ગરુડપુરાણમ્

પ્રાચીન સમયમાં ઋષિ-મુનિઓએ વિવિધ ઔષધિઓ અને વનસ્પતિઓના નામો અને તેમના વિવિધ પર્યાયોનું વિશદ વર્ણન કર્યું છે. તેઓ Hemābhaને nāgakeśara તરીકે ઓળખે છે અને તેને nāga નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેમ જ, asṛkkuṅkuma, kāśmīra અને bāhlika પણ એ જ રીતે ઓળખાય છે. Ayo એટલે લોહ, જેને ધાતુના વિશિષ્ટ નામોથી પણ ઓળખવામાં આવે છે; pura, kuṭanaṭa, mahiṣākṣa અને palaṅkaṣā એનાં અન્ય નામો છે. કોઈ કાશ્મરીને kaṭphalā કહે છે, તો śrīparṇa પણ એ જ છે. શલ્લકી, ગજભક્ષ્યા, પત્રિ અને સુગંધિત રસ વાળી surabhīstrava પણ વર્ણવાયેલી છે. ધાત્રીને આમલકી અને વિભીતકને અક્ષ કહે છે; પથ્યા એટલે અભયા, અને પૂતના એટલે હરિતકી. આ ત્રણેય ફળોનું સંયોજન triphalā તરીકે ઓળખાય છે, જેને ફળત્રય પણ કહે છે. લાંબા દાંડીવાળી udakīrya ને કરંજ કહે છે. Yaṣṭī એટલે yaṣṭyāhvaya અને maduka એટલે madhuyasṭikā; ધાતકી એટલે તામ્રપર્ણ અને samaṅgā એટલે કુઞ્જરા. Sita એટલે શુદ્ધ, ઠંડક આપતી મલયજ ચંદન છે, જ્યારે gośīrṣa સફેદ ચંદન છે; રક્ત એટલે લાલ ચંદન, જેનું બીજું નામ પણ છે. કાકોલી એટલે વીરા, અને વાયસ્યા એટલે અર્કપુષ્પિકા. શૃંગી, કર્કટશૃંગી અને મહાઘોષા પણ ઉલ્લેખિત થયાં છે. તુગાક્ષીરી, શુભ વાંશી, એટલે વાંશલોચના; મૃદ્વિકા એટલે દ્રાક્ષા, અને ગોસ્તનિકા પણ એ જ છે. ઉશીર અને મૃણાળ, સેવ્ય અને લામજ્જક, સાળ અને ગોપવલ્લી તથા ગોપી ભદ્રા પણ યાદ રાખવામાં આવે છે. દંટી અને કટંકટેરી, તેમજ દારુનિશા તેમજ, હરિદ્રા એટલે રજની, પીતીકા એટલે રાત્રિનામિકા. વૃક્ષાદની, છિન્નરુહા, નિલવલ્લી અને રસામૃત પણ ઓળખાયેલી છે. વસુકોટા અને વાશિર એટલે કામ્પિલ્લા. પાશાણભેદક, અરીષ્ટ, કૂટ્ટભેદક, ઘંટાક, શુષ્કક, વચા અને સૂચક પણ ઉલ્લેખિત છે. સુરસો, બીજક અને પીતા શાલા, વજ્રવૃક્ષ, મહાવૃક્ષ, સ્નુહી, સ્નુક, સુધા અને ગુડા પણ જાણીતાં છે. તુલસી એટલે સુરસા, જેને ઉપસ્થા પણ કહે છે; કુઠેરક, અર્જુનક, પર્ણ અને સૌગંધિ પર્ણિ પણ છે. નિલ અને સિંધુવાર, નિર્ગુણ્ડી સુગંધિત છે; સુગંધિ પર્ણોતિ, વસંતી અને કુલજાનો પણ ઉલ્લેખ છે. કાલિયક એટલે પીળા લાકડાનું વૃક્ષ, કટક પણ એનું બીજું નામ છે; ગાયત્રી-ખદીર અને તેનો રૂપ કંદર પણ ઓળખાય છે. ઇંદી શ્રેષ્ઠ છે, કુવલય એટલે નીલ કમળ, પદ્મ એટલે કમળ અને નીલોત્પલ પણ એ જ છે; સૌગંધિક, શતદલ, અબ્જ અને કમલ એ કમળના બીજા નામો છે. અજવર્ણ એટલે ઊર્જા, વાજિકર્ણ એટલે અશ્વકર્ણક; શ્લેષ્માંતક, શેલુર અને બહુવાર પણ ઉલ્લેખિત છે. સુનંદક, કકુદ્ભદ્ર, છત્રાકી