ગરુડપુરાણમ્

સમુદ્રની ઊંડાઈમાં, જ્યાં અનેક મગર અને જળપ્રવાહો હોય, ત્યાં જેમ કોઈ બેભાન થતા માનવીને તરત બચાવવો જોઈએ, એમ જ જીવનમાં પણ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં ચેતીને સહાય કરવી જરૂરી છે. મનુષ્ય જ્યારે દારૂના નશામાં, અભિમાન, ક્રોધ અથવા આનંદમાં હોય છે, ત્યારે તે વિવિધ રીતે વર્તે છે; પણ દારૂના પ્રભાવ હેઠળ, યોગ્ય કે અયોગ્ય વિચારોની સમાન રીતે વિચારણા કરી શકતો નથી. પછી કહેવામાં આવે છે કે, પોતાની શક્તિ, શરીરના સ્વભાવ, cough, સ્થાન, વય અને પાત્રને ધ્યાનમાં રાખીને જ પાન કરવું જોઈએ; જો એમ કરવામાં આવે, તો તે અમૃત સમાન બની જાય છે. આ પછી ધન્વંતરી સુશ્રુતને કહે છે: "હવે હું તને અર્શ (મસા/હેમોરોઈડ્સ)ના કારણો સમજાવું છું—જે જીવના માંસમાં હંમેશા દંડ સમાન ઉગે છે. તેમને 'અર્શ' કહેવાય છે, કારણ કે તે ગુદા માર્ગને અવરોધે છે; જે દોષ ત્વચા, માંસ અને ચરબીમાં ભ્રષ્ટિ લાવે છે અને વિવિધ સ્વરૂપે આ અર્શ ઉત્પન્ન કરે છે. કહેવામાં આવે છે કે, અર્શ માંસ ઉગવાથી, દારૂ પાનથી તથા અન્ય અનેક કારણોથી થાય છે; કુલ મળીને, તે બે પ્રકારના હોય છે—કેટલાક જન્મથી હોય છે અને કેટલાક પછીથી થાય છે. આ અર્શ સુકા, તીખા અને તૂટી ન ગયેલા હોય છે અને ગુદા ભાગમાં સ્થિત હોય છે; તેમાં ત્રણ અર્શ એક અઢી આંગળી દૂર હોય છે, અને બાકીના અડધી આંગળી દૂર હોય છે. જે અર્શ બાળપણથી પ્રવાહી છે, તે મધ્યમાં હોય છે અને સ્રાવ કરે છે; જ્યારે તેની બહારની આવરણ ન હોય, ત્યારે તે ગુદા આરંભે, બહાર, એક આંગળી દૂર જોવા મળે છે. અડધી આંગળી જેટલી માપ ધરાવતી અને ત્યાં વાળ ઉગેલા હોય છે—એનું કારણ બાળપણમાં બીજનું ઉષ્ણતા પામવું છે. અર્શનું મૂળ બીજમાં છે, જે માતા-પિતાના ઉષ્ણતાથી પકાય છે; દેવતાઓના ક્રોધથી પણ, અને ત્રણેય દોષોના વિક્ષેપથી પણ અર્શ થાય છે. કુટુંબથી મળતા બધા રોગો અસાધ્ય ગણાય છે, ખાસ કરીને જે જન્મજાત, સુકા અને દેખવામાં મુશ્કેલ છે. આ અર્શ અંદર તરફ વળેલા, પીળા અને ગંભીર જટિલતાઓ સાથે હોય છે; જે દોષના સંયોજન અથવા એકત્રિત થવાથી થાય છે, તેને અલગ-અલગ રીતે ઉપચારવું જોઈએ. સુકા અર્શ વાયુ અને શ્લેષ્મથી થાય છે, જ્યારે ભીના અર્શ પિત્તથી થાય છે; દોષો વધવાના કારણો પહેલા જ ઘા વિષયક વિભાગમાં કહેવામાં આવ્યા છે. જ્યારે અગ્નિ અને મલ ખૂબ વધે, ત્યારે, વિલંબથી, વધુ દારૂ પીવાથી, ચીડિયાથી, અયોગ્ય અથવા કઠણ ખોરાકથી, અને ઉધરસથી પણ અર્શ થાય છે. મૂત્રાશય, ગુદા, કંઠ, હોઠ, તાળુ વગેરેને ઈજા પહોંચે, ખૂબ ઠંડા પાણી સાથે વારંવાર સંપર્ક થાય, સતત વધારે દબાણ થાય, તો પણ અર્શ થાય છે. મૂત્ર કે મલને અટકાવવાથી, અથવા તેને જોરથી કાઢવાથી; ઘૃણા, अतिसાર અને ગ્રહણીથી પણ અર્શની જટિલતા વધી શકે છે. ખેંચાણ, અસમ, અને મહિલાઓના વધુ પરિશ્રમથી, કાચા ગર્ભના ઉતરવાથી, અને ગર્ભ વૃદ્ધિથી થતી તકલીફથી પણ અર્શ થાય છે. આવા કે અન્ય કારણોથી, અપાન વાયુ વિક્ષેપ પામે છે અને અશુદ્ધિ ઉત્પન્ન કરે છે; ગુદા ભાગના ખાચામાં, જેઓને દુર્બળ પાચન હોય, અથવા દેહ પૂરું હોય, તેમાં અર્શ ઉગે છે. શરૂઆતમાં પાચન અગ્નિ ઘટે છે, અવરોધ, હાડકાંના સ્થાનમાં દુઃખાવો, અંગોમાં ખેંચાણ, વળાંક અને ચક્કર આવે છે. આંખોમાં ગાઢ સુજન થાય છે; ક્યારેક કબજિયાત, ક્યારેક મલ અટકી જાય છે; વાયુ આગળ અટકી જાય છે અને સામાન્ય રીતે નાભિની નીચે જાય છે. લોહી સાથે મિશ્રિત, કાપાયેલા, શ્વાસ લેવામાં અસમર્થતા, આંતરડામાં ઘોંઘાટ, પેટ ફૂલવું, વધારે ડકાર, વારંવાર મલ વિસર્જન થાય છે. મૂત્ર વધારે અને મલ ઓછું થાય છે, ભૂખ ઘટી જાય છે, પેટ કાળો દેખાય છે; માથું, પીઠ અને છાતીમાં દુઃખાવો, થાક, તથા મલનો સ્વરૂપ બદલાય છે. વિષયોમાં અવિરામતા, દુઃખથી ક્રોધ, संशય, અટક, પેટમાં સુજન અને પીળાશ આવે છે. જેનું પાચન દુર્બળ હોય, તેમાં આ લક્ષણો વધારે થાય છે; વાયુ પાછો વળે છે અને નીચેના માર્ગમાં અવરોધ થાય છે. તે અન્ય વાયુઓ, ઇન્દ્રિયો અને શરીરને પણ ઉથલપાથલ કરે છે; તેમજ મૂત્ર, મલ, પિત્ત, કફ અને વાયુને સુકવી નાખે છે. આ રીતે પાચન અગ્નિ નાશ પામે છે અને બધા અંગો સુકાઈ જાય છે; શરીર પાતળું, ઉત્સાહ વિનાનું, દુઃખી, ક્ષીણ અને મલિન થઈ જાય છે. તે રસ વિનાનું, તેજહીન, જીવાતથી સળગેલા વૃક્ષ