પવિત્ર ગ્રંથના આ શ્લોકોમાં શરીરના અન્નવાહિ ભાગમાં અપાન વાયુના પ્રકોપથી થતી વિકારોની વાત આવે છે. જ્યારે પેટમાં અપાન વાયુ વધારે ઉગ્ર બને છે, ત્યારે તે પોટ, પિત્ત અને કફને બાંધે છે, જેના કારણે શરીરમાં જ્વર અને દુઃખાવા થવા લાગે છે. આ વાયુના અસંતુલનથી ખાંસી, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, છાતીમાં દુઃખાવા, માથાનો દુઃખાવા, નાભિ અને બાજુઓમાં પીડા, કબજિયાત, ભૂખ ન લાગવી, ઉલટી જેવી સમસ્યાઓ ઉભી થાય છે. પેટમાં કઠોર, વાદળી અને લાલ શિરાઓ દેખાય છે; નાભિ ઉપર ગાયની પૂંછ જેવી આકૃતિ દેખાય છે. જો પેટમાં હાડકાની ટુકડી કે અન્ય વિદેશી પદાર્થ પ્રવેશી જાય, તો યકૃત અને અન્ય અંગો સડવા લાગે છે અને તેમાંથી પ્રવાહી બહાર નીકળે છે. મલમાર્ગમાં કાચાશ અને દાહ હોય, તો પોટ ઓછી, દુર્ગંધવાળી, ચીકણી, પીળી અને લોહીથી ભરેલી થાય છે. બાકી રહેલી પોટ પેટમાં ભરી જાય છે, ભારે પીડા આપે છે, અને નાભિ નીચે વધીને જલમય સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. જ્યારે દોષો બહુ વધી જાય છે અને શરીરમાં વ્યાપી જાય છે, ત્યારે શ્વાસની તકલીફ, તરસ અને ચક્કર સાથે ‘પેટ ફાટવું’ કહેવાય છે; કેટલાક તેને ‘લીકેજ’ કહે છે. જે લોકો તડકાવાળી વસ્તુઓ ખાઈ લે છે, તે પણ તેલવાળી વસ્તુઓ પછી, વધુ પાણી પી લે છે, જઠરાગ્નિ કમજોર હોય છે, અથવા ખૂબ દુર્બળ હોય છે—તેમણે આ સમસ્યાઓ વધુ થાય છે. પેટમાં વાયુ પોતાનો માર્ગ છોડીને અટકી જાય છે, અને પાણીથી કફ ગાઢ થાય છે, ત્યારે એ જ પાણી વધે છે અને તેના રસમાંથી એક ટીપું બને છે, જે પેટમાં જમા થાય છે. આ અસંતુલનથી પેટમાં ફૂલો આવે છે, તરસ, શ્લેષ્મા વહેવું, પીડા, ખાંસી, શ્વાસની તકલીફ, ભૂખ ન લાગવી, અને વિવિધ રંગની શિરાઓ ફેલાય છે. પેટમાં પાણી ભરાઈ જાય છે, સ્પર્શે નરમ લાગે છે, થરથરાટ આવે છે, આંચળ જેવી કાંપણી થાય છે, ત્યારે ‘બકોદર’ નામનો રોગ થાય છે, જે નળીઓને અવરોધે છે. જ્યારે શરીરના સ્વસ્થ તત્વો અવગણવામાં આવે છે, પાચિત અને અપાચિત રસ નળી અને સાંધાને દ્રવિત કરી દે છે. જ્યારે પરસેવો પણ અટકી જાય છે અને આંતરિક દ્રવ ગાઢ બને છે, ત્યારે એ જ દ્રવ પેટમાં ભરી જાય છે અને પેટના રોગ ઉત્પન્ન કરે છે. પેટ ભારે, ગોળ, ઘાયલ, અવાજ વિનાનું, કમજોર, ગંભીર અને નળી પર સ્પર્શ કરતા ધબકતું હોય છે. પેટમાં શિરાઓનું અદૃશ્ય થવું, પવન, પિત્ત, કફ, પળી, સંયુક્ત અને જલમય પેટના રોગોની ઓળખ તરીકે ગણાય છે. જો જન્મથી જ માતાપિતાની અસરથી પાણી હોય, અવરોધના લક્ષણો સાથે, તો આવા જન્મજાત રોગો અત્યંત કઠિન ગણાય છે. આ પછી ધન્વંતરિ કહે છે: હવે પીત્ત અને ફૂલો (પાંડુ, શ્વિત) કેવી રીતે થાય છે, એ સાંભળો. પીત્ત-પ્રધાન દોષો, જે અગાઉ જણાવેલા કારણોથી ઉગ્ર બને છે, જો તે પવનથી ધકેલાય નહીં અને પોતાના સ્થાને રહે, તો તે દસ નળીઓમાં પહોંચીને આખા શરીરમાં ફેલાય છે. એ ત્વચા, રક્ત, કફ અને માંસને બગાડે છે અને રસમાં રહીને ત્વચા અને માંસમાં વિવિધ રંગ ઉત્પન્ન કરે છે. પીત્ત પોતે હળદર જેવી પીળી હોય