ગરુડપુરાણમ્

સુશ્રુતને ધન્વંતરીએ અતિ શ્રદ્ધાપૂર્વક આયુર્વેદના ગુણગણો અને દવાઓના મહાત્મ્ય વિશે સમજાવવાનું શરૂ કર્યું. તેઓ કહે છે: “હલદર, કુષ્ટ, ખડક મીઠું, મેષશૃંગી, બંને પ્રકારની બલા, કચ્છુરા, સલ્લકી, પાઠા, પુનર્નવા અને શતાવરી—આ તમામ દવાઓ પવનના વિકારોને અને ઘણી પિત્તની તકલીફોને દૂર કરે છે. અગ્નિમંથા, બ્રહ્મદંડી, શ્વદંષ્ટ્રા, એરણ્ડ, જવાર, કોલા, કુલથ્થ, કર્ષાશી, દશમૂળ—આ દરેક દવા અલગથી અને એકસાથે પવન તથા પિત્તના અનેક રોગોને દૂર કરે છે. શતાવરી, વિદારી, બાલક, શીર, ચંદન, દુર્વા, વટ, પિપ્પળી, બદરી અને સલ્લકી—આ દવાઓ શરીરને શાંતિ આપે છે. પછી, કેળા, કમળ, લાલ કમળ, ઉદુંબર, પાટોલ અને કફને દૂર કરનાર દવાઓ: હલદર, ગોળ અને કુષ્ટ. શતપુષ્પી, જાતી, વ્યોષ, અરગવધ, લાંગલી, ઘી, તેલ, પ્રાણીની ચરબી અને મજ્જા—આ બધું સ્નેહદ્રવ્યોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. ઘી બુદ્ધિ, સ્મૃતિ, બુદ્ધિ અને પાચનશક્તિ ઈચ્છનાર માટે શ્રેષ્ઠ છે. પિત્તવાળાઓ માટે માત્ર ઘી, પવનવાળાઓ માટે ઘી અને મીઠું, અને કફવાળાઓ માટે ઘી સાથે વ્યોષ અને ક્ષાર આપવું જોઈએ. ગ્રંથિ, નાડી, કૃમિ, કફ, ચરબી અને પવનના રોગોમાં પણ આવું જ કરવું. મજબૂત અને હલકી ચરબી માટે તેલ આપવું જોઈએ, ખાસ કરીને કઠોર પોટવાળાઓ, પવનથી, સૂર્યથી, પાણીથી, ભારથી, સ્ત્રીઓથી અથવા વધુ વ્યાયામથી કંટાળેલા માટે. સુકાવટ, પીડા, ક્ષય, વધુ પાચનશક્તિ અને પવન નાડીઓમાં અટકતો હોય, તો નાડીઓનું દાહ કર્યા પછી, યોનિ અથવા માથાના દુખાવાની સારવાર કરવી. શ્રેષ્ઠ પ્રકાર માટે એક પલાની માત્રા, મધ્યમ માટે ત્રણ અક્ષ, અને ન્યૂનતમ માટે અર્ધપલા—સ્નેહદ્રવ્યો અને દવાઓ માટે. ઘી સાથે ગરમ પાણી આપવું, તેલ માટે અલગથી; પિત્ત અને તરસ માટે સ્નેહદ્રવ્યમાં મનુષ્યે ગરમ પાણી પીવું. સ્નેહદ્રવ્ય, પવનનું દોષ, પાચનશક્તિ અને સુંદર ચહેરાવાળા માટે યોગ્ય છે; સુકાવટવાળાને સ્નેહ આપવું, અને જે પહેલેથી સ્નેહવાળા છે, તેમને સુકાવટ આપવી. શ્યામાકા, કોડ્રવા, દોષ, નટક્ર, પિન્યાકા અને સકુભી—પવન અને કફના રોગોમાં સેક માટે, પણ વધારે સ્થૂળ, સુકાવટવાળા, દુર્બળ અથવા બેહોશને સેક ન આપવો. પછી ધન્વંતરી કહે છે: “હવે હું ઘી, તેલ અને એ જેવી દવાઓનું વર્ણન કરું છું, સુશ્રુત, રોગનાશક! શંખપુષ્પી, વચા, સોમા, બ્રાહ્મી અને બ્રહ્મસુવર્ચલા, અભયા, ગુડૂચી, અટરૂપા, કવાગુજી—આ બધું સમાન માત્રામાં લઈ, એક પ્રસ્થ ઘી બનાવવું. કંટકારીના રસ અને દૂધ સાથે, આ બ્રાહ્મી ઘી કહેવાય છે, જે શ્રવણ અને બુદ્ધિ માટે ઉત્તમ છે. ત્રિફલા, ચિત્રક, બલા, નિર્ગુંડી, નિમવાસકા, પુનર્નવા, ગુડૂચી, બૃહતી અને શતાવરી—આ સાથે ઘી બનાવવું, જે બધા રોગો દૂર કરે છે. સો બલા મૂળના કઢામાં, અડધા ઢઢક તેલ, મધૂકા, મંજીષ્ઠા, ચંદન, ઉત્પલા અને