પ્રાચીન સમયના ઋષિઓએ અનેક ઔષધીય પદાર્થીઓ અને વૃક્ષોના નામો અને તેમની વિશેષતાઓનું સંકલન કર્યું છે. તેઓ કહે છે કે સ્તિરા, વિદારિગંધા, શાલપણ્ય, શુમતી, લાંગલી, કલસી, ક્રોષ્ટુપુછ્છા અને ગુહા — આવા અનેક પદાર્થીઓ વિશેષ માનવામાં આવે છે. પુનર્નવા, પર્ષાભૂ, કઠિલ્યા, કારૂણા, એરંડા, ઉરુવૂક, આમર્દા અને વર્ધમાનક પણ જાણીતા છે. ઝષા, જેને નાગબલા કહેવામાં આવે છે, અને શ્વદંષ્ટ્રા, જેને ગોક્ષુરા કહેવાય છે; શતાવરી, વરા, ભીરુ, પીવરી, ઇન્દીવરી અને વરી — એ પણ માન્ય પદાર્થીઓ છે. વ્યાઘ્રી એટલે બૃહતી, કૃષ્ણા, હંસપાદી, મધુસ્ત્રવા, ધામની, કંટકારી, ક્ષુદ્રા, સિંહી અને નિદિગ્ધિકા. વૃશ્ચિકા, ત્ર્યમૃતા, કાલી, વિષઘ્ની, સર્પદંષ્ટ્રિકા, મરકટી, આત્મગુપ્તા, આર્ષેયી અને કપિકચ્છુકા — એ નામો પણ ઔષધીય પદાર્થીઓના છે. મુદગપર્ણા એટલે ક્ષુદ્રસહા, માષપર્ણા એટલે મહાસહા; ત્યજા અને પરા મહા તરીકે ઓળખાય છે; દંડયોની અને અંકસંજીના; ન્યગ્રોધ એટલે વટ, અશ્વત્થ એટલે કપિલ. પ્લક્ષને ગર્દભાણ્ડા કહેવામાં આવે છે; પર્કટી એટલે કપીતના; પાર્થા એટલે કકુભ અને ધન્વી, જેને અર્જુના નામે ઓળખાય છે. નંદીવૃક્ષ પ્રરોહી અને પુષ્ટિકારી તરીકે ઓળખાય છે; વંજુલા, વેતસ, ભલ્લાતા અને અરુષ્કર પણ માન્ય છે. લોધ્રા, સારવકા, ધૃષ્ટા અને તિરીટા — એ નામો પણ પદાર્થીઓના છે; બૃહતફલા એટલે મહાજંબૂ, અને બાળફલા એક અલગ છે. ત્રીજા એટલે જલજંબૂ, જેને નાદેયી પણ કહે છે; કણા, કૃષ્ણોપકુંચી, શૌણ્ડી અને માગધિકા પણ જાણીતા છે. પિપ્પલી, જાણકારો એ રીતે વર્ણવે છે; તેની મૂળ ગ્રંથિકા કહેવાય છે; ઊષણ એટલે મરીચ; શૂંઠી સર્વસામાન્ય મહાન ઔષધિ છે. વ્યોષા એટલે ત્રણ તીખા પદાર્થીઓ, જેને ત્રયુષણ પણ કહે છે; લાંગલી એટલે હલિની, ચેયસી એટલે ગજપિપ્પલી. ત્રાયંતી એટલે ટ્રાયમાણા, ઉત્સાયા એટલે સુવહા; ચિત્રકા — શિખી, વ્હનિ, અને અગ્નિ નામે પણ ઓળખાય છે. ષડગ્રંથા ઉગ્રા અને વચા તરીકે જાણીતી છે; શ્વેતા એટલે હૈમવતી; કુટજા, વૃક્ષકા, શક્ર, વત્સકા અને ગિરિમાલ્લિકા — એ નામો પણ માન્ય છે. કલિંગા, ઇન્દ્રયવ અને આરિષ્ટ — તેમના બીજ ઓળખવા યોગ્ય છે; મુસ્તકા એટલે મેઘનામા; કૌંતી એટલે હરેણુકા. એલાએ બહુલા કહેવાય છે, અને સૂક્ષ્મએલાએ ત્રુટી; પદ્મા, ભાર્ણગા, કાંજી અને બ્રાહ્મણયષ્ટિકા — એ પણ ઓળખવા યોગ્ય છે. મૂર્વા એટલે મધુરસા; તેજની એટલે તિક્તવલ્લિકા; મહાનિંબા એટલે બૃહન્નિંબા; દીપ્યકા એટલે યવાનિકા. વિડંગા કે જંતુઓનો દુશ્મન છે; રામઠા એટલે હિંગુ; અજાજી એટલે જીરક; કારવી એટલે ઉપકુંચિકા. કટુકા, તિક્તા અને કટુકરોહિણી — એ પણ જાણીતા છે; તગરા ઢળવાયેલી છે, વક્રા વક્ર છે, કોચા એટલે ત્વચાવરાંગકા. ઉદિચ્યા એટલે બાલકા, હ્રીબેરા જળના નામે