પ્રમેહના વિવિધ પ્રકારો મૂત્રના રંગ અને ગુણોથી ઓળખાય છે—ક્યારેક મૂત્ર સ્વચ્છ, ખુબ સફેદ, ઠંડું, ગંધરહિત અને પાણી જેવું હોય છે. ઉદકમેહમાં મૂત્ર પાણી જેવું, થોડું ધૂંધળું અને ચીકણું હોય છે; ઇક્ષુમેહમાં મૂત્ર અત્યંત મીઠું હોય છે, શરદના રસ જેવું. સાંદ્રમેહમાં મૂત્ર ઘણું અને વાસી બને છે, જ્યારે સુરામેહમાં મૂત્ર ઉપરથી સ્વચ્છ અને નીચે ઘણું, દારૂ જેવું દેખાય છે. શુક્રમેહમાં વ્યક્તિને વાળ ઊભા થાય, મૂત્ર ઘણું અને સફેદ, લોટ જેવું, શુક્ર જેવું અથવા શુક્ર સાથે મિશ્રિત હોય છે. સિકતામેહમાં મૂત્રમાં રેતીના કણો હોય છે; શીતમેહમાં મૂત્ર વધારે આવે છે, મીઠું અને ખુબ ઠંડું હોય છે. શનૈર્મેહમાં મૂત્ર ધીમે-ધીમે અને ધીર-ધીરે આવે છે; લાલામેહમાં મૂત્ર ચીકણું અને લાળના તંતુઓથી મિશ્રિત હોય છે. ક્ષારમેહમાં મૂત્ર ક્ષારયુક્ત પાણી જેવા સુવાસ, રંગ, સ્વાદ અને સ્પર્શ ધરાવે છે; નીલમેહમાં મૂત્ર નીલું, અને કાલમેહમાં કાળી શાહી જેવું હોય છે. સાંધા, મર્મસ્થળ અને માંસપેશીઓના માર્ગોમાં ફોડા થાય છે, જે કિનારે ઊંચા, વચ્ચે ડૂબેલા, શુષ્ક અને પીડારહિત હોય છે. શરાવિકા નામનો ફોડો વાટકી જેવો આકાર ધરાવે છે; કચ્છપિકા હંમેશા બળે છે અને જ્ઞાતાઓ તેને કાચબાની જેમ ગણાવે છે. મોટો અને નીલો ફોડો વિનતા કહેવાય છે; જ્વાલિની ત્વચા પર બળવાની સાથે થાય છે અને ભારે પીડા આપે છે. મસૂરિકા લાલ, સફેદ, ફૂટેલા ફોડા અને ગંભીર, મસૂર જેવો આકાર ધરાવે છે. પુત્રીણી ફોડો રાયના દાણા જેવો, ખુબ પીડાદાયક અને જીભમાં ઘાવ સાથે આવે છે; તે મોટા, નાના અથવા અત્યંત સૂક્ષ્મ હોય શકે છે. વિદારીના મૂળ જેવો ગોળ, કઠણ અને ફોડા જેવા ગુણો ધરાવતો ફોડો વિદ્રાધિકા કહેવાય છે. પુત્રીણી અને વિદારી વધુ ચરબીવાળા લોકોમાં થાય છે અને સહન કરવું મુશ્કેલ છે; બાકીના ફોડા પિત્તપ્રધાન અને ઓછી ચરબીવાળામાં થાય છે. આ ફોડા દોષોના વધારાથી પ્રગટે છે; ડાયાબિટીસ વગર પણ દુષિત ચરબીથી થાય છે. રંગમાં ફેરફાર ન થાય ત્યાં સુધી એ દેખાતા નથી; પીળો કે લાલ રંગ, અથવા ડાયાબિટીસના પ્રારંભિક લક્ષણો ન હોય તો ધ્યાન આપવું જોઈએ. જે વ્યક્તિ આવા પ્રકારનું મૂત્ર કરે છે, તેને રક્તપિત્ત હોય છે; તેના લક્ષણોમાં વધારે પસીનો, શરીરની ગંધ, અંગોનું ઢીલું પડવું, ઉંઘ, ખોરાક અને ઊંઘની ઇચ્છા, હૃદય, આંખ, જીભ અને કાનમાં બળવું, ભાર, વાળ અને નખની વધુ વૃદ્ધિ આવે છે. ઠંડા પ્રત્યે રુચિ, ગળા અને तालુની શુષ્કતા, મોઢામાં મીઠાશ, હાથ-પગમાં બળવું—આ ડાયાબિટીસના આવનાર લક્ષણો છે; મૂત્ર પર કાંતિઓ પણ દેખાય છે. ડાયાબિટીસમાં તરસ, મોઢામાં મીઠાશ અને ચીકણપ, વિવિધ વિકારો થાય છે; ભરાવાથી કફથી થાય છે, અને દોષો ઓછા થાય ત્યારે વાતપ્રધાન હોય છે. કફ અને પિત્તથી થતાં, ધીમે-ધીમે અને સંપૂર્ણ રીતે દેખાતા, તથા સંભોગથી થતા ડાયાબિટીસ પિત્તકારણ હોય તો લાંબો ચાલે છે; જો ભાગ્યે લખાયેલું ન હોય તો ડાયાબિટીસ સારવા યોગ્ય છે. આ પછી, ધન્વંતરિ કહે છે: “હું ફોડાના કારણો સમજાવું છું, સુશ્રુત, ગુલ્મના કારણો પણ સાંભળો!” જૂનું, અત્યંત ગરમ, શુષ્ક, કરકશ અથવા બળતું ખોરાક ખાવાથી, અસમતલ પથારી પર સૂવાથી, અયોગ્ય હલન-ચલન અને વિવિધ રક્તદોષથી, દુષિત માંસ, ચરબી, મજ્જા અને હાડકાં પેટમાં રોગનું સ્થાન બને છે. આ રીતે, અંદર અને બહાર, ભારે પીડા અને દુઃખ સાથે, ગોળ કે લાંબાગોળ ફોડા થાય છે, જેને ફોડા રોગ કહેવામાં આવે છે. દોષો અને રક્તની અલગ-અલગ કે સંયુક્ત ક્રિયા દ્વારા, આ ફોડા શરીરમાં વિવિધ જગ્યાએ, કઠણ, ગાંઠવાળા અને ન ફૂટતા દેખાય છે. અંદરથી, આ ગંભીર અને ઊંડા હોય છે, ગાંઠ જેવું વધી જાય છે; એ ફૂટે ત્યારે પાંજરા જેવું પ્રવાહ આપે છે અને પાચનશક્તિ દુર્બળ કરે છે. ફોડા નાભિ, મૂત્રાશય, યકૃત, પળી, હૃદય, પેટ અને કટિમાં થાય છે; હૃદયમાં હોય તો એ વિસ્તારમાં કંપન અને ભારે પીડા થાય છે. ફોડાની ટોચ ગાઢ લાલ, અસમતલ પક્વતા અને અયોગ્ય આકાર ધરાવે છે, અને એ સાથે અચેતન, ગૂંચવણ, ફૂલાવું, સ્રાવ, રેંગતી લાગણી અને અવાજ આવે છે. પિત્તથી એ લાલ, તામડી કે કાળી, ઉન્માદ, તાવ અને બળવાથી આવે છે; કફથી અચાનક, ઝડપથી પક્વ, પીળા અને ખંજવાળવાળા હોય છે. ત્રણે દોષોના સંયોજનથી, દુઃખ, થનગન, કઠણતા, ઉંઘાવું, ભૂખ ન લાગવી, ભાર, મોડું પ્રગટવું, પાચન દુર્બળતા—આ લક્ષણો આવે છે. અહીં, રોગની તીવ્રતાથી, વિક્રમિત શૌચ, બહાર અને અંદર—કાળા ફોડા, કાળી વાનગી, ભારે બળવું, પીડા અને તાવ દેખાય છે. પિત્તના લક્ષણો બહારના રક્તસ્રાવમાં પણ મળે છે, ખાસ કરીને સ્ત્રીઓમાં; શસ્ત્રાદિ ઘાવથી પણ રોગ થાય છે. ઘાવથી, અને વાયુથી ઉદ્દીપિત, રક્ત પિત્તને ઉદ્દીપિત કરે છે, જેથી પિત્ત અને રક્તના લક્ષણો સાથે અનેક પ્રકારના ફોડા થાય છે. ફોડાના વિવિધ પ્રકારો, તેના સ્થાન અનુસાર, ઓળખાય છે; જેમ કે, નાભિ કે મૂત્રાશયમાં ફૂલાવું થાય તો મૂત્ર વિસર્જનમાં અડચણ આવે છે. શ્વાસ અને ઉછાસમાં અવરોધ, પળીનો રોગ, વધારે તરસ અને ગળામાં અવરોધ થાય છે; શરીરમાં અને હૃદયમાં પણ પીડા થાય છે. અચેતન, આંખ સામે અંધારું, કાંસી, હૃદયના ધબકારા, પેટના બાજુમાં, તેમજ પેટમાં દોષોનું સર્જન પણ થાય છે. thighs, કટિ, કૂક, પીઠ અને બાજુમાં પીડા થાય છે; મલમૂત્રમાં અવરોધ અને પીડા આવે છે. આ સ્થિતિમાં, કાચા, પક્વ કે suppurated ફોડાની હાજરી ઓળખવી જોઈએ; કેટલાક ripe ફોડા નાભિમાંથી ઉપર, કેટલાક anusમાંથી નીચે સ્રાવ કરે છે. anus, breast અથવા navelમાંથી થતા ફોડા દોષોની ભેજથી થાય છે; દોષોના સંયુક્ત ઉદ્ભવથી તેમના સ્થાનમાં ફેરફાર થાય છે. પક્વ ફોડા નાભિ કે મૂત્રાશયમાં હોય તો અંદર કે બહાર ફૂટે છે; depleted ફોડા અને પીડા આવે ત્યારે અંદર suppuration થાય છે. અહીં, દુષ્ટ સ્ત્રીઓ અને પાપી લોકોમાં ફોડા થાય છે; જો ગર્ભમાં બાળક મરે તો, ગાઢ ફૂલાવું પણ થાય છે. આ રીતે, દોષો, રક્ત અને ચરબીના દુષણથી થતા વિવિધ રોગો, તેમના લક્ષણો અને પરિણામો વિશે આ ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે.