ગરુડપુરાણમ્

ધન્વંતરી સુશ્રુતને કહે છે: “હું ફોડા અને ગુલ્મા રોગના કારણો સમજાવું છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ વાસી, અતિ ગરમ, સુકું, ખડખડતું અથવા દહનકારક અન્ન લે છે, ત્યારે એ રોગ પેદા થાય છે. અયોગ્ય ખટપટ, ખોટી ચળવળ, અને અસમાન પથારી પર સૂવું—આ બધાથી રક્ત દૂષિત થાય છે, અને પેટે અંદર માંસ, ચરબી, મજ્જા અને હાડકાં બગડી જાય છે, એ જ રોગનું સ્થાન બને છે. આ ફોડા, અંદર અને બહાર બંને, ભારે દુખાવા અને કષ્ટ સાથે, ગોળ કે લાંબુ સ્વરૂપ ધરાવે છે. એ દોષ અને રક્તની અલગ અથવા જોડાયેલી અસરથી બને છે, શરીરમાં વિવિધ ભાગે હલચલ કરે છે, કઠોર, ગાંઠદાર, અને બહાર સ્રાવ થતું નથી. અંદરથી, એ વધારે ગંભીર અને ઊંડા હોય છે, ગાંઠ જેવું વધે છે, અને પાચનશક્તિ કમજોર કરે છે; anthill જેવો સ્રાવ કરે છે. ફોડા નાભિ, મૂત્રાશય, યકૃત, તલ, હૃદય, પેટ અને વાંકમાં થાય છે; હૃદયમાં હોય ત્યારે એ વિસ્તારોમાં કંપન અને અત્યંત દુખાવો થાય છે. એ ફોડા કાળા-લાલ શિર્ષ, અયોગ્ય પકવતા અને અસમપ્રમાણ આકાર સાથે આવે છે, જેમાં જ્ઞાનહાનિ, ગભરાટ, પેટ ફૂલવું, સ્રાવ, રેંગતી લાગણી અને અવાજ હોય છે. પિત્તથી, એ લાલ, તામડાં કે કાળાં દેખાય છે, બખલ, તાવ અને દહ સાથે આવે છે; અચાનક આવે છે અને ઝડપથી પકવે છે. કફથી, એ ફીકી, ખંજવાળવાળી, ભારે, ચીકણી, કઠોર અને ઓછા દુખાવાવાળી હોય છે. ત્રણેય દોષની મિશ્રતા હોય ત્યારે, દુઃખ, ઠંડક, કઠણતા, ઊંઘ, ભૂખ ન લાગવી, ભાર, મોડું શરૂ થવું, અને પાચન બગડવું—આ લક્ષણો હોય છે. રોગની તીવ્રતા હોવાને કારણે, વિક્રુતિ યુક્ત વિસર્જન થાય છે, અંદર અને બહાર બંને લક્ષણો: કાળા ફોડા, કાળી છાયા, દહ, દુખાવો અને તાવ. પિત્તના લક્ષણો બહારના રક્તસ્રાવમાં પણ જોવા મળે છે, ખાસ કરીને સ્ત્રીઓમાં; અને શસ્ત્રાદિ ઘાવથી પણ રોગ થાય છે. જ્યારે ઘાવથી રક્ત પિત્તથી ઉશ્કેરાય છે, ત્યારે પિત્ત અને રક્તના લક્ષણો સાથે ફોડા અનેક જટિલતાઓ સાથે થાય છે. રોગ ક્યાં થાય છે, એ પ્રમાણે જટિલતાઓ ઓળખાય છે; ઉદાહરણ તરીકે, નાભિ અથવા મૂત્રાશયમાં ફોડા હોય તો મૂત્રમાં અડચણ આવે છે. ક્લોમા (પાંસળી)માં ફોડા હોય તો શ્વાસ-પ્રસ્વાસમાં અડચણ, તલનો રોગ, વધુ તરસ, ગળામાં અડચણ, સમગ્ર શરીરમાં અને હૃદયમાં દુખાવો થાય છે. બેહોશી, આંખે અંધારું, ખાંસી, હૃદય ધબકારા, પેટના બાજુઓમાં દુખાવો અને દોષોની પેદાશ પણ થાય છે. એ જ રીતે, જાંઘના સાંધા, વાંક, કમર, પાંસળી, અને મલદ્વારમાં દુખાવો, વાયુની અડચણ થાય છે. આવા કિસ્સામાં કાચા, પાકેલા, કે suppurated ફોડા ઓળખવા જોઈએ; કેટલાક ripe ફોડા નાભિમાંથી ઉપર સ્રાવ કરે છે, બીજાં anusમાંથી નીચે. મલદ્વાર, સ્તન કે નાભિમાંથી ફોડા દોષોની ભેજથી થાય છે; દોષોની સંયુક્ત વિક્રુતિથી તેમના સ્થાન પર ફેરફાર આવે છે. પાકેલા ફોડા નાભિ કે મૂત્રાશયમાં હોય તો અંદર કે બહાર ફાટે છે; depletion અને જટિલતા હોય તો suppuration અંદર થાય છે. અપવિત્ર સ્ત્રીઓ અને પાપી લોકોમાં ફોડા થાય છે; ગર્ભમાં બાળક મરે તો પણ કઠોર ફોડા થાય છે. સ્તનમાં દુખાવો હોય કે ન હોય, એ બહારના ફોડાનો સંકેત છે; સ્ત્રીઓના રક્તની સૂક્ષ્મતા હોવાથી કન્યાઓમાં આવું નથી થતું. વાયુ ઉશ્કેરાય અથવા તેની ચળવળ અટકાય તો લિંગમૂળે ફોડા થાય છે; એ scrotum અને વાંક સુધી પહોંચે છે, testicular sacમાં વધુ ફૂલાવા કરે છે. દબાણથી, શિરાઓ testicular sacમાં ફૂલાય છે; દોષ ચરબીમાં ભેગા થાય છે, અને રોગ સાત સ્વરૂપે swelling સાથે દેખાય છે. વાયુથી, મૂત્રમાર્ગના છેડા પર swelling થાય છે, અંદર કે બહાર; એ હવામાં ભરેલું, સ્પર્શે ખડખડતું, સુકું અને વાયુથી દહનકારક હોય છે. પિત્તથી ripe ફોડા અંજીર જેવો, દહ, ગરમી અને suppuration સાથે હોય છે; કફથી, એ ભારે, ચીકણી, ખંજવાળવાળી, કઠોર અને ઓછા દુખાવાવાળી હોય છે. રક્તથી, swelling કાળી, eruptionથી ઢંકાયેલી અને વૃદ્ધિના લક્ષણો ધરાવે છે; કફ અને ચરબીથી, swelling વધારે, નરમ અને ripe palmyra ફળ જેવું હોય છે. જેમ કોઈ મૂત્ર રોકે છે, અને મૂત્ર ત્યાં જાય છે, ત્યારે લોભ ન રહે, સ્થિરતા બગડે, અને સૌમ્ય પ્રવાહ ઉશ્કેરાય છે. પાછળ, મૂત્રમાં અડચણ, scrotum અને testiclesમાં swelling, વાયુ ઉશ્કેરાય છે, અને ઠંડા પાણીમાં ડૂબવાથી થાય છે. મલ અને મૂત્ર રોકવાથી, અંગોની અયોગ્ય ચળવળથી, શરીરમાં vital energies disturb અને depletion થાય છે. વાયુ, વિક્રુતિ પામીને, રક્તને નીચે દોરે છે; સાંધે ગાંઠ જેવું swelling થાય છે. અવગણના થાય તો lump, distension, દુખાવો અને અનેક રોગ થાય છે; વધારે પીડા હોય તો અંદર અવાજ થાય છે, અને એ ફરી ઉપર જઈ, શિર્ષે swelling કરે છે. આ રક્તવૃદ્ધિ અશોધ્ય છે, વાયુની વૃદ્ધિ જેવું દેખાય છે: સુકાં, કાળા કે લાલ શિરાઓ, ઊનથી ઢંકાયેલી જેમ વિન્ડો. વાયુ, આઠ રીતે, અન્ય દોષો સાથે ભેગા થાય છે; અને સ્ત્રીઓમાં menstrual disorderથી આઠમો પ્રકાર થાય છે. તાવ, બેહોશી, ડાયરીયા, ઉલટી અને અન્ય ક્રિયાઓથી પીડિત, દુર્બળ પણ મજબૂત વ્યક્તિ ઠંડુ અને ભૂખી બને છે. જે ખોરાક, પાન, ઉપવાસ, તરવું વગેરે કરે છે, એ કમજોર ઇન્દ્રિયોથી વધુ રોગ ઉશ્કેરે છે. ઓઇલ, સ્વેદ, સુકાવા, purification ગુમાવવી કે ન કરવી, અથવા spasms—આમાં, વાયુ-પ્રધાન વિસર્જન થાય છે, અલગ-અલગ કે રક્ત સાથે મિશ્રિત, વાયુના માર્ગે throughout body જાય છે. વાયુ, ઉપર-નીચેના માર્ગો અટકાવે છે, દુખાવો કરે છે; lump થાય છે, સ્પર્શે ગરમ, swelling જેવું દેખાય છે. wasting, કફ અને મલથી અવરોધ, ચેનલ્સમાં blockage—વાયુ પેટમાં refuge લઈને, સુકાઈને કઠોર થાય છે. સ્વતંત્ર હોય ત્યારે પોતાનાં સ્થાનમાં વિક્રુતિ પામે છે; પરાધીન હોય ત્યારે બીજાં સ્થાનમાં વિક્રુતિ પામે છે; પછી, એક mass જેવું, કફ વિસર્જન સાથે ભેગું થાય છે.” આ રીતે, ધન્વંતરીએ ફોડા અને ગુલ્મા રોગના વિવિધ કારણો, લક્ષણો અને જટિલતાઓનું વિગતપૂર્વક વર્ણન કર્યું.