ઓળખાય છે; પત્રકા એટલે દલસંજીના, ચારકા એટલે તસ્કર. હેમાભા એટલે નાગકેશર, નાગના નામે ઓળખાય છે; અસૃક્કુંકુમા, કાશ્મીર અને બાહ્લિકા — એ નામો પણ છે. આયો એટલે લોહ, ધાતુઓના વૈજ્ઞાનિક નામે ઓળખાય છે; પુરા, કુટનટા, મહિષાક્ષા અને પલંકષા — એ પણ માન્ય છે. કાશ્મરી એટલે કટફલા, શ્રીપર્ણા પણ એ જ છે; શલ્લકી, ગજભક્ષ્યા, પત્રી અને સુરભીસ્ત્રવા — એ પણ ઉલ્લેખિત છે. ધાત્રી એટલે આમલકી, વિભિતક એક્ષ તરીકે ઓળખાય છે; પથ્યા એટલે અભયા, પૂતના એટલે હરિતકી. ત્રિફલા એ ફળ તરીકે ઓળખાય છે, અને તે ત્રણ ફળોનું સંયોજન છે; ઉદકીર્ય, લાંબી ડાંડીવાળું, કરંજા તરીકે ઓળખાય છે. યષ્ટી એટલે યષ્ટ્યાહ્વય, મધુકા એટલે મધુયષ્ટિકા; ધાતકી એટલે તામ્રપર્ણ, સમંગા એટલે કુન્જરા. સિતા એટલે મલયજ, જે ઠંડું છે, ગોશીર્ષ એટલે સફેદ ચંદન; રક્ત એટલે ચંદન, અને બીજું રેડ ચંદન છે. કાકોલી એટલે વીરા, વયસ્યા એટલે અર્કપુષ્પિકા; શ્રિંગી, કર્કટશ્રિંગી અને મહાઘોષા — એ પણ ઉલ્લેખિત છે. તુગાક્ષીરી, શુભ વાંશી, વાંશલોચના તરીકે ઓળખાય છે; મૃદ્વિકા એટલે દ્રાક્ષા, ગોસ્ટનિકા પણ એ જ છે. ઉશીર અને મૃણાલ, સેવ્યા અને લામજ્જકા, સાર અને ગોપવલ્લી, તથા ગોપી ભદ્રા — એ પણ માન્ય છે. દંતી અને કટંકટેરી, તેમજ દારુનિશા — એ પણ ઓળખવા યોગ્ય છે; હરિદ્રા એટલે રજની, પિતિકા એટલે રાત્રિનામિકા. વૃક્ષાદની, ચિન્નરુહા, નીલવલ્લી અને રસામૃતા — એ પણ છે; વસુકોટા, વાશિરા એટલે કાંપિલ્લા. પાશાણભેદક, આરિષ્ટ, તથા કુટ્ટભેદક; ઘંટાકા અને શુષ્કકા — એ પણ છે; વચા અને સૂચકા — એ પણ માન્ય છે. સુરસો અને બીજકા, તેમજ પીતશાલા — એ નામો પણ છે; વજ્રવૃક્ષ, મહાવૃક્ષ, સ્નુહી, સ્નુક, સુધા અને ગુડા — એ પણ ઉલ્લેખિત છે. તુલસી એટલે સુરસા, અને ઉપસ્થા તરીકે પણ ઓળખાય છે; કુઠેરકા, અર્જુનક, પર્ણ અને સૌગંધિપરણિક્રા — એ પણ છે. નીલા અને સિંધુવાર, નિર્ગુંડી સુગંધિત છે; સુગંધિપરણોતિ, વાસંતી અને કુલજા — એ પણ માન્ય છે. કાલિયકા એટલે પીળા લાકડું, કટકા એનું બીજું નામ છે; ગાયત્રી-ખદિરા પણ ઓળખાય છે, અને તેનો વિકલ્પ કંદરા કહેવાય છે. ઇન્દી ઉત્તમ છે, કુવલય એટલે નીલપદ્મ, પદ્મ એટલે કમળ, નીલોત્પલ પણ યાદ રાખવામાં આવે છે; સૌગંધિકા, શતદલ, અબ્જ અને કમલા — એ બધા કમળના નામ છે. અજવર્ણા એટલે ઊર્જા, વાજિકર્ણા એટલે અશ્વકર્ણકા; શ્લેષ્માંતક, શેલુર અને બહુવાર — એ પણ ઉલ્લેખિત છે. સુનંદકા, કકુદભદ્ર, છત્રાકી અને છત્રસંજીના; કબરી, કુંભકા, ધૃષ્ટા, ક્ષુદ્વિધા અને ધનકૃત — એ નામો પણ જાણીતા છે. આ રીતે ઋષિઓએ વિવિધ ઔષધીય પદાર્થીઓ, વૃક્ષો અને ફળોના નામો, તેમનાં ગુણ અને ઓળખાણોનું વિધાન કર્યું છે, જે સનાતન ધર્મની પરંપરામાં જ્ઞાનના પ્રકાશરૂપે આજે પણ ઉજવાય છે.