ગરુડપુરાણમ્

એક સમયે, ઋષિઓએ વિવિધ ફળો, શાકભાજી, દ્રવ્યો અને પદાર્થોના ગુણધર્મો વિશે વિસ્તૃત રીતે વર્ણન કર્યું. તેઓ કહે છે કે રાજાદાનાનું ફળ, મોચા, પનસ અને નાળિયેર શરીરમાં વીર્ય અને માંસની વૃદ્ધિ કરે છે; આ બધું મીઠું, તેલયુક્ત અને ભારે સ્વભાવનું છે. દ્રાક્ષ, મધૂક અને ખજૂર તથા કેશર વાયુ અને રક્તના દુષ્પ્રભાવને જીતે છે. પાકેલી માગધી મીઠી અને ઉત્તમ છે, જે શ્વાસકઠિનતા અને પિત્તને દૂર કરે છે. તાજું આદુ ભૂખ વધારનારું, તાજગી આપનારું અને અગ્નિદીપક છે, તેમજ કફ અને વાયુને દૂર કરે છે. સૂકું આદુ, મરી અને પીપળી પણ કફ અને વાયુને શમાવે છે. મરીને વૈદ્યો તાજગી આપનારું ગણતા નથી, પરંતુ તે પેટના ગાંઠ અને દુઃખાવાને નષ્ટ કરે છે. હિંગ વાયુ અને કફને દૂર કરે છે. અજમો, ધાણા અને જીરું વાયુ અને કફના નાશ માટે શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. સૈંધવ મીઠું આંખ માટે લાભકારી, તાજગી આપનારું અને ત્રણેય દોષને શમાવનારું છે. સૌવર્ચલ મીઠું કબજિયાત દૂર કરે છે, ગરમ છે અને હૃદયના દુઃખને દૂર કરે છે. વિદંગ પણ ગરમ, દુઃખ દૂર કરનારું અને વાયુનો નાશક છે. રોમક મીઠું વાયુકારક, મીઠું, ભૂખ વધારનારું અને ભીનું તથા ભારે છે. જૌના ક્ષાર હૃદયરોગ, અનિમિયા અને કંટરોગ દૂર કરે છે અને અગ્નિ વધારશે છે. સોજી (સોડિયમ કાર્બોનેટ) ગરમ, ઉત્તેજક, તીક્ષ્ણ અને પ્રવેશક છે; તે દોષોનો નાશ કરે છે, હલકું અને મનપસંદ છે તથા વિષને દૂર કરે છે. નદીનું પાણી વાયુકારક, શુષ્ક, શુદ્ધ, મીઠું અને હલકું છે; તે વાયુ અને કફ દૂર કરે છે, જ્યારે તળાવનું પાણી વાયુકારક છે અને ટાળવું જોઈએ. વસંતકાળનું પાણી ભૂખ વધારનારું, અગ્નિદીપક, શુષ્ક, કફનાશક અને હલકું છે. કૂવામાંનું પાણી ઉત્તેજક છે અને પિત્ત દૂર કરે છે, જ્યારે વરસાદનું પાણી પિત્તનો નાશ કરે છે. જે પાણી દિવસે સૂર્યકિરણ અને રાત્રે ચંદ્રકિરણથી સ્પર્શાય છે, તે તમામ દોષથી મુક્ત અને વરસાદના પાણી જેટલું જ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. ગરમ પાણી તાવ, શ્વાસકઠિનતા, ચરબી, વાયુ અને કફ દૂર કરે છે; ઉકાળેલું પાણી શીત અને ત્રણેય દોષનો નાશ કરે છે, પણ ઊભું રહેલું પાણી હાનિકારક છે. ગાયનું દુધ વાયુ અને પિત્તને દૂર કરે છે, તે તેલયુક્ત, ભારે અને પુનર્વિત્તિક છે. ભેંસનું દુધ વધુ ભારે અને તેલયુક્ત છે, પણ તે પાચન અગ્નિનો નાશ કરે છે. બકરાનું દુધ રક્તાતિસાર, ઉધરસ, શ્વાસ અને કફ દૂર કરે છે; તે આંખ માટે ઉત્તમ, સ્ત્રીઓ માટે પોષક અને રક્તસ્રાવમાં લાભદાયક છે. દહીં વાયુને શમાવનારું અને તાજગી આપનારું છે, પણ પિત્ત અને કફ વધારતું છે. છાસ અને માથી દોષોનો નાશ કરે છે અને નાડીઓને શુદ્ધ કરે છે. તાજું લોણ આંતરડાના રોગ, અર્જક, દુઃખાવા દૂર કરે છે, પણ જૂનું લોણ અને સમાન પદાર્થો ભારે છે અને ત્વચાના રોગ કરે છે. છાસ પ્રાચીન ઋષિઓ અનુસાર આંતરડાના રોગ, ફૂલો, અર્જક, અનિમિયા, અતિસાર અને પેટના ગાંઠમાં ઉત્તમ છે અને ત્રણેય દોષને શમાવે છે. ઘી તાજગી આપનારું, મીઠું, વાયુ, પિત્ત અને કફ દૂર કરનારું છે; ગાયનું ઘી મન અને આંખ માટે શ્રેષ્ઠ છે, યોગ્ય રીતે બનાવવામાં આવે તો ત્રણેય દોષને જીતે છે. સાવધાનીપૂર્વક તૈયાર કરેલું ઘી અપસ્માર, વિષ, ઉન્માદ અને મૂર્છાને દૂર કરે છે; બકરાં અને અન્ય પશુઓનું ઘી પણ ગાયના દુધના ગુણ ધરાવે છે. ગૌમૂત્ર વાયુ અને કફ દૂર કરે છે, તથા તમામ કૃમિ અને વિષનો નાશ કરે છે. તલનું તેલ અનિમિયા, પેટની ફૂલો, ત્વચાના રોગ, અર્જક, ફૂલો, ગાંઠ અને મૂત્રરોગ દૂર કરે છે; તે વાયુ અને કફનો નાશક, શરીરને મજબૂત બનાવનારું અને શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. રાઈ કૃમિ અને પાંડુને નાશ કરે છે, કફ, ચરબી અને વાયુને શમાવે છે; અલસીનું તેલ આંખ માટે લાભદાયક, પિત્ત, હૃદયરોગ અને વાયુ દૂર કરે છે. એરંડાનું તેલ કફ અને પિત્તને શમાવે છે, વાળ વધારશે છે, ત્વચા અને કાનને પોષણ આપે છે. મધ ત્રણેય દોષનો પ્રતિકારક છે, પણ તેનો સ્વભાવ વાયુકારક છે. ઉસીનેકાંડ શ્વાસ, અસ્થમા, કૃમિ, ઉલટી, મૂત્રરોગ, તરસ અને વિષ દૂર કરે છે; તેનો રસ રક્ત અને પિત્તના રોગ દૂર કરે છે, શરીરને મજબૂત બનાવે છે, વીર્યવર્ધક છે, પણ કફ વધારશે છે. ગોળ પિત્ત વધારશે છે અને તીક્ષ્ણ છે; સુરા અને માછલીનું મીઠું હલકું છે; ખાંડ વીર્યવર્ધક, તેલયુક્ત, મીઠી, રક્ત, પિત્ત અને વાયુને જીતે છે. ગોળ વાયુ અને પિત્તને શમાવે છે, શુષ્ક છે, વાયુને શમાવે છે, પણ કફ પેદા કરે છે; જૂનું ગોળ ખાસ કરીને પિત્ત દૂર કરે છે, પોષક છે અને રક્તને શુદ્ધ કરે છે. ખાંડ અને ઘી મિક્સ કરીને લેવાથી રક્ત અને પિત્તના રોગ દૂર થાય છે, વીર્યવર્ધક છે; મધ્યમ ઉંમરના ખાંડમાં ખટાશ હોવાથી તે પિત્ત વધારશે છે, પણ કફ અને