ગરુડપુરાણમ્

ધન્વંતરી ભગવાન સુશ્રુતને કહે છે: "સુશ્રુત, હવે હું તને મૂત્રરોધના કારણો વિશે સમજાવું છું. શરીરમાં મૂત્રાશય, મૂત્રાશયની ઘડી, લિંગ, કટિ, વૃશણ અને ગૂદા—આ સંગ્રહિત અંગો એક-એક નાળિકા દ્વારા આધારિત છે, જે હાડકાં અને ગૂદાના અવકાશમાં સ્થિત છે. મૂત્રાશય નીચે તરફ મોઢું રાખે છે, જ્યાં મૂત્રનાળીઓના મોઢા ખુલેલા હોય છે. બાજુઓથી, સૂક્ષ્મ પ્રવાહો સતત મૂત્રાશયને ભરતા રહે છે; આ પ્રવાહો દ્વારા, મૂત્રાશયમાં વીસ પ્રકારના રોગો જન્મે છે. મૂત્રરોધ અને મધુમેહ—બન્ને ગંભીર રોગો—શરીરના મહત્વના ભાગોને અસર કરે છે, અને મૂત્રાશય, કટિ અને લિંગમાં હળવો પણ વારંવાર દુખાવો થાય છે. જો વાયુ પ્રકૃતિ હોય, તો મૂત્ર ખૂબ ઓછું થાય છે; પિત્ત પ્રકૃતિમાં, મૂત્ર પીળું અને સતત દહન કરે છે; કફ પ્રકૃતિમાં, મૂત્ર લોહીથી ભરેલું હોય છે, અને મૂત્રાશય તથા લિંગમાં ભાર અને ફૂલાવા આવે છે. મૂત્ર ચીકણું, અવરોધિત અને અશુદ્ધિથી ભરેલું હોય છે; જ્યારે વાયુ મૂત્રાશયના મોઢાને અવરોધે છે અને તેને સુકાવી દે છે, ત્યારે મૂત્રમાં પિત્ત, કફ અથવા શુક્ર મળીને ધીમે-ધીમે ભયંકર પથરી બને છે, જે ગાયના પિત્ત જેવી પીળા રંગની હોય છે. આ બધા કફ આધારિત છે; શરૂઆતમાં મૂત્રાશય ફૂલી જાય છે અને આસપાસના ભાગમાં ભારે દુખાવો થાય છે. મૂત્રાશયમાં મૂત્ર અટકી જાય છે, દુખાવા સાથે મૂત્ર થાય છે, તાવ અને ભૂખ ન રહે—સામાન્ય લક્ષણોમાં નાભિ, ગૂદા, મૂત્રાશય અને માથામાં દુખાવો હોય છે. જો માર્ગ ખુલ્લો હોય, તો મૂત્ર વધુ આવે છે; અવરોધિત હોય, તો મૂત્ર મુશ્કેલીથી, ગોમેદક રત્ન જેવી સ્વચ્છતા સાથે આવે છે. હલચલથી, માર્ગમાં લોહી અને માંસ સાથે દુખાવો થાય છે; ત્યાં વાયુથી પીડિત વ્યક્તિ દાંત દબાવે છે અને કાંપે છે. લિંગ અને નાભિને પકડી, ખૂબ દુખાવે છે; વાયુની અસરથી, વારંવાર પીઠ અને મૂત્ર થતું રહે છે, થોડી-થોડી માત્રામાં. પથરી કાળી અને ખડક જેવી, ક્યારેક કાંટાની જેમ તીક્ષ્ણ હોય છે; પિત્તથી, મૂત્રાશય દહન અનુભવે છે, જાણે ગરમ થાય છે. પથરી ભલ્લાતકાના દાણાની જેમ, લાલ, પીળી અથવા સફેદ હોય છે; કફથી દબાયેલા મૂત્રાશયમાં ઠંડક અને ભાર અનુભવાય છે. મોટી, ચપટી, મધમાખી રંગની અથવા સફેદ પથરી ખાસ કરીને બાળકોમાં વધુ જોવા મળે છે. નાળિકા નાના હોવાથી, પકડીને બહાર કાઢવામાં સરળતા હોય છે, તો વ્યક્તિ આરામ અનુભવે છે; પણ જ્યારે શુક્ર અટકી જાય, ત્યારે મોટું શુક્ર પથરી બને છે. જો શુક્ર પોતાના સ્થાનથી ખસે અથવા બહાર ન જાય, તો વાયુ બંને વૃશણ વચ્ચે પ્રવેશી, શુક્રને સુકાવી દે છે, અને તે સુકેલું શુક્ર પથરી બની જાય છે. આથી મૂત્રાશયમાં દુખાવો, મૂત્ર કરવામાં મુશ્કેલી અને ફૂલાવા થાય છે; પથરી બને જ, તે સુકાઈને ઓગળી જાય છે. અસ્વસ્થતા આવે ત્યારે તાવ અને ઉધરસ થાય છે, અને પથરી કંકર જેવી હોય છે; અથવા વાયુથી તૂટી, ઉલટા દિશામાં ચાલે છે. તે મૂત્ર સાથે બહાર આવે છે, અથવા પ્રવાહ વિરુદ્ધ ચાલી, પાચન થાય છે; જ્યારે વાયુ મૂત્રાશયના મોઢા પર ઉલટા થાય છે, ત્યારે મૂત્રરોધ થાય છે. મૂત્ર અટકે