અને છત્રસંજ્ઞક; કબરી, કુંભક, ધૃષ્ટ, ક્ષુદ્વિધ અને ધનકૃત પણ જાણીતા છે. કૃષ્ણાર્જક, કરાલ અને કાલમાન પણ છે; પ્રાચી, બલા, નદીક્રાંતા, કાકજંઘા અને વાયસી પણ ઉલ્લેખિત છે. મૂષિકપર્ણ, ભ્રમંતી અને આખુપર્ણિકા, તેમજ વિષમુષ્ટિ, દ્રાવણ અને કેશમુષ્ટિ પણ વર્ણવાયેલી છે. કિંલિહી અને કટુકી, અને અંતક એટલે આમ્લવેતસ; અશ્વત્થ, બહુપત્રા અને આમલકી પણ ઓળખાયેલી છે. અરુષક્ર, પત્ર, શૂક, ક્ષીરી અને રાજાદન પણ છે; મહાપત્ર, દાડિમ અને કરક પણ ઉલ્લેખિત છે. મસૂરી, વિદલી અને શષ્પા કાલિન્દી તરીકે ઓળખાય છે; કંટકાખ્યા, મહાશ્યામા અને વૃક્ષપાદી પણ છે. વિદ્યાઅ, કુંતી, નિકુંભા, ત્રિભંગી, ત્રિપુટી, ત્રિવૃત, સપ્તલા, યવતિક્તા, ચર્મા અને ચર્મકસ પણ ઉલ્લેખિત છે. શંખિની, સુકુમારી, તિક્તાક્ષી અને અક્ષિપીલુક; ગવાક્ષી, અમૃતા, શ્વેતા, ગિરિકર્ણ અને ગવાદિની પણ જાણીતા છે. કામ્પિલ્લક, રક્તાંગ, ગુણ્ડા અને રોકનિક; હેમક્ષીરી, પીતા, ગૌરી અને કાલદુગ્ધિકા તરીકે પણ ઓળખાય છે. ગાંગેરુકી, નાગબલા, વિશાળા અને ઇન્દ્રવારુણી; તાર્ક્ષ્ય, શૈલ, નીલવર્ણ, અંજના અને રસાંજના પણ ઉલ્લેખિત છે. શાલમલીનું રસ મોચરા કહેવાય છે; પ્રતિયકપુષ્પી, ખરી, અપામારગ અને મયૂરક પણ જાણીતા છે. સિંહાસ્ય, વૃષવાસા, માટરૂષક, જીવક, જીવશાક, કરબુર અને શટી પણ ઓળખાય છે. કટફલ, સોમવૃક્ષ, અગ્નિગંધા, સુગંધિકા, શતાંગ, શતપુષ્પા, મિંસિર અને મધુરિકા પણ છે. પુષ્કરમૂળ, પુષ્કર અને પુષ્કરાહ્વય પણ જાણીતા છે; યાસા, ધન્વયાસા, દુષ્પર્શ અને દુરલભા પણ ઉલ્લેખિત છે. વાકુચી, સોમરાજી અને સોમવલ્લી, માર્કવ, કેશરાજ અને ભૃંગરાજ પણ ઓળખાય છે. જાણકારો વેદગજને ચક્રમર્દક કહે છે; સુરંગી એટલે તગર, તેની સ્નાયુ કલનાશા કહેવાય છે અને વાયસી એનું બીજું નામ છે. મહાકાળને બેલા કહે છે; તંડુલિયા એટલે ઘનસ્તન; ઇક્ષ્વાકુ એટલે કારેલા, અને તિક્તાલБУ પણ એ જ છે. ધામાર્ગવ અને કોષાતકી, તેમજ યામિની પણ ઓળખાય છે; કોષાતકીના વિવિધ પ્રકારોને કૃતભેદન કહે છે. એ જ રીતે, જીમૂતને ખુડ્ડાક અને દેવતાડક પણ કહે છે; ગૃધ્રનખી અને હિંગુકાકાદિની પણ એ જ છે. અશ્વારી, કરવીર (જેને અશ્વમારક કહે છે), સિંધુ, સૈંધવ અને સિંધૂઠ્ઠ પણ મણિમંથના નામો છે. ક્ષાર અને યવાગ્રજ બંનેને યવક્ષાર કહે છે; સર્જિકા અને સર્જિકાક્ષારને બીજું પ્રકાર કહેવામાં આવે છે. આ રીતે ઋષિ-મુનિઓએ દરેક ઔષધિ, વૃક્ષ અને વનસ્પતિના અનેક નામો અને પર્યાયો આપીને તેમના ગુણધર્મો, ઉપયોગ અને વિશિષ્ટતાઓનું જ્ઞાન સંકલિત કર્યું છે, જે આજે પણ આપણા આરોગ્ય અને આયુર્વેદ માટે અમૂલ્ય વારસો બની રહે છે.