વાયુને જીતે છે. ખૂબ તીક્ષ્ણ અને તાજા સિરકા રક્ત અને પિત્તના રોગ પેદા કરે છે; ભાજેલા ચોખામાંથી બનેલું પયસ પાચક, ભૂખ વધારનારું અને પોષક છે. પાતળું પયસ હલકું, વાયુના ગતિને નીચે લાવે છે, મૂત્રાશયને શુદ્ધ કરે છે; જ્યારે તેમાં સાતક્ર, દાડમ, પીપળી, ગોળ, મધ અને પિપ્પલી ઉમેરવામાં આવે તો તે વધુ લાભદાયક બને છે. સારી રીતે તૈયાર કરેલું પાતળું પયસ ઉધરસ, શ્વાસ અને અતિસારમાં યોગ્ય છે; દુધમાં પકાવેલો ભાત કફ અને શક્તિ વધારશે છે, જ્યારે કૃશાર વાયુનો નાશ કરે છે. સારી રીતે ધોઈને, છાણીને, તેલયુક્ત અને હલકું ભાત, મૂળ, ફળ અને કંદ સાથે તૈયાર કરેલું, પોષક પણ ભારે હોય છે. હલકું, થોડું ગરમ અને સારી રીતે રાંધેલું સૂપ હલકું છે; ઉકાળીને દબાવેલા શાકભાજી, ઘી વગેરે સાથે તૈયાર કરેલા, પોષક છે. દાડમ અને આમળાનું સૂપ અગ્નિ દીપક, વાયુ અને પિત્તના દુષ્પ્રભાવને દૂર કરે છે; મૂળાના સૂપથી કફ, શ્વાસ, ઉધરસ અને નાકના રોગ દૂર થાય છે. જૌ, બોર અને કુલથના સૂપ ગળા માટે લાભદાયક છે અને વાયુ દૂર કરે છે; મુગ અને આમળાના સૂપ બાંધક અને કફ-પિત્તનાશક છે. દહીં-ગોળ વાયુ શમાવે છે; શક્તવ શુષ્ક અને વાયુકારક છે; ઘીથી ભરેલી શષ્કુલિ અગ્નિ દીપક, વીર્યવર્ધક અને ભારે છે. માંસાહારી ભોજન પોષક છે; બેક કરેલી લોટની વાટકી પચવામાં ભારે છે; તેલમાં બનાવેલી આંખ માટે સારી, પણ પાણીમાં રાંધેલી પચવામાં ભારે છે. ખૂબ ગરમ પયસ પોષક છે; ઠંડી લોટની વાટકી લાભદાયક છે; ભોજન પછી પાણી પીવું થાક, તરસ અને આવું બધું દૂર કરે છે. ખાદ્ય અને પેયનું યોગ્ય નિયમન રાખવાથી રોગથી મુક્ત રહેવાય છે; મયૂરના કંઠ જેવી રંગીન અને ઝેરી જેમ લીલીછમ પાણી ત્વચાનો રંગ બદલાવે છે. તીવ્ર સુગંધ, સ્પર્શ અને સ્વાદ ભોજનકર્તાને માનસિક તકલીફ આપે છે; તેનો શ્વાસમાં પ્રવેશ આંખના રોગ પેદા કરી શકે છે, જે શ્રેષ્ઠ વૈદ્યો પણ ઠીક કરી શકે નહીં; કપકપી, જંભાઈ અને આવું બધું ઝેરી અસરના લક્ષણ છે. પછી ધન્વંતરિ કહે છે: તાવને આઠ પ્રકારના માનવામાં આવે છે, જે અલગ-અલગ, જોડે-જોડે અથવા બાહ્ય કારણોથી થવા પામે છે. તરસ અને તાવ દૂર કરવા માટે, મુષ્ટા, પર્પટક, ઉશીર, ચંદન, ઉડીચ્ય અને નાગરથી ઉકાળીને ઠંડું કરેલું પાણી આપવું જોઈએ. નાગર, દેવદારુ, ધાણ્યક અને બૃહતીના બંને પ્રકારો તાવગ્રસ્તને પાચક રૂપે પ્રથમ આપવું જોઈએ, કારણ કે તે તાવને દૂર કરે છે.