ગરુડપુરાણમ્

પવિત્ર શાસ્ત્રના આ અનુશ્રુતિઓમાં જીવનના આરોગ્ય અને આયુર્વેદના ગહન જ્ઞાનનું વર્ણન થાય છે. પ્રથમ, પાણી વિશે જણાવવામાં આવ્યું છે કે દિવસમાં સૂર્યની કિરણો અને રાત્રે ચંદ્રની કિરણોથી સ્પર્શિત પાણી સર્વ દોષમુક્ત ગણાય છે અને વરસાદના પાણી સમાન છે. ગરમ પાણી તાવ, શ્વાસની તકલીફ, ચરબી, વાયુ અને કફને દૂર કરે છે; ઉકાળેલું પાણી શીતળતા અને ત્રણેય દોષોનો નાશ કરે છે, પરંતુ ઊભું રાખેલું પાણી હાનિકારક બને છે. ગાયનું દૂધ વાયુ અને પિત્તને દૂર કરે છે, તે સ્નિગ્ધ, ભારે અને પુનર્જીવનકારી છે; મહીસનું દૂધ વધુ ભારે અને સ્નિગ્ધ છે, પણ જઠરાગ્નિનો નાશ કરે છે. બકરાનું દૂધ રક્તપ્રસ્રાવ, ખાંસી, શ્વાસ, અને કફને દૂર કરે છે; તે આંખ માટે ઉત્તમ, સ્ત્રીઓ માટે પોષક અને રક્તપ્રસ્રાવમાં લાભદાયી છે. દહીં વાયુ દોષને શાંત કરે છે અને તાજગી આપે છે, પણ પિત્ત અને કફ વધે છે; છાસ અને મોરો ત્રણેય દોષોનો નાશ કરે છે અને નાળીઓ શુદ્ધ કરે છે. તાજું મકખણ આંતરડાની બીમારી, અરસ, અને પીડાને દૂર કરે છે; જૂનું મકખણ અને સમાન પદાર્થો ભારે છે અને ચર્મરોગ ઉત્પન્ન કરે છે. છાસ પ્રાચીન ઋષિ મુજબ આંતરડાની બીમારી, ફૂલો, અરસ, અનિમિયા, પચાવા અને પેટના ગાંઠમાં ઉત્તમ છે અને ત્રણેય દોષોને શાંત કરે છે. ઘી તાજગી અને મીઠાશ આપે છે, વાયુ, પિત્ત અને કફને દૂર કરે છે; ગાયનું ઘી મન અને આંખ માટે ઉત્તમ છે, યોગ્ય રીતે તૈયાર કરેલું ઘી ત્રણેય દોષોનો નાશ કરે છે. ઘી યોગ્ય રીતે બનાવવામાં આવે તો મૃગી, ઝેર, પાગલપણું, અને બેહોશી દૂર કરે છે; બકરા અને અન્ય પશુઓનું ઘી ગાયના દૂધ જેવી ગુણવત્તા ધરાવે છે. ગૌમૂત્ર વાયુ અને કફને દૂર કરે છે અને બધા જીવાણુ અને ઝેરનો નાશ કરે છે. તલનું તેલ અનિમિયા, પેટની ફૂલો, ચર્મરોગ, અરસ, ફૂલો, પેટના ગાંઠ અને મૂત્રરોગને દૂર કરે છે; તે વાયુ અને કફનો નાશ કરે છે, શરીરને મજબૂત બનાવે છે અને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. રાઈ જીવાણુ અને પીળા પાણીને નાશ કરે છે, કફ, ચરબી અને વાયુને શાંત કરે છે; લિનન તેલ આંખ માટે લાભદાયી છે, પિત્ત, હૃદયરોગ અને વાયુને દૂર કરે છે. એરંડના તેલ કફ અને પિત્તને શાંત કરે છે, વાળ વધે છે, ત્વચા