છે, અને તેના ભાગોમાં વધુ પીળાશ હોય છે. જ્યારે આ ગંભીર રોગ થાય છે, ત્યારે ભારેપણું આવે છે. શરીરના તંતુઓમાં સ્પર્શે ઢીલાશ આવે છે, અપાચિત પદાર્થો હોવાને કારણે ગુણો ગુમાઈ જાય છે, અને થોડી જ રક્ત, ચરબી, હાડકાં રહે છે, ઇન્દ્રિયો કમજોર થાય છે. અંગો સડેલા જેવા લાગે છે, હૃદય દ્રવિત થાય છે, મોઢું સુકાઈ જાય છે, અને લાળ પડે છે. તરસ ઓછી હોય છે, ઠંડા પ્રત્યે અણગમ, ઇચ્છા ઓછી, જઠરાગ્નિ કમજોર, કમજોરી, જ્વર, શ્વાસની તકલીફ, કાનમાં દુઃખાવા, ચક્કર આવે છે. આ રોગ પાંચ પ્રકારનો છે—વિભિન્ન દોષો અને માટી ખાવાથી થાય છે; શરૂઆતમાં હૃદય ધબકવું અને ત્વચા સુકાઈ જાય છે. ભૂખ ઓછી, પોટ પીળી, પરસેવો નથી, મૂત્ર ઓછું થાય છે; પવનથી ચરબી બગડે, તો શરીર ખૂબ સુકાઈ જાય છે, ખડકાય છે, અને ભીનું લાગે છે. આંખ, શિરાઓ, નખ, પોટ, આંખ કાળી થાય છે; ફૂલો, ગંધ અને સ્વાદ પ્રત્યે અણગમ, પોટ સુકાઈ જાય છે, બાજુઓમાં બેહોશી આવે છે. પિત્ત પ્રધાને, જ્વર પીળા-હરા રંગનો હોય છે, માથા અને અન્ય ભાગોમાં; તરસ, સુકાઈ, બેહોશી, દુર્ગંધ, ઠંડા પ્રત્યે ઇચ્છા, કડવાશ, વાંકું સ્વાદ આવે છે. પોટ, ખટાશ, દાહ, અને કફથી હૃદય ભીનું થાય છે; ઉંઘ, ખારું અને વાંકું સ્વાદ, રોમાંચ, અવાજ ગુમ થાય છે. ખાંસી, ઉલટી, અને ક્યારેક લક્ષણો સંપૂર્ણપણે ગુમ થાય છે—જે સહન કરવું અત્યંત મુશ્કેલ છે; પિત્ત અને પવન ઉગ્ર હોય, તો કફ કડવો કે મીઠો હોય છે. ચરબી અને સમાન તંતુઓ બગડે, તો સુકાઈને રક્તમોક્ષ સૂચવાય છે; નળી ઓછી થાય છે, અને પહેલાં જે લક્ષણો હતા, એ જ રહે છે. પાંડુ અને ક્ષયના રોગમાં નાભિ, પગ, મોઢું, મૂત્રમાર્ગ અસર પામે છે; પોટ કીડા જેવી, તૂટી, શ્લેષ્મા સાથે મળે છે. પિત્તગ્રસ્ત વ્યક્તિ પિત્તવર્ધક વસ્તુઓ ખાય, તો તેને પાંડી (જાંડીસ) થાય છે; પિત્ત આંતરડામાં જઈને રક્ત અને માંસને બળી નાખે છે. પોટ અને આંખ પીળી, મોઢું અને પોટ લાલ, દાહ, અવિનય પાચન, તરસ, બગડેલી કાંપણી, કમજોર ઇન્દ્રિયો થાય છે. પિત્તવાળું ફૂલો પાંડુગ્રસ્ત વ્યક્તિમાં થાય છે; અવગણવાથી ફૂલો, શ્વિત જેવી કઠિન સ્થિતિ થાય છે, જેમ કે જલોદર અને ગંભીર પાંડી. પાંડુ સાથે હરા કે કાળા પિત્ત, પવન અને પિત્ત હોય, તો ચક્કર, તરસ, સ્ત્રીઓમાં કામોત્સુકતા, હલ્કો જ્વર થાય છે. ઉંઘ કે જઠરાગ્નિ ગુમ થાય, તો તેને ‘હલીમક’ કહે છે; વધુ આળસ શરૂઆતમાં દેખાય છે. ફૂલો મુખ્ય રોગ ગણાય છે; હવે એનું વર્ણન છે: પિત્ત, રક્ત, કફ, પવન બગડે, તો બગડેલા પદાર્થોને બહારની શિરાઓમાં લઈ જાય છે. એને ત્યાં લઈ જઈને પ્રવાહ અટકાવે છે, અને ફૂલો ત્વચા અને માંસમાં સ્થાયી થાય છે; આ ગાઢ, ઊંચી, ગાંઠવાળી ફૂલો ‘સંચય’ કહેવાય છે. બધા કારણો, વિવિધ સ્વરૂપો, બધા દોષો, અને ઈજા કે ઝેરથી પણ આવી ફૂલો થાય છે. આ ફૂલો આખા શરીરમાં ફેલાય, તો ‘કામજાંડીસ’ તરીકે ઓળખાય છે; પહોળી, ઊંચી, ગાંઠવાળી, ત્રણ પ્રકારની ઓળખ મળે છે. આ રીતે ગ્રંથના શ્લોકો અનુસાર, શરીરના પેટ અને પિત્ત સંબંધિત રોગો, તેમની ઉત્પત્તિ, લક્ષણો અને પ્રકારોનું પવિત્ર વર્ણન થાય છે.