ગરુડપુરાણમ્

એક સમયે, મનુષ્યના શરીરમાં મુત્રના માર્ગ ખુલ્લા હોય ત્યારે મૂત્ર વિશાળ પ્રમાણમાં અને સરળતાથી બહાર નીકળે છે. પરંતુ જ્યારે આ માર્ગ અવરોધાય જાય, ત્યારે મૂત્ર નીકળવામાં મુશ્કેલી અનુભવાય છે અને તે ગોમેદક રત્ન જેવી સ્વચ્છતા ધરાવે છે. આ અવ્યવસ્થાથી શરીરમાં વ્યાકુળતા અને પીડા થાય છે; ક્યારેક મૂત્રમાર્ગમાંથી લોહી અને માંસ પણ નીકળી શકે છે. વાયુના પ્રભાવથી દર્દી દાંત ભીંચી લે છે અને આખું શરીર કંપે છે. આ પીડામાં માણસ પોતાનું લિંગ અને નાભિ મજબૂતીથી પકડી રાખે છે, અને વાયુના કારણે વારંવાર, ટુકડે-ટુકડે મૂત્ર અને પખાણા પણ બહાર આવે છે. ક્યારેક મૂત્રાશયમાં પથ્થર અંધારું અને ખડબડિયું હોય છે, તો ક્યારેક કાંટાની જેમ તીખું હોય છે; પિત્તના કારણે મૂત્રાશયમાં જ્વાળાની જેમ દહન થતું અનુભવાય છે. પથ્થર ક્યારેક ભલ્લાતકના બીજ જેવો લાલ, પીળો અથવા સફેદ રંગ ધરાવે છે; જ્યારે કફના કારણે મૂત્રાશય ઠંડો અને ભારોભાર લાગે છે. બાળકોમાં મોટો, ચીકણો, મધમાખી રંગનો કે સફેદ પથ્થર વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. મૂત્રમાર્ગ સાંકડો અને પથ્થર ઝડપથી પકડીને બહાર કાઢી શકાય એવો હોય ત્યારે વ્યક્તિ આરામ અનુભવે છે; પણ જ્યારે શુક્ર સanchિત થાય છે અને બહાર ન નીકળી શકે, ત્યારે મોટો શુક્રપથ્થર બને છે. જો શુક્ર પોતાના સ્થાનેથી ખસે છે અથવા બહાર ન નીકળે, તો વાયુ બંને વૃષણ વચ્ચે પ્રવેશી, શુક્રને સૂકવી નાખે છે અને તે સૂકાયેલું શુક્ર પથ્થર બની જાય છે. આથી મૂત્રાશયમાં પીડા, મૂત્રમાં અવરોધ અને ફૂલાવા જેવી તકલીફો થાય છે; પથ્થર ઊભું થાય જતાં જ તે સૂકાઈને વિઘટિત પણ થઈ શકે છે. જ્યારે વ્યક્તિને તીવ્ર પીડા, તાવ અને ઉધરસ થાય છે, ત્યારે પથ્થર રેતી જેવું બને છે; અથવા વાયુના પ્રભાવથી તે વિપરીત દિશામાં ખસે છે. ક્યારેક પથ્થર મૂત્ર સાથે બહાર નીકળી જાય છે, અથવા પ્રવાહના વિરુદ્ધ ખસી જતાં પચાઈ જાય છે; પણ જ્યારે વાયુ મૂત્રાશયના દ્વાર પાસે ઉગ્ર થાય છે, ત્યારે મૂત્ર રોકાઈ જાય છે. આવી સ્થિતિમાં મૂત્ર રોકાઈ જાય છે, પીડા, ખંજવાળ અને ક્યારેક ફૂલો પણ આવે છે; પથ્થર મૂત્રાશયને ઢાંકી, મોટા કદમાં ખસીને ગુદા પાસે પહોંચી જાય છે. અહીં તે પીડા, દહન, ધડકન અને વળી જવાની અસહ્ય પીડા આપે છે; મૂત્રાશય પર દબાણ કરતાં, મૂત્ર માત્ર ટપકાવટથી નીકળી શકે છે. આવા અવરોધને 'મૂત્રાશયમાં વાયુ' કહેવાય છે, જે દૂર કરવો અઘરો છે; અને બીજી, વધુ શક્તિશાળી વાયુથી થયેલો અવરોધ તો વધુ જ મુશ્કેલ છે. જ્યારે વાયુ ગુદા અને મૂત્રાશય વચ્ચેના અવકાશમાં પ્રવેશી જાય છે, ત્યારે તે મસલ જેવો કઠણ, ગાંઠવાળો અને ઊંચો ગાંઠો ઉભો કરે છે. તેને 'વાત-મુસલ' કહેવાય છે; તે વિષ્ણુના નાડીમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. જ્યારે વાયુ દોષયુક્ત, વળાંકયુક્ત અને ઉગ્ર હોય, ત્યારે મૂત્રાશયમાં ભારે પીડા થાય છે. આ વાયુ મૂત્રને બાંધીને શરીરમાં ફરતો રહે છે, stiffness, વળી જવું અને ભારોભાર લાગવું સર્જે છે; મૂત્ર થોડું-થોડું અથવા ક્યારેક જ નીકળી શકે છે. આ 'વાત-વલ્લી' કહેવાય છે; જ્યારે મૂત્ર થોડા સમય માટે રોકાઈ જાય, બહાર આવતું નથી, અથવા અવરોધાય જાય છે, ત્યારે મૂત્ર પછી થોડું દુઃખ પણ રહે છે. જ્યારે મૂત્ર રોકાઈ જાય અને વાયુ અવરોધાય, ત્યારે વાયુ વળી વળી તળપેટમાં મૂત્ર ભરી દે છે. આથી અત્યંત પીડા, ફૂલાવા, અશક્તિ અને મલ-મૂત્રનો સંગ્રહ થાય છે; આ મૂત્ર પેટેના દ્વારની ખામી કે વાયુના કારણે થાય છે. જ્યારે થોડું મૂત્ર દબાઈને મૂત્રાશય કે નાભિ પાસે અટકી રહે છે, ત્યારે તે બહાર આવવાની ઇચ્છા સાથે તરતું રહે છે, અને પછી દુઃખ સાથે કે વગર બહાર નીકળી આવે છે. આવી સ્થિતિમાં મૂત્રનો પ્રવાહ અડધે અટકી જાય છે; મોટા લિંગ ધરાવનારા લોકોને આ તકલીફ ઓછી થાય છે. આંતરિક મૂત્રાશયના દ્વાર પર તરસ લાગે છે, અને પ્રવાહ સતત પણ ઓછી માત્રામાં અને અચાનક થાય છે. પથ્થર જેવી પીડાદાયક ગાંઠને 'મૂત્રગાંઠ' કહે છે; જે વ્યક્તિએ મૂત્ર વિસર્જન કર્યું હોય અથવા સ્ત્રી સાથે સંભોગ કર્યો હોય, તેમાં વાયુ શુક્રને ઉપર ખેંચી જાય છે. જ્યારે મૂત્ર કર્યા પછી શુક્ર પોતાના સ્થાનેથી ખસી જાય છે, ત્યારે તે પહેલા અથવા પછી બહાર આવે છે; આ શુક્રમય મૂત્ર રાખની જેમ પાણી જેવું દેખાય છે. જ્યારે વાયુ દુર્બળ અને ખડબડિયું શરીરમાં પ્રભાવ કરે છે અને પખાણા વિપરીત દિશામાં જાય છે, અને મૂત્રમાર્ગ અવરોધાય જાય છે, ત્યારે પખાણા એકબીજામાં મિશ્રિત થઈ જાય છે. જ્યારે મૂત્રની ટપકમાં પણ પખાણ જેવી વાસ આવે છે, ત્યારે સમજવું જોઈએ કે અવરોધ થયો છે; જે પિત્ત, મહેનત, તીખા અને ખાટા ખોરાક, ફૂલાવા વગેરેથી થાય