અને કાનને પોષણ આપે છે; મધ ત્રણેય દોષોને શાંત કરે છે, પણ તેનો પ્રભાવ વાયુવાળું છે. શેરડી હાઝી, અસ્થમા, જીવાણુ, ઉલટી, મૂત્રરોગ, તરસ અને ઝેરને દૂર કરે છે; તેના રસથી રક્ત અને પિત્તના દોષો દૂર થાય છે, તે પોષક અને વીર્યવર્ધક છે, પણ કફ વધે છે. ગોળ પિત્ત વધે છે અને તીખું છે; સુરાં અને મછલીના પાણીએલાં પદાર્થો હલકા છે; ખાંડ વીર્યવર્ધક, સ્નિગ્ધ, મીઠી છે, અને રક્ત, પિત્ત અને વાયુનો નાશ કરે છે. ગુડ વાયુ અને પિત્તને શાંત કરે છે, સૂકું છે, વાયુને શાંત કરે છે, પણ કફ ઉત્પન્ન કરે છે; જૂના ગુડ ખાસ કરીને પિત્તને દૂર કરે છે, પોષક છે અને રક્ત શુદ્ધ કરે છે. મીઠો ઘી સાથે ખાંડ રક્ત અને પિત્તના દોષો દૂર કરે છે, વીર્યવર્ધક છે; મધ્યમ ઉંમરની ખાંડ એના ખાટા સ્વાદથી પિત્ત ઉત્પન્ન કરે છે, પણ કફ અને વાયુનો નાશ કરે છે. તીખા અને તાજા વિનેગર રક્ત અને પિત્ત દોષ ઉત્પન્ન કરે છે; ભાંજેલા ચોખાનો પય કટિલ છે, ભૂખ વધે છે અને પોષક છે. પાતળી પય હલકું છે, વાયુની ગતિને પ્રોત્સાહિત કરે છે, મૂત્રાશયને શુદ્ધ કરે છે; જ્યારે તે સાતકરા, દાડમ, પિપ્પલી, ગુડ, મધ, અને પિપ્પલ સાથે બનાવવામાં આવે તો લાભદાયી છે. સારી રીતે તૈયાર પાતળી પય ખાંસી, અસ્થમા અને પચાવામાં યોગ્ય છે; દૂધમાં ચોખા કફ અને શક્તિ વધે છે, જ્યારે કૃશરા વાયુનો નાશ કરે છે. સ્વચ્છ, ગાળેલું, સ્નિગ્ધ અને હલકું ચોખું, મૂળ, ફળ અને કંદો સાથે તૈયાર, પોષક છે પણ ભારે છે. થોડું ગરમ અને સારી રીતે પકવેલું સૂપ હલકું છે; ઉકાળેલી અને દબાવેલી શાકભાજી, ઘી વગેરે સાથે, પોષક છે. દાડમ અને આમલકીનું સૂપ જઠરાગ્નિ વધે છે, વાયુ અને પિત્તને શાંત કરે છે; મૂળા સાથે તૈયાર કરેલું કફ, શ્વાસ, ખાંસી અને નાસરોગ દૂર કરે છે. જવાર, બોર અને કુલ્થના સૂપ ગળા માટે લાભદાયી છે અને વાયુ દૂર કરે છે; મુગ અને આમલકીનું સૂપ બાંધકામ આપે છે અને કફ-પિત્તનો નાશ કરે છે. દહીં સાથે ગુડ વાયુને શાંત કરે છે; શાક્તવા સૂકાં અને વાયુવાળાં છે; ઘીથી ભરેલી શષકુલી જઠરાગ્નિ વધે છે, વીર્યવર્ધક છે અને ભારે છે. માસ-based ખોરાક પોષક છે; બેક કરેલી લોટની વાનગીઓ પચવામાં મુશ્કેલ છે; તેલમાં બનાવેલી વાનગીઓ આંખ માટે સારી છે, પણ પાણીમાં પકવેલી પચવામાં