પદમકાનો પેસ્ટ. ઇલા, પિપ્પળી, કુષ્ટ, ત્વક, એલા, અગુરુ અને કેસરનો સુક્ષ્મ ચૂર્ણ, સુગંધિત અને જીવનદાયી ઔષધિઓ, એક અઢક દૂધ સાથે—all combine and cook gently, then keep in pure silver vessel. This oil removes all wind disorders and nourishes all dhatus. આ તેલ પવનના રોગો શાંતિ આપે છે અને રાજાઓને પ્રિય છે. શતાવરીના રસ અને દૂધ, શતપુષ્પ, દેવદારુ, માંસી, શૈલયક, બલા, ચંદન, ટગર, કુષ્ટ, મન:શિલા, જ્યોતિષમતી—આ ingredients, each equal to કર્ષ, cook with a prastha of ghee; for those who are hunchbacked, dwarfed, lame, deaf, disabled, or afflicted with leprosy. જેના અંગો પવનથી તૂટેલા હોય, સંભોગમાં દુર્બળ, વૃદ્ધ અને ક્ષીણ, ફૂલેલા અથવા સુકાવટવાળા, તેલ જે બધા રોગો દૂર કરે છે, પવનના રોગો ત્વચા, નાડી અને સ્નાયુમાં ઝડપથી દૂર કરે છે. આ નારાયણ તેલ, જે વિષ્ણુએ કહ્યું, રોગો દૂર કરે છે; દરેક દવા સાથે અલગ-અલગ તેલ અને ઘી બનાવવું. શતાવરી, ગુડૂચી, ચિત્રક, ગોચના અથવા નિર્ગુંડી, કંટકારી અને તેના રસ સાથે પણ, અથવા વર્ષાભૂ, આલય, વાસકા, ત્રણ ફળ, બ્રાહી, ઇગંડક, ભૃંગરાજ અને કુષ્ટ સાથે પણ. મુસલી, દશમૂળ, ખદિર, વટ અને એ જેવી દવાઓ; ગોળી, લાડુ અથવા ચૂરણ—all act as remedies for all diseases. ઘી, મધ, પાણી, ખાંડ અને એ જેવી વસ્તુઓ, ઉપલબ્ધ મસાલા સાથે, રોગનાશક છે. ચિત્રક, અર્ક, ત્રિવૃત, યવની, હયમારક, સુધા, બાલા, ગણિકા, સપ્તપર્ણ, સુવર્ચિકા—આ ingredients with jyotiṣmatī, wise cook oil; this extract vigorously applied for fistula. It is supreme for purification, healing, and brings all complexions; great oil starting with chitraka destroys all diseases. અજમોદા, સિંદૂર, હરિતાલ, બે પ્રકારની નિશા, બે પ્રકારની ક્ષાર, ફોમ, તાજા આદુ અને શવા વૃક્ષની રેઝિન—આ ingredients with indravaruni, apamarga, banana and their extracts; mustard oil mixed with goat’s urine. One should cook it gently with cow’s milk; oil made from ajamoda and similar removes glandular swelling. Cook well, purify, and use for healing and softness. પછી, રુદ્ર કહે છે: “આ રીતે ધન્વંતરી, વિષ્ણુ અને સુશ્રુતએ કહ્યું; હરીએ ફરી હરા સાથે રોગો માટે વિવિધ ઉપાય કહ્યા.” હરી કહે છે: “બધા તાવમાં, શંકર, પ્રથમ ઉપાય ઉપવાસ, ઉકાળેલું પાણી પીવું અને પવનથી બચવું. તાવ અગ્નિસ્વેદથી દૂર થાય છે; ગુડૂચી અને મસ્તકાના કઢા પવન-તાવમાં ઉપાય છે.” આ રીતે, ધન્વંતરી, વિષ્ણુ અને હરીએ આયુર્વેદના અગ્ની, પવન, પિત્ત, કફ અને તાવના રોગો માટે પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ દવાઓનું વર્ણન કર્યું, જે માનવજીવનને આરોગ્ય, શક્તિ અને શાંતિ આપે છે.