ગરુડપુરાણમ્

એક વાર ધન્વંતરી સુશ્રુતને મૂત્રરોગ અને પ્રમેહના વિવિધ પ્રકારો વિશે સમજાવી રહ્યા હતા. તેમણે કહ્યું, “જ્યારે કોઈ બાળક મૂત્રને જબરદસ્તી રોકે છે, તો તે મૂત્ર નાભિ અથવા મૂત્રાશયમાં રહે છે, બહાર આવવાની ઇચ્છા સાથે તરતું રહે છે, અને પછી તે દુખાવા સાથે કે દુખાવા વગર બહાર આવે છે. ક્યારેક મૂત્રની જાળી વચ્ચે અવરોધ આવે છે; મોટા અંગવાળા લોકોમાં આ સ્થિતિ વધુ સારી રીતે જોવા મળે છે. આંતરિક મૂત્રાશયના દ્વાર પર તરસ લાગે છે, અને મૂત્રનો પ્રવાહ સતત, પણ ઓછો અને અચાનક હોય છે. મૂત્રાશયમાં પથ્થર જેવી ગાંઠ અને દુખાવો થાય છે, જેને ‘મૂત્રગાંઠ’ કહે છે; જ્યારે કોઈ વ્યક્તિએ મૂત્ર વિસર્જન કર્યું હોય અથવા સ્ત્રી સાથે સંભોગ કર્યો હોય, ત્યારે વાયુ વીજને ખેંચી મૂકી દે છે. ક્યારેક, મૂત્ર વિસર્જન પછી વીજ પોતાની જગ્યાથી ખસે છે અને તે મૂત્ર સાથે બહાર આવે છે, જે રાખમિશ્રિત પાણી જેવું દેખાય છે. જ્યારે વાયુ દુર્બળ અને ખડક પ્રકારના પર ક્રિયા કરે છે, તો પાયખાની દિશા બદલી જાય છે અને મૂત્રમાર્ગ અવરોધિત થાય છે; પરિણામે પાયખા અને મૂત્ર એકસાથે મિશ્રિત થાય છે. મૂત્રમાં અવરોધ ત્યારે ઓળખવો, જ્યારે મૂત્રની બુંદમાં પિત્ત, મહેનત, તીખા અને ખાટા ખોરાક, ફૂલાવા વગેરેના કારણે એકસરખી વાસ આવે છે. વાયુ વધે ત્યારે, મૂત્રાશય અને મૂત્રમાં બળતરા થાય છે, અને મૂત્ર પહેલાં લોહીથી મિશ્રિત કે સંપૂર્ણ લોહી રંગનું દેખાય છે. વારંવાર, મૂત્ર ગરમ હોય છે અને બહાર આવવામાં મુશ્કેલી પડે છે; આ ‘ગરમ વાયુ’ તરીકે ઓળખાય છે, ખાસ કરીને જ્યારે પિત્ત અને વાયુ થાકેલી અને ખડક શરીરમાં મૂત્રાશયમાં હોય. તે મૂત્રમાં ઘટાડો અને તીવ્ર બળતરા લાવે છે; પિત્ત, કફ કે બંને, બધાને વાયુથી જ જીતવામાં આવે છે. મૂત્ર મુશ્કેલીથી પીળો, લાલ, સફેદ અથવા ગાઢ રંગમાં બહાર આવે છે, હંમેશા બળતરા સાથે, અને તેનો રંગ રોચન, શંખ અથવા પાવડર જેવો હોય છે. જ્યારે મૂત્ર સૂકો હોય અથવા બધા રંગોનો હોય, ત્યારે તેને ‘મૂત્રદૌર્બલ્ય’ કહેવામાં આવે છે. આ રીતે, મૂત્રથી ઉત્પન્ન થતા રોગોનું વિગતવાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું. પછી ધન્વંતરીએ કહ્યું, “હવે હું પ્રમેહના