છે, દુખાવો, ખંજવાળ અને ક્યારેક ફૂલાવા થાય છે; મૂત્રાશયને ઢાંકી, પથરી મોટી અને ખસેલી થઈ, ગૂદા નજીક ઉચી જાય છે. ત્યાં દુખાવો, દહન, ધડકન અને વળાંક થાય છે; મૂત્રાશય દબાય, ત્યારે મૂત્ર માત્ર ટીપા-ટીપા થાય છે. આ પ્રવાહ અવરોધ 'મૂત્રાશયમાં વાયુ' કહેવાય છે; એ દૂર કરવું અઘરું છે, અને બીજો વધુ શક્તિશાળી વાયુ તો વધુ અઘરું. જ્યારે વાયુ ગૂદા અને મૂત્રાશય વચ્ચે જગ્યા પકડી લે છે, ત્યારે કઠણ, ગાંઠ જેવી, pestle (મસળા) જેવી ઊંચી ગાંઠ બને છે. આ 'વાયુ-મસળો' તરીકે ઓળખાય છે; એ વિષ્ણુની નાળીના વાયુથી બને છે; દોષયુક્ત, વળાંકવાળી અને તીવ્ર વાયુ મૂત્રાશયમાં ભારે દુખાવો કરે છે. એ મૂત્રને બાંધીને, શરીરમાં હલચલ, કઠણાઈ, વળાંક અને ભાર લાવે છે; મૂત્ર થોડી-થોડી, ક્યારેક જ થાય છે. આ 'વાયુ-વળાંક' કહેવાય છે; જ્યારે મૂત્ર થોડા સમય માટે અટકે છે, તો બહાર આવતું નથી, અથવા અવરોધિત થાય છે, અને પછી મૂત્ર થયા પછી થોડી દુખાવા રહે છે. જ્યારે અવરોધથી વાયુ અટકે છે અને ઘૂમતા રહે છે, ત્યારે નાભિની નીચે પેટમાં મૂત્ર ભરાઈ જાય છે. તે ભારે દુખાવો, ફૂલાવા, અશક્તિ અને અશુદ્ધિનું સંગ્રહ કરે છે; આ મૂત્ર પેટેના મોઢા અથવા વાયુના દોષથી થાય છે. જ્યારે થોડું મૂત્ર જોરથી મૂત્રાશય અથવા નાભિમાં અટકાય છે, તો એ ત્યાં રહે છે, બહાર આવવાની ઇચ્છા સાથે તરતું રહે છે, અને પછી દુખાવા સાથે કે વિના, બહાર આવે છે. મૂત્રનું પ્રવાહ અટકી જાય છે; મોટા લિંગ ધરાવનારમાં આ વધુ સારું રહે છે; આંતરિક મૂત્રાશયના મોઢા પર તરસ રહે છે, અને પ્રવાહ સતત પણ ઓછું અને અચાનક થાય છે. પથરી જેવી દુખાવાવાળી ગાંઠ 'મૂત્રગાંઠ' કહેવાય છે; જે વ્યક્તિએ મૂત્ર કર્યું હોય અથવા સ્ત્રી સાથે સંભોગ કર્યો હોય, તેમાં વાયુ શુક્રને ઉંચું ખેંચે છે. જ્યારે, મૂત્ર કર્યા પછી, શુક્ર પોતાના સ્થાનથી ખસે છે, તો તે પહેલાં કે પછી બહાર આવે છે; આ મૂત્રમાં શુક્ર 'રાખ-પાણી' જેવું દેખાય છે. જ્યારે વાયુ ખડક અને દુર્બળ પર કામ કરે છે, અને પીઠનો પ્રવાહ ઉલટાઈ જાય છે, અને મૂત્રનાળિકા અવરોધિત થાય છે, ત્યારે પીઠ સાથે મૂત્ર મિશ્રિત થઈ જાય છે. જ્યારે મૂત્ર ટીપામાં એ જ ગંધ આવે, તો અવરોધ ઓળખવો જોઈએ—પિત્ત, મહેનત, તીક્ષ્ણ અને ખાટા ખોરાક, ફૂલો અને આવા કારણો હોય. જ્યારે વાયુ વધે છે, ત્યારે મૂત્રાશય અને મૂત્રમાં દહન થાય છે, અને મૂત્ર પહેલા લોહીથી ભરેલું કે સંપૂર્ણ લોહી રંગનું દેખાય છે. વારંવાર, મૂત્ર ગરમ અને મુશ્કેલીથી થાય છે; આ 'ગરમ વાયુ' કહેવાય છે, જે પિત્ત અને વાયુ શરીરમાંથી મૂત્રાશયમાં રહે છે, અને શરીર દુર્બળ અને ખડક હોય છે. તે મૂત્રની ઉણપ અને ભારે દહન કરે છે, જે એ જ નામથી ઓળખાય છે; પિત્ત, કફ કે બન્ને, એ વાયુથી જ દુર થાય છે. પછી, મુશ્કેલીથી, મૂત્ર પીળું, લાલ, સફેદ કે ઘાટું થાય છે, હંમેશા દહન સાથે, અને તેનું રંગ રોચના, શંખ કે પાવડર જેવી હોય છે. આ રીતે ધન્વંતરી ભગવાને સુશ્રુતને મૂત્રરોધ, પથરી અને તેના વિવિધ પ્રકારો, લક્ષણો અને કારણોનું વિસ્તૃત અને શ્રદ્ધાપૂર્વક વર્ણન કર્યું.