ભારે છે. ખૂબ ગરમ પય પોષક છે; ઠંડા લોટના કટલાં લાભદાયી છે; ભોજન પછી પાણી પીવું થાક, તરસ અને સમાન સ્થિતિ દૂર કરે છે. ભોજન અને પીવાનું યોગ્ય નિયમન કરીને રોગમુક્ત રહેવા મળે છે; મધ્યમ ગરમ પાણી, મોરના ગળાની રંગવાળું, અને ઝેર, શરીરનો રંગ બદલે છે. પ્રબલ ગંધ, સ્પર્શ અને સ્વાદ ખાવા વાળાને માનસિક પીડા આપે છે; શ્વાસથી આંખની અસાધ્ય બીમારી થાય છે; કંપન, ઉંઘાવું અને સમાન લક્ષણો ઝેરનું નિદાન છે. આ પછી, ધન્વંતરિ કહે છે: તાવના આઠ પ્રકાર છે, જે અલગ-અલગ, જોડે-જોડે અથવા બાહ્ય કારણોથી થાય છે. તરસ અને તાવ દૂર કરવા માટે, મુષ્ટા, પરપટકા, ઉશીર, ચંદન, ઉડીચ્ય અને નાગરાથી ઉકાળેલું અને ઠંડું કરેલું પાણી આપવું જોઈએ. નાગર, દેવદારુ, ધાન્યક અને બંને બ્રહતી તાવગ્રસ્તને પાચક તરીકે આપવું જોઈએ, તે તાવ દૂર કરે છે. આરગવધ, અભય, મુષ્ટા, તિક્તા અને ગ્રંથિકા વડે બનાવેલો કઢો તાવમાં પાચક અને દુઃખમાં લાભદાયી છે. મધૂકા, સારાં, સિંધૂત્ત, વચા અને ઉષણા સમાન ભાગમાં પીસીને પાણી સાથે નાસમાં આપવું જોઈએ, તે બેહોશી દૂર કરે છે. ત્રિવૃત, વિશાલા, ત્રિફલા, કટુકા અને આરગવધના કઢામાં ક્ષાર ઉમેરીને પીતલ તરીકે લેવો, તે બધા તાવ દૂર કરે છે. મહૌષધ, અમૃતા, મુષ્ટા, ચંદન, ઉશીર અને ધાન્યકના કઢામાં ખાંડ અને મધ ઉમેરીને તૃતીય તાવ દૂર થાય છે. અપામાર્ગના મૂળથી સાત લાલ દોરા સવારે કમર પર બાંધવાથી તૃતીય તાવ ચોક્કસ નાશ થાય છે. ગંગાની ઉત્તર કાંઠે, બાળક વિનાના તપસ્વીનું મૃત્યુ થયું હોય, તો તેને તલ-પાણી અર્પણ કરવાથી તૃતીય તાવ છોડે છે. ગુડૂચી, વિફલા, વાસક, મૃદ્વિકા અને બલા સાથે તૈયાર કરેલું તેલ તાવને નાશ કરે છે. ધાત્રી, શિવા, કણા અને વહ્નિના કઢો બધા તાવ દૂર કરે છે. હવે તાવ અને પચાવાના નાશ માટે દવા વર્ણવાઈ છે: પૃશ્નિપર્ણી, બલા, બિલ્વ, નાગર, ઉતપલ, ધાન્યક, પાઠા, ઇન્દ્રયવ, ભૂનિમ્બ, મુષ્ટા અને પરપટકા સાથે મહાન ઔષધીઓથી બનાવેલો કઢો તાવ સાથે પચાવા માટે ઉત્તમ છે. નાગર, અતિવિષા, મુષ્ટા, ભૂનિમ્બ અને અમૃતવત્સકના કઢો બધા તાવ અને પચાવા દૂર કરે છે. આ રીતે શાસ્ત્રમાં વિવિધ પદાર્થો અને ઔષધીઓના ગુણ, દોષ અને આરોગ્યલાભના ઉપાયોનું વિવરણ શ્રદ્ધા અને વિવેકથી આપવામાં આવ્યું છે.