ગરુડપુરાણમ્

જ્યારે મનુષ્યોમાં રક્ત ગરમીના પ્રભાવથી કે યોગ્ય રીતે શુદ્ધ ન થવાને કારણે અશુદ્ધ થાય છે, અને વાયુ અથવા ઠંડી પવનથી રક્તમાં ગડબડ થાય છે, ત્યારે વાયુ વધે છે, ઉગ્ર બને છે અને શરીરમાં અસામાન્ય રીતે ગતિ કરે છે. આવું અશુદ્ધ અને અવરોધિત રક્ત પહેલા વાયુ દ્વારા બગાડી શકાય છે; પછી તે ગુદા વિસ્તારમાં દુઃખાવા અથવા વातारક્ત જેવી બીમારી પેદા કરે છે. પ્રારંભે તે શરીરમાં કઠોરતા લાવે છે અને પછી આ બીમારી વ્યાપક રીતે ફેલાય છે. ખાસ કરીને, શરીરમાં ભારપણ, ઉલટી જેવી લક્ષણો દેખાય છે. પછી, આ રોગ કષ્ટદાયી કષ્ટ (સાંબુદા) જેવા રૂપે Knee, પિંડળી, જાંઘ, નિતંબ, ખભા, હાથ, પગ અને સાંધા સુધી ફેલાય છે. આ રોગમાં ખંજવાળ, ઝટકા, ચીરવા જેવો દુઃખાવા, ભારપણ અને સુનપન વારંવાર આવે-જાય છે. ક્યારેક આ બીમારી પગના તળિયા કે હાથથી શરૂ થઈ, ચામચીની જેમ આખા શરીરમાં દોડે છે. શરૂઆતમાં તે ચામડી અને માંસ સુધી મર્યાદિત રહે છે, પણ સમય જતાં અંદર ઊંડે સુધી, બધા ધાતુઓમાં પ્રવેશી જાય છે. નિતંબ જેવા ભાગોમાં ચામડી તાંબણી, કાળી કે લાલ થઈ જાય છે, સોજો, કઠણ ગાંઠો, અને પકવાશ થાય છે; વાયુ હાડકાં અને મજ્જામાં પ્રવેશી જાય છે. અંદરથી વાયુ કાપે તેવી લાગણી, ચિંચીંચ અવાજ, ઝડપથી ગતિ કરવી અને શરીરમાં ફેલાઈ લંગડાપણું કે અશક્તતા લાવે છે. જ્યારે વાયુનું પ્રભુત્વ હોય ત્યારે અત્યંત દુઃખાવા, ઝટકા, તૂટવાનું લાગવું, ફૂલવામાં સુકાઈ જવું, કાળાશ, રંગમાં વધઘટ જેવા લક્ષણો દેખાય છે. રક્તના પ્રભુત્વમાં સોજો, ઉગ્ર લાલાશ, ચુભન, અને તે તેલિયા કે સૂકા ઉપચારથી સુધરે નહીં; સાથે ખંજવાળ અને ભેજ રહે છે. પિત્તના પ્રભુત્વમાં દાહ, મૂર્છા, કડવાશ, બોધ ગુમાવવું, ચઢાવ, તરસ, સ્પર્શ અસહ્ય, તીવ્ર દુઃખાવા, સુકાઈ જવું, પકવાશ અને તીવ્ર ગરમી હોય છે. કફના પ્રભુત્વમાં કઠોરતા, ભારપણ, ઊંઘ, તેલિયાપણું, ઠંડક, હળવી ખંજવાળ, મંદ દુઃખાવા અને જો બધાં દોષો ભેગા થાય તો બધા લક્ષણો સાથે આવે છે. એક દોષ હોય ત્યારે નિયંત્રિત કરી શકાય છે; બે દોષ હોય ત્યારે પણ સંભાળ શકાય છે; પણ ત્રણેય દોષ ભેગા થાય તો રોગ ઝડપથી વિનાશ કરે છે અને ગંભીર રક્તપિત્ત થાય છે. વાયુ ઝડપથી અંગોમાં, ખાસ કરીને સાંધામાં, રક્તને પીડિત કરે છે, નાડીઓ અવરોધે છે અને દુઃખાવા સાથે પ્રાણ લઈ જાય છે. પાંચ પ્રકારની પ્રાણવાયુ સૂકાઈ જવાથી, અશાંતિ, વધુ ઉછાળ, વધારે ખાવું, ઈજા, ઝડપી હલનચલનથી ઉગ્ર બને છે. એ ઉગ્ર થઈને આંખો અને બીજા ઇન્દ્રિયોનું નુકસાન કરે છે; શ્વાસ, દાહ, તરસ, ઉધરસ, શ્વાસકોષ્ટક જેવી બિમારીઓ થાય છે. ગળામાં અવરોધ, શ્લેષ્મા ગુમાવવી, ઉલટી, ભૂખ ગુમાવવી, નાકના રોગો, ગળા, જડબાં અને ઉપરના ભાગમાં સોજો થાય છે. વ્યાન વાયુ વધારે હલનચલન, સ્નાન, રમણ, ભોગ, અસંગત, સૂકા, ભયજનક, ઉત્તેજક અને દુઃખદ વસ્તુઓથી બગડે છે. તે પુરૂષત્વ, ઉત્સાહ, બળ, દુઃખ, મનની ઉથલપાથલ, તાવ, વિવિધ પ્રકારના દુઃખાવા, રોમાંચ અને ઊંઘ લાવે છે. ચામડીના રોગો, ફેલાતા ફોડા, અને સમગ્ર શરીરમાં દુર્બળતા થાય છે; સમાન વાયુ ગેરવેજન અને ઠંડા, મિશ્ર ખોરાકથી બગડે છે. તે ઊંઘ અને જાગવાની ગેરરીતિથી પાચક દુઃખાવા, પેટનાં ગાંઠ, મરડો, અને અપૂર્ણ ઇચ્છા આધારિત રોગો પેદા કરે છે. અપાન વાયુ સૂકા, ભારે ખોરાક, પ્રકૃતિદ્રવ્યોના દબાવ, વધારે સવારી, વારંવાર પ્રવાસ અને વધારે હલનચલનથી બગડે છે. તે ઉગ્ર થાય ત્યારે પેટની નીચેના ભાગના રોગો, મૂત્ર, વીર્ય, અર્જસ, ગુદા પડવું અને અનેક બીમારીઓ લાવે છે. સમગ્ર શરીરમાં અસ્વસ્થતા, ઊંઘાવટ, ભારપણ, જડતાથી વ્યાપી જાય છે; તેલિયાપણું અને મોડું જાગવું, ઠંડક, સોજો અને પાચનમાં અશક્તિ લાવે છે. યોગ્ય ઉપચારથી ખંજવાળ, સુકાઈ જવું અને વિનાશ દૂર કરી શકાય છે; નહીં તો ઊંઘાવટ અને સંબંધિત રોગો ચાલુ રહે છે. વાયુ અવરોધના અનેક રૂપ છે; પિત્તના લક્ષણો આવરી લે ત્યારે દાહ, તરસ, દુઃખાવા, ચક્કર અને અંધારું થાય છે. તીખા, ગરમ, ખાટા અને મીઠા ખોરાકથી દાહ, ઠંડકની ઈચ્છા, ઠંડક, ભારપણ, દુઃખાવા, પાચક શક્તિ ગુમાવવી, કડવાશ અને વધારે ઘી-દૂધ થાય છે. ઉપવાસ, શ્રમ, સુકાઈ જવું, ગરમી અને ગરમીની ઈચ્છા કફ આવરી લે ત્યારે થાય છે; કફ આવરી લે ત્યારે શરીર દુઃખે, હૃદય થાકી જાય, ભારપણ અને ભૂખ ગુમાય છે. રક્ત આવરી લે ત્યારે સતત દાહ, તીવ્ર દુઃખાવા, ચામડી અને માંસમાં લાલાશ, સોજો અને ધબ્બા થાય છે. સોજો માંસ સાથે કઠણ થાય છે, હૃદય થાકી જાય છે, ફોડા થાય છે; ચાંટિયાં ચાલે તેવી લાગણી, અને સોજો નરમ, ઠંડો અને અંગોમાં દેખાય છે. આ રોગને આઢ્ય-વાત સમાન સમજવું જોઈએ, જે મુશ્કેલ અને ચરબીથી પેદા થાય છે; સ્પર્શ છુપાયેલો હોય છે, આવરી ન લેવાય ત્યારે ગરમ કે ઠંડો લાગે છે; મજ્જા આવરી લે ત્યારે અનિયમિત જંભાઈ અને સંકોચ થાય છે. દુઃખાવા અને સોજો હાથથી દૂર થાય છે; વીર્ય આવરી લે ત્યારે સોજો થાય છે પણ વધારે ઇચ્છા રહેતી નથી. ભોજન પછી પેટમાં દુઃખાવા થાય છે; પાચન બગડે ત્યારે કાપતો દુઃખાવા ચોક્કસ થાય છે. મૂત્ર અવરોધાય તો મૂત્રાશયમાં સોજો થાય છે. છિદ્રના અવરોધથી સંકોચ થાય છે, યોગ્ય સ્થાન કાપી જાય છે, વ્યક્તિ ઝડપથી પડી જાય છે, તાવથી પીડાય છે અને મૂર્છા આવે છે. વીર્ય એકવાર દબાય તો બીજાથી લાંબા સમય પછી બગડેલી સ્થિતિમાં બહાર નીકળી જાય છે. જ્યારે વાયુ બધા ધાતુઓમાં અવરોધાય છે, ત્યારે નિતંબ, ગોદડી અને પીઠમાં દુઃખાવા થાય છે. જ્યારે વાયુ વિરુદ્ધ દિશામાં જાય છે, ત્યારે હૃદય પીડાય છે. શ્વાસ પિત્તથી અવરોધાય ત્યારે ચક્કર, મૂર્છા, દુઃખાવા અને દાહ થાય છે. વ્યાન પીડાય ત્યારે દુઃખાવા, ઊંઘાવટ, અવાજ ગુમાવવો અને દાહ સમગ્ર શરીરમાં થાય છે; ગતિમાં અવરોધ, ક્રિયાઓ તૂટી જાય છે, ગરમી અને દુઃખાવા થાય છે. સમાન પીડાય ત્યારે ગરમી ગુમાવવી, પરસેવો બંધ, તીવ્ર તરસ અને દાહ થાય છે. અપાન પીડાય ત્યારે મુત્ર, પુરીષ વગેરે પીળા રંગના થાય છે. આ રીતે, શાસ્ત્રોએ રોગના ઉત્પત્તિ અને લક્ષણોનું વિવરણ કર્યું છે, જે દોષોના અસંતુલન અને અવરોધથી શરીરમાં વિવિધ પ્રકારના દુઃખ તથા રોગો પેદા કરે છે.