ગરુડપુરાણમ્

આયુર્વેદના મહાન આચાર્ય ધન્વંતરીએ સુશ્રુતને શરીરમાં થતી વિવિધ વાત્રોગોની પરિસ્થિતિઓ અને લક્ષણો સમજાવતાં કહ્યુઃ "શરીરમાં જ્યારે વિકારો ફેલાય છે, ત્યારે તે માથાથી પગ સુધી વ્યાપી જાય છે. જે વ્યક્તિ પાંઢરી પડી જાય છે, તેમાં ઘાવનું ફૂલવું ખૂબ વધી જાય છે. જ્યારે અંગોમાં હલનચલન ઝડપથી થાય છે, ત્યારે જીભ ચાટવી, ગરમ ખોરાક લેવો અને અતિ અહંકારથી સ્વાસ્થ્ય પાછું મળે છે. જો વાતા દાઢીના મૂળમાં વધે છે, તો જડતાથી મોં ખુલ્લું કે બંધ રહી જાય છે. એ જડતાથી ચાવવું અને બોલવું મુશ્કેલ બને છે; અને જ્યારે વાતા બોલવાની નસોને જડ કરી દે છે, ત્યારે જીભ પણ અચળ બની જાય છે. આ રીતે, જ્યારે જીભ જડ બની જાય, ત્યારે ખાવું, પીવું કે બોલવું અશક્ય થઇ જાય છે. માથા પર ભારે વજન રાખવાથી, વધારે હસવાથી કે વધુ બોલવાથી પણ આવું થાય છે. ઊંચા-નીચા તકલિયા પર સુવાથી કે કઠણ વસ્તુઓ ચાવવાથી પણ વાતા વધે છે, અને જે લોકો વાતા પીડિત હોય, તેમાં વાતા ઉપર તરફ ચડે છે. તેના કારણે ચહેરો વાંકો પડે છે, અતિશય હાસ્ય અને તાકવું થાય છે; પછી બોલવામાં દુર્બળતા અને આંખોમાં જડતા આવે છે. દાંત કટકટાવા લાગે છે, અવાજ જતો રહે છે, સાંભળવામાં, જોવામાં, ઘ્રાણમાં અને સ્મૃતિમાં ખોટ આવે છે, ભય લાગે છે અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય છે. લાળ પડવી, બાજુમાં દુઃખાવો, એક આંખ બંધ થવી, કાંધ ઉપર દુઃખાવો અથવા શરીરનું અડધું ભાગ પેરાલાઈઝ થવું—આ બધું થાય છે. કેટલાક તેને અર્ધાંગવાત કહે છે, તો કેટલાક એક અંગવાત કહે છે; જ્યારે લોહી આધારિત નસો પીડાય છે, ત્યારે માથાની નસો પણ દુઃખે છે. જ્યારે શરીર ખડાપણું, દુઃખાવો અને કાળાશથી ભરાય જાય, ત્યારે તે અસાધ્ય ગણાય છે અને માથા સાથે જોડાય છે; વાતા, સ્નાયુ અને શરીર બધું પીડાય છે. જો એક પાંખ નષ્ટ થાય, તો તેને પાંખવાત કહે છે; અડધું શરીર નિષ્ક્રિય અને સંવેદનહીન થઇ જાય છે. કેટલાક એક જ અંગમાં રોગ ઓળખે છે, તો કેટલાક બગલમાં દુઃખાવો જાણે છે; અને જ્યારે વાતા આખા શરીરમાં વ્યાપી જાય, ત્યારે સંપૂર્ણ અચળતા અને જડતા આવે છે. શુદ્ધ વાતા દ્વારા થયેલી પેરાલિસિસ અત્યંત દુર્લભ ઉપચાર્ય છે; અને જ્યારે અન્ય દોષો જોડાય, ત્યારે તે વધે છે અને ક્ષય તરફ દોરી જાય છે. જ્યારે નાડીઓ અજીર્ણ પદાર્થ અને કફથી અવરોધાય જાય છે, ત્યારે અંગો જડ બની જાય છે; આવા સ્થિતીમાં દંડાપાતાનક નામનો રોગ હોય છે, જે કદી સાજો થતો નથી. જ્યારે વાતા ખભાની મૂળમાંથી ઉદ્ભવે છે અને ત્યાંની નસોને સંકોચે છે, ત્યારે બહાર સ્રાવ થાય છે અને હાથમાં રોગ થાય છે. જ્યારે આંગળીઓના મૂળ અને હાથની પીઠની સ્નાયુઓ પીડાય છે, ત્યારે હાથ અશક્ત થાય છે; આને વિપૂચી કહે છે. જ્યારે વાતા કટિસ્થાને રહીને જાંઘની સ્નાયુઓને નુકસાન કરે છે, ત્યારે વ્યક્તિ લંગડી પડે છે; જો બંને જાંઘ પીડાય, તો તે સંપૂર્ણ અશક્ત થઇ જાય છે. ચાલતી વખતે કંપન થાય છે અને લંગડી ચાલે છે; તેને કલાયખંજ કહે છે, જે સાંધા અને લિગામેન્ટ ઢીલા થવાથી થાય છે. ઠંડા, ગરમ, દ્રવ, શુષ્ક, ભારે અને તેલયુક્ત ખોરાક, પાચિત કે અપાચિત, તેમજ મહેનત, ઉદ્વેગ, વધુ તેલયુક્ત ખોરાક અને ઉંઘના અભાવે—આ બધાથી પણ દોષો વધે છે. યોગ્ય સમયે કફ વધુ થાય, ત્યારે તે અન્ય દોષોને દબાવીને આખા શરીરમાં ફેલાય છે. જ્યારે કફ જાંઘની હાડકીઓમાં ભરાય છે અને તેને જડ કરી દે છે, ત્યારે હાડકું અને સ્નાયુ પીડાય છે, અને વાતા કારણે જાંઘ ઠંડી પડે છે. શરીરમાં કાળાશ, જડતા, અલસતા, બેહોશી, દુઃખાવો અને તાવ આવે છે, ત્યારે તેને જાંઘજડતા કહે છે; કેટલાક તેને બાહ્યવાત કહે છે. જાંઘના ઘૂંટણમાં વાતા અને લોહીથી ફૂલવું અને ભારે દુઃખાવો થાય, ત્યારે તેને ક્રોષ્ટુકશીર્ષ કહે છે, જે મોટાં સિયાળના માથે જેવું લાગે છે. પગમાં થાકથી દુઃખાવો અને અસમાનતા આવે, અને વાતા ટકણાંમાં પીડા કરે, તો તેને વાતકંટક કહે છે. જ્યારે વાતા પગની એડી, આંગળીઓ, નાભિ કે ગળામાં પીડા કરે છે, ત્યારે ચાલવામાં અડચણ આવે છે; તેને ગૃધ્રસી કહે છે. જ્યારે પગમાં સુઈ કે ઝણઝણાટ થાય, તેને પાદહર્ષ કહે છે, જે કફ-વાતા વધવાથી થાય છે. જ્યારે વાતા, પિત્ત અને લોહી સાથે મળી પગમાં બળતરા કરે છે, ખાસ કરીને ચાલતી વખતે, ત્યારે તેને પગની બળતરા ઓળખવી જોઈએ. પછી ધન્વંતરિ કહે છે: "હવે હું તને, સુશ્રુત, વાતરક્તના કારણો સમજાવું છું—સાવધાન થઈને સાંભળ. વિરુદ્ધ અને વધુ ખાવું, ગુસ્સો, દિવસે ઊંઘવું અને રાતે જાગવું—આ બધાથી વાત્રક્ત થાય છે. વાતશોનિત સામાન્ય રીતે તે લોકોને થાય છે, જે નાજુક હોય, ખાવા-પીવામાં અનિયમિત હોય, સ્થૂળ હોય, અને આરામદાયક જીવન જીવતા હોય. જ્યારે ગરમી અથવા ખોટા શૌચથી લોહી દુષિત થાય છે અને વાતા અથવા ઠંડી પવનથી વધુ પીડાય છે, ત્યારે વાતા વધી, ઉગ્ર બની, અનિયમિત રીતે દોડે છે. આવું લોહી અવરોધે છે, ત્યારે વાતા પહેલા તેને બગાડે છે અને પછી ગુદમાં દુઃખાવો કે વાત્રક્ત પેદા કરે છે. પહેલા એ જડતા લાવે છે, પછી આખા શરીરમાં ફેલાય છે; ખાસ કરીને ભારપણ અને ઉલ્ટી જેવા લક્ષણો દેખાય છે. પછી એ કષ્ટ સાંબુદ નામના કોષ્ઠકુષ્ઠ જેવું બને છે, જે ઘૂંટણ, પિંડા, જાંઘ, કટિ, ખભા, હાથ, પગ અને સાંધા—આ બધે અસર કરે છે. ખંજવાળ, ફડકવું, ચીરો, પીડા, ભારપણ અને સુનપણ વારંવાર આવે અને જાય છે, ફરી ફરીથી દેખાય છે. ક્યારેક એ પગની તળીયાં કે હાથથી શરૂ થાય છે અને આખા શરીરમાં ઉગ્રપણે દોડે છે, જેમ ઉંદર દોડે છે. શરૂઆતમાં એ ચામડી અને માંસ સુધી મર્યાદિત રહે છે, પણ પછી ધીમે ધીમે ઊંડે જઈ, આખા શરીરના ધાતુઓમાં વ્યાપી જાય છે. કટિ જેવા સ્થળોએ ચામડી તાંબાઈ, કાળી કે લાલ થાય છે; ફૂલવું, ગાંઠ અને પકવાં આવે છે અને વાતા હાડકાં અને મજ્જામાં પ્રવેશ કરે છે. અંદરથી એ કાપતા, કટકટ કરતા અવાજ સાથે ઝડપથી ફેલાય છે; આખા શરીરમાં વ્યાપી જાય, ત્યારે લંગડાપણું કે અશક્તતા લાવે છે. જ્યારે વાતા પ્રધાન હોય, ત્યારે ભારે દુઃખાવો, ફડકવું, તૂટી જવું, ફૂલવામાં સૂકાઈ જવું, કાળાશ અને રંગમાં વધારો કે ઘટાડો—આ બધું દેખાય છે." આ રીતે ધન્વંતરિએ સુશ્રુતને શરીરના વિવિધ વાત્રોગો, તેમના કારણો, લક્ષણો અને પરિભાષાઓ સમજાવ્યા, જેથી આયુર્વેદિક જ્ઞાનથી દર્દીઓની યોગ્ય રીતે ઉપચાર કરી શકાય.