ગરુડપુરાણમ્

એક સમયે ધન્વંતરી મહર્ષિ સુશ્રુતને રોગો વિશે સમજાવતા કહે છે: “રોગો સામાન્ય રીતે એકબીજા સાથે સંપર્ક, ભોજન વહેંચવું, અને અન્ય ક્રિયાઓ દ્વારા ફેલાય છે. એક જ પથારી, બેઠક, વસ્ત્ર, ફૂલમાળા, અને અંગરાગ વહેંચવાથી પણ રોગો પેદા થાય છે. પછી ધન્વંતરી કહે છે: ‘કીડા બે પ્રકારના હોય છે – બાહ્ય અને આંતરિક. બાહ્ય કીડા ચાર પ્રકારના છે: મેલ, કફ, રક્ત અને મલમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. નામ પ્રમાણે, બાહ્ય કીડા વીસ પ્રકારના છે. મેલમાંથી ઉત્પન્ન થનાર કીડા તલના દાણા જેવા કદ અને આકારના હોય છે, અને વાળ તથા વસ્ત્રોમાં વસે છે. એ બહુ પગવાળા અને સૂક્ષ્મ હોય છે, જેને જૂ અને નિટ્સ કહે છે. એ બે પ્રકારના છે, શરીરમાં રહે છે અને ખંજવાળ તથા ફૂલો પેદા કરે છે. લાંબી વાતમાં, કફમાંથી ઉત્પન્ન થતા આંતરિક કીડા કોળાની માત્રામાં વધે છે. એ કીડા પેટમાં જન્મે છે, અને આખા શરીરમાં ફેલાય છે. કેટલાક કીડા પહોળા દોરડા જેવા, તો કેટલાક ગાંઠ જેવા હોય છે. કેટલાક અંકુરિત દાણા જેવા, પાતળા, લાંબા અને નાના હોય છે; એ સફેદ કે તામ્રવર્ણના હોય છે, અને એ સાત પ્રકારના છે. કેટલાક આંતરડામાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને પેટને ઘેરી લે છે, કેટલાક હ્રદયમાંથી, કેટલાક મલમાર્ગમાંથી. એ બહાર નીકળે છે, ઘાસના ફૂલ જેવા, સુગંધિત, અને અનેક અસર કરે છે. આ કીડા ઉલટી, મોંમાંથી પ્રવાહ, અજિરણ, ભૂખ ન લાગવી, બેહોશી, ઉલટી, તાવ, પેટ ફૂલવું, ક્ષય, છીંક અને નાક બંધ થઈ જવું જેવા લક્ષણો પેદા કરે છે. રક્ત નળીઓમાં જન્મતા કીડા અત્યંત સૂક્ષ્મ, પગ વગરના, ગોળ અને તામ્રવર્ણના હોય છે, અને એ настолько સૂક્ષ્મ છે કે કેટલાક દેખાતા નથી. વાળમાંથી ઉત્પન્ન થનારા કીડા વાળને નાશ કરે છે, વાળના ટાપુ ઉત્પન્ન કરે છે, અને અંજીર જેવા હોય છે. આ છ પ્રકારના કીડા, સાઉસુરા અને સમતરા સાથે મળીને, કુષ્ટરોગના મુખ્ય કારણ છે. મલમાંથી મોટા આંતરડામાં જન્મતા કીડા પણ ફેલાઈ શકે છે; મોટા થઈને એ પેટ તરફ જાય છે. પછી એ દુર્ગંધ, શ્વાસમાં અવાજ, અને મલની ગંધ પેદા કરે છે. એ પહોળા, ગોળ, જાડા, અને કાળા, પીળા, સફેદ કે કાળા રંગના હોય છે. આ કીડા પાંચ નામોથી જાણીતા છે: કાકેરુકા, માકેરુકા, સાઉસુરા, સશુલા અને લેલિહા; એ વંશ વધારતા રહે છે. એ કીડા ભાષા ફાટવી, ચડચડાપ, કડાશ, ક્ષય, કરકશતા, પીળાશ, રોમાંચ, મલમાર્ગમાં ગરમી, મલમાર્ગમાં ખંજવાળ, અને વિપરીત રીતે મલ નીકળવું જેવા લક્ષણો પેદા કરે છે. પછી ધન્વંતરી સુશ્રુતને વાયુજન્ય રોગોનું મૂળ સમજાવે છે: ‘હવે હું તને વાયુથી ઉત્પન્ન થતા રોગોનું મૂળ સમજાવું છું. દરેક દુઃખની વાર્તામાં અવરોધ જ કારણ છે. અદૃશ્ય, દૂષિત વાયુ શરીરમાં અવિભાજ્ય રીતે અસર કરે છે; એ સર્વના સર્જક, આત્મા, વિશ્વરૂપ, પ્રાણીઓના સ્વામી છે. એ સર્જક, પોષક, વ્યાપક, વિષ્ણુ, વિનાશક, મૃત્યુ અને અંત છે. તેથી જે કહેવામાં આવ્યું છે, એ સતત પ્રયત્નથી અનુસરો.’ ‘વાયુના દોષોને જાણીને, સ્વાભાવિક અને બદલાયેલા કાર્યને સમજવું જોઈએ, અને સંક્ષિપ્ત તથા વિશદ રીતે દોષના પ્રકારો શોધવા જોઈએ. દરેક દોષ, પાંચ રીતે, એજન્ટ બદલીને કામ કરે છે; એના વિભાગો, કારણો અને લક્ષણો સમજાવ્યા છે.’ ‘જ્યારે વાયુ, શરીરના તત્વો ઓછા કરનારા પદાર્થોથી ઉગ્ર થાય છે અને યોગ્ય રીતે સંભાળવામાં નથી આવતો, ત્યારે એ શરીરના ચાર નળીઓમાં વધુ ભરાઈ જાય છે. એ નળીઓ દોષથી ભરાઈ, openings અવરોધી દે છે, અને ઉગ્ર વાયુ પેટમાં કોલિક, અવરોધ અને ગડગડાટ પેદા કરે છે.’ ‘એ મલ રોકે છે, અવાજ ગુમાવે છે, આંખ, પીઠ અને કમર કડક કરે છે; ફરીથી શરીરમાં અન્ય ગંભીર પીડા પેદા કરે છે. પેટમાંથી ઉત્પન્ન થતા રોગો – ઉલટી, શ્વાસમાં તકલીફ, કફ, કોલેરા; અવરોધ, ખંજવાળ, ગરમી, અને નભથી ઉપરના રોગો. એ ઇન્દ્રિયઓને, જેમ કે કાનને, અસર કરે છે, ત્વચામાં ફૂલો અને કરકશતા, તીવ્ર પીડા, શ્વાસમાં તકલીફ, તાવ અને રંગ બદલાવે છે.’ ‘આંતરડામાં અવરોધ, ભૂખ ન લાગવી, ક્ષય, ચક્કર, સ્નાયુ અને ચરબીમાં ગાંઠ, ત્વચા અને અન્ય ભાગોમાં કડાશ પેદા કરે છે. અંગોમાં ભાર, будто લાકડી કે મુઠ્ઠીથી માર્યા હોય, હાડકામાં વસેલો વાયુ કમર અને હાડકામાં ભારે પીડા કરે છે.’ ‘મજ્જામાં વાયુ હોવાથી હાડકામાં અસ્થિરતા, ઉંઘ ન આવવી, પીડા, અને શુક્રમાં અયોગ્ય ઉત્સર્જન અથવા વિકાર પેદા કરે છે. એમ્બ્રિયો અથવા શુક્રમાં વાયુથી માથામાં ફૂલાવ અને ખાલીપો, અને એ પોતે જ જગ્યા પર ઉગ્ર હોય તો ભારે ફૂલો પેદા કરે છે.’ ‘સંયુક્તમાં વાયુથી ભરાવ, સૂકાઈ જવું, સ્પર્શ પાણી જેવો લાગે છે; જ્યારે એ આખા શરીરમાં ફેલાય છે, ત્યારે પીડા, ફાટવું, ઝટકો, અને તૂટી જવું થાય છે. એ કડકાઈ, ઝટકા, disturbed sleep, સંયુક્ત તૂટી જવું અને થરથરાવ, અને repeatedly arteriesમાં હુમલો કરે છે, limbs પકડી લે છે – આ રોગ “ઝટકાવાળો રોગ” કહેવાય છે.’ ‘જ્યારે વાયુ નીચે અવરોધી અને ઉપર જાય છે, ત્યારે હ્રદય પર દબાવ, માથા અને કાનમાં પીડા થાય છે. એ વ્યક્તિ શરીર ઉછાળે, જમ્મો વાંકડો કરે, શ્વાસ બહાર કાઢવામાં તકલીફ આવે, અને બંને આંખ બંધ કરી શકે છે.’ ‘કબૂતરની જેમ અવાજ કરે, limbs ઢીલા પડે, અને વાયુ નાકના મૂળ પર હોય, ત્યારે હ્રદયમાં સ્થિર થાય છે. એ repeatedly આરામ પામે છે અને ફરીથી અસ્વસ્થ થાય છે; આ સ્થિતિ ઈજા વડે ઉત્પન્ન થઈ છે અને સૌથી અઘરી માનવામાં આવે છે.’ ‘ત્યારે પસીનામાં કડકાઈ આવે છે; વાયુ પોતાનું સ્વરૂપ ગુમાવી આખા શરીરમાં વ્યાપે છે, ત્યારે ફરીથી ક્ષય થાય છે. એ અંદર પ્રવેશી, આંખમાં કડકાઈ, જમ્મો, દાંતમાં ઢીલાશ, અને પ્રયત્નમાં ઘટાડો કરે છે.’ ‘બાજુમાં બહાર પીડા, જમ્મો, પીઠ અને માથામાં કડકાઈ, શરીર બહાર ખેંચાઈ જાય છે, પીઠ, હ્રદય અને માથામાં પીડા થાય છે. chest ઉંચું થાય છે, shoulder વાંકડો થાય છે, દાંત અને મોંમાં રંગ બદલાય છે, અને શરીરે પસીનો નથી.’ ‘શરીર બહાર ખેંચાઈ જવું, જમ્મો, વાયુ દોષના લક્ષણો છે; જ્યારે વાયુ મલ અને મૂત્ર સાથે ચાલે છે, ત્યારે એ આ અસર કરે છે.’ આ રીતે ધન્વંતરી મહર્ષિએ સુશ્રુતને રોગો, કીડા અને વાયુના દોષની ઉત્પત્તિ, લક્ષણો અને અસર વિશે વિવેકપૂર્વક સમજાવ્યું.