છે. જ્યારે વાયુ વધે છે, ત્યારે મૂત્રાશય અને મૂત્રમાં દહન થાય છે; અને મૂત્ર પહેલા લોહિયાળ કે સંપૂર્ણ લોહી રંગનું દેખાય છે. વારંવાર, મૂત્ર ગરમ અને મુશ્કેલીથી નીકળી શકે છે; આ 'ગરમ વાયુ' કહેવાય છે, જે પિત્ત અને વાયુનો સંયોગ, દુર્બળ અને ખડબડિયા શરીરમાં, મૂત્રાશયમાં થાય છે. આ સ્થિતિમાં મૂત્ર ઘટી જાય છે અને ભારે દહન થાય છે; તેને એ જ નામથી ઓળખાય છે. પિત્ત, કફ કે બંને દોષ, આખરે વાયુથી જ જીતાય છે. પછી મૂત્ર મુશ્કેલીથી પીળું, લાલ, સફેદ કે ઘાટું નીકળી શકે છે, હંમેશા દહન સાથે, અને તેનો રંગ રોકણા, શંખ અથવા ચૂણા જેવો લાગે છે. જ્યારે મૂત્ર સૂકાઈ જાય અથવા બધા રંગનો હોય, ત્યારે તેને 'મૂત્રદૌર્બલ્ય' કહે છે. આ રીતે, મૂત્રથી થનારા બધા રોગોનું વિગતવાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. પછી ધન્વંતરિએ કહ્યુ: "હવે હું પ્રમેહના કારણો સમજાવીશ, સુશ્રુત! પ્રમેહના કુલ વીસ પ્રકાર છે: દસ કફથી, ચાર પિત્તથી અને છ વાયુથી થાય છે; અને કેટલાક ચરબી, મજ્જા અને કફથી પણ થાય છે. 'હરિદ્રમેહી'માં મૂત્ર તીખું અને હળદર જેવું હોય છે, અને પખાણા પણ આવું જ હોય છે. 'વિસ્ત્ર' અને 'મંજિષ્ઠમેહ'માં, મંજિષ્ઠા પાણી જેવું અને વિસ્ત્ર ગરમ, ખારું અને લાલચટ્ટું હોય છે; 'રક્તમેહ'માં મૂત્ર લોહી જેવું રંગ ધરાવે છે. 'વસામેહી'માં મૂત્ર ચરબી સાથે મિશ્રિત હોય છે, વારંવાર ચરબી જેવું દેખાય છે; 'મજ્જામેહી'માં મજ્જા સાથે મિશ્રિત મૂત્ર વારંવાર બહાર આવે છે. 'હસ્તી' પ્રકારના પ્રમેહમાં, મૂત્ર હાથી જેવું, જાડું અને ચીકણું, દબાણ વિના વહે છે. 'મધુમેહી'માં, મૂત્ર મધ જેવું મીઠું બની જાય છે; તે બે પ્રકારનું હોય છે, તત્વોના ક્રોધ, ધાતુઓના ક્ષય અથવા વાયુ દ્વારા નાડીઓમાં અવરોધથી થાય છે. જ્યારે અવરોધ થાય છે, ત્યારે દોષોના લક્ષણો કારણ વિના દેખાય છે; ક્યારેક ક્ષીણ, ક્યારેક પૂરું, અને તેને સાજું કરવું મુશ્કેલ અને ધીમું હોય છે. જ્યારે સમયસર ઉપચાર ન થાય, ત્યારે બધા પ્રમેહ અંતે મધુમેહ બની જાય છે; દરેક પ્રકારના પ્રમેહમાં સામાન્ય રીતે મૂત્ર મધ જેવું મીઠું હોય છે. આ બધા રોગોને 'મધુમેહ' કહેવાય છે, કારણ કે શરીરમાં મીઠાશ વ્યાપી જાય છે; અને સાથે અપચો, રસની ઉણપ, ઉલટી, નિંદ્રાની ખોટ, ઉધરસ અને નાક બંધ થવા જેવા લક્ષણો પણ થાય છે.