કારણો સમજાવું છું, સુશ્રુત! પ્રમેહના વીસ પ્રકાર છે: દસ કફથી, ચાર પિત્તથી, અને છ વાયુથી થાય છે; તેમજ ચરબી, મજ્જા અને કફથી પણ. હરિદ્રમેહી તીખો છે અને હળદીને મળતો છે, અને પાયખા પણ એના જેવો હોય છે. વિસ્ત્રમ અને મંજિષ્ઠામેહમાં, મંજિષ્ઠા પાણી જેવું હોય છે; વિસ્ત્રમ ગરમ, ખારું અને લાલ રંગનું હોય છે; રક્તમેહમાં મૂત્ર લોહી જેવો દેખાય છે. વસામેહીમાં, મૂત્ર ચરબીથી મિશ્રિત અને વારંવાર બહાર આવે છે; મજ્જામેહીમાં, મૂત્ર મજ્જાથી મિશ્રિત અને વારંવાર બહાર આવે છે. હસ્તી મત્તા જેવી પ્રમેહમાં, મૂત્ર બળાત્કાર વગર, ગાઢ અને ચીકણું હોય છે; એટલે તેને ‘હસ્તીપ્રમેહ’ કહેવામાં આવે છે. મધુમેહીમાં, મૂત્ર મધ જેવું હોય છે; તે બે પ્રકારના છે, તત્ત્વોના ક્રોધ, ધાતુઓના ક્ષય, અથવા વાયુ દ્વારા નળીઓ અવરોધિત થવાથી થાય છે. જ્યારે અવરોધ થાય છે, ત્યારે દોષોના લક્ષણો કારણ વગર દેખાય છે; ક્યારેક ક્ષય, ક્યારેક પૂર્ણતા, અને એ રોગો કઠિન અને ધીમા સાજા થાય છે. જો સમયગાળે અવગણના થાય, તો બધા મધુમેહ બની જાય છે; પ્રમેહોમાં, મૂત્ર સામાન્ય રીતે મધ જેવું મીઠું હોય છે. આ બધા મધુમેહ તરીકે ઓળખાય છે, કારણ કે શરીરમાં મીઠાશ હોય છે; અપચો, સ્વાદ ગુમાવવો, ઉલટી, ઉંઘ ન આવવી, ખાંસી અને નાક બંધ થવું થાય છે. કફથી ઉત્પન્ન થયેલા પ્રમેહમાં, મૂત્રાશય અને લિંગમાં દુખાવો, વૃષણમાં ફૂલો, અને તાવ આવે છે. પિત્તથી ઉત્પન્ન થયેલા પ્રમેહમાં, બળતરા, તરસ, ખાટાશ, બેહોશી અને પાયખામાં પાણી આવે છે; વાયુથી ઉત્પન્ન થયેલા પ્રમેહમાં, દિશાનો ઉલટાવ, કપકપી, હૃદયમાં દુખાવો અને ચિંતા થાય છે. શૂળના ઉદયથી, સૂકાવું, શ્વાસમાં તકલીફ અને ખાંસી થાય છે; શરાવિકા, કચ્છપિકા, જ્વાલીણી અને વિનતાલજી જેવી સ્થિતિઓ દેખાય છે. મસૂરીકા, સરસપિકા, પુત્રીણી, સવિદારિકા અને વિદ્રધી—આ દસ પ્રકારની પીડિકા (ઉપદ્રવ) પ્રમેહની અવગણના કરવાથી થાય છે. કફમિશ્રિત ખોરાકના કારણે આ સ્થિતિઓ સામાન્ય રીતે દેખાય છે; ખાસ કરીને મીઠા, ખાટા, ખારા, ચીકણા, ભારે, લેસદાર અને ઠંડા ખોરાકથી. નવા અનાજ, દારૂ, સૂપ, માંસ, શેરડી, ગુડ અને દુધના ઉત્પાદનો, તેમજ એક જગ્યાએ બેસવું અને પડવું—આ બધું ટાળવું જોઈએ. પ્રમેહથી કફ બગડીને મૂત્રાશયમાં વસે છે; શરીરને બગાડી, તે ભેજ, પસીનો, ચરબી, મજ્જા અને માંસને અસર કરે છે. જ્યારે પિત્ત અને લોહી ખૂબ ઘટે છે, ત્યારે કફ પહેલાં મૂત્રમાં આશ્રય લે છે; પછી, મૂત્રાશયના ધાતુમાં પહોંચીને, જ્યારે એ ધાતુ ઘટે છે, ત્યારે વાયુ ઊભો થાય છે. આ રીતે, પ્રમેહના પ્રકારો તેમના ઉપચાર્ય અને અનુપચાર્ય સ્વરૂપથી નક્કી થાય છે; દોષો એકસાથે હોય છતાં, મુખ્યત્વે જે દોષ હાવી હોય, એ પ્રમાણે ભેદ રહે છે. સામાન્ય લક્ષણ એ છે કે મૂત્ર વધુ હોય છે અને ગંધાળું, અસ્પષ્ટ હોય છે; દોષો અને ધાતુઓ અલગ હોવા છતાં, વિશિષ્ટ સંયોજનથી વિવિધતા આવે છે. મૂત્રના રંગ અને ગુણથી પ્રમેહના પ્રકારો ઓળખાય છે: સ્પષ્ટ, ખૂબ સફેદ, ઠંડું, ગંધ વગર અને પાણી જેવું. ઉદકમેહમાં, મૂત્ર પાણી જેવું, થોડું અસ્પષ્ટ અને લેસદાર હોય છે; ઇક્ષુમેહમાં, મૂત્ર ખૂબ મીઠું હોય છે, શેરડીના રસ જેવું. સાંદ્રમેહમાં, મૂત્ર ગાઢ અને બાસી હોય છે; સુરામેહમાં, એ દારૂ જેવું હોય છે—ઉપર સ્પષ્ટ અને નીચે ગાઢ. શુક્રમેહમાં, વ્યક્તિને રોમાંચ થાય છે; મૂત્ર ગાઢ અને સફેદ, લોટ જેવું, શુક્ર કે શુક્રમિશ્રિત હોય છે. સિકતામેહમાં, મૂત્રમાં રેત જેવો કણ હોય છે; શીતમેહમાં, મૂત્ર વધુ, મીઠું અને ખૂબ ઠંડું હોય છે. શનૈર્મેહમાં, મૂત્ર ધીમે ધીમે અને ધીરેથી બહાર આવે છે; લાલામેહમાં, મૂત્ર લેસદાર અને લાળના ધાગા સાથે મિશ્રિત હોય છે. ક્ષારમેહમાં, મૂત્ર ક્ષારપાણી જેવો હોય છે—વાસ, રંગ, સ્વાદ અને સ્પર્શમાં; નીલમેહમાં, એ નીલા રંગનું હોય છે, અને કાલમેહમાં, એ શાહી જેવું કાળા રંગનું હોય છે. ઉપદ્રવના રૂપે સાંધા, પ્રાણસ્થાન અને માંસના નાળીઓમાં પીડિકા દેખાય છે; એ પીડિકા કિનારે ઊંચી, વચ્ચે નીચે, સૂકી અને દુખાવા વગર હોય છે. શરાવિકા પીડિકા થાળી જેવી હોય છે; કચ્છપિકા હંમેશા બળે છે અને વિદ્વાનોના મત પ્રમાણે કચ્છ (કાચબો) જેવી હોય છે. વિનતા નામની પીડિકા મોટી અને નીલી હોય છે; જ્વાલીણી ત્વચા પર બળતરા સાથે ઊભી થાય છે અને કડક દુખાવો આપે છે. આ રીતે, ધન્વંતરીએ સુશ્રુતને મૂત્રરોગ અને પ્રમેહના વિવિધ પ્રકારો, તેમના લક્ષણો અને ઉપદ્રવોની વિગતવાર વાત કરી, જેથી દરેક રોગનું યોગ્ય નિદાન અને ઉપચાર શક્ય બને.