ક્રિયા વધે ત્યારે ‘લેટ્’ ઇચ્છાવાચક અર્થમાં કહેવાય છે. પૂર્ણક્રિયા ત્રણેય—અવસ્થા, કર્મ અને કર્તા—માં જોવા મળે છે. ‘તૃજ્’ અને અન્ય રૂપો ફરજ, ઇચ્છા, કરવાનું અને ન કરવાનું દર્શાવતાં રૂપો જેવા જ છે. હવે સૂતજી કહે છે: ‘ḻ’ અક્ષર સેવા, લાંગલીષા, મણિપયા, ગંગાજળ, તવલ્કાર, ઋણાર્મ અને પ્રાર્મમાં પ્રખ્યાત છે. તવલ્કાર એ ઠંડીથી પીડાતા હોય છે; સૈન્દ્રિ અને સૌકાર પણ એવા જ છે. વરરાજાનું બેઠક પિતાને માટે છે; નિયમ મુજબ ‘લ’ પ્રત્યય વાપરવો. આગેવાન લવણ છે; ગાયો આ છે, તેઓ સ્વામી નથી. દેવીનું ઘર અહીં છે; જાણો કે આ બંને બુદ્ધિશાળી છે. આ ઘોડા છે, છ છે; તેઓ કમળની પાંખડીઓ નથી. જે કરે છે, જે નથી કરતું, તે પાણી, તે શ્મશાન. અહીં રસોઈ કરે છે, અહીં પકાવે છે, તમે ઢાંકી દો, એમ કહેવામાં આવે છે. તમે ગર્જના કરો છો, તમે પાર કરો છો, સ્મરણ કરો છો. તમે લખો છો, તમે સર્જો છો, તમે સૂઈ જાઓ છો, જો કે અદૃશ્ય છો. તમે મધ્યમાં છો, તમે હંમેશા પૂજા કરો છો. કોણ મહેનતથી કરે છે? કોણ આવું કરશે, કોણ ફળમાં સ્થિર છે? કોણ સૂઈ જાય છે, કોણ નિર્બળ છે, કોણ પ્રતિષ્ઠા પામે છે? કોણ અહીં છે, કોણ આમ કહેવામાં આવે છે? દેવતાઓ કહે છે: “જાઓ, મિત્રો.” વિષ્ણુ સ્વયં ચાલે છે, અને ગીતના સ્વામી તથા ધૂમ્ર સ્વામી પણ. તે અમારા પાસેથી જાય છે; તે જશે, તે જાય છે. ઝોપડાનું છાંયું, તેમ જ બીજું છાંયું, અને અન્ય સંબંધો પણ આવાં જ છે. છ વિઘ્ન સંયોજન છે: કર્મધારય, દ્વિગુ, ત્રિવેદી, ગામ અને તેને તત્પુરુષ કહે છે. જે બનાવાયું છે, જે માટે છે, વાઘના ભય અને તે ધન. જ્ઞાનમાં પારંગત, સત્યના જાણકાર, બહુવ્રીહી અને અવ્યય. અવસ્થા, આરોપણ, જેમ જણાવાયું છે; દ્વંદ્વ, દૈવી ઋષિ અને મનુષ્ય. તદ્થીત રૂપો: પાંડવ, શૈવ, બ્રાહય, બ્રહ્મતા અને અન્ય. દૈવી, અગ્નિ, મિત્રતા, પ્રભુત્વ, શુક્ર, ઋષ્ટુ, સ્વયંભુ, પિતા. ચાલતા, ગાય, વાછરડા અને પુરુષવાચક પ્રશંસિત નથી. ‘હલ’ પ્રત્યયવાળા: ઘોડો, જુઆ, પૃથ્વી, પવન, માંસાહારી, હરિન. આત્મા, રાજા, યુવાન, માર્ગ, પૂષા, બ્રહ્મહન, અને ‘હલ’. મળ, મૂત્ર, વીર્ય, મધ, તેલ, શ્મશાનનું લાકડું, જંગલ, પાણી, હાડકાં અને જગતનાં પદાર્થ—all સ્ત્રીલિંગમાં ગણાય છે. ક્રિયા, ઘી, શરીર, અગ્નિ, ઝેર, નપુંસકલિંગ; પત્ની, વૃદ્ધાવસ્થા, નદી, લક્ષ્મી, સમૃદ્ધિ, પૃથ્વી અને વરરાજા પણ સ્ત્રીલિંગ છે. ભ્રૂ, પુનર્જન્મ, ગાય, બહેન, માતા—all સ્ત્રીઓ છે; વાણી, લોહી, દિશા, ક્રોધ અને સામાન્ય રીતે યુવાન સ્ત્રી તથા કટિ પણ સ્ત્રીલિંગ છે. સ્વર્ગ, દિવસ, વરસાદી ઋતુ, સોમ, ઉષ્ણિક્ છંદ—આ ગુણ, પદાર્થ કે ક્રિયા દ્વારા સ્ત્રીલિંગ છે. આ રીતે મેં તમને સ્ત્રીલિંગ રૂપો સમજાવ્યા.” આ રીતે સૂતજી દ્વારા વિભક્તિ, ધાતુ, વિઘ્ન, લિંગ અને અન્ય વ્યાકરણનાં નિયમો તથા ઉદાહરણો શાસ્ત્રોક્ત રીતે શ્રદ્ધાપૂર્વક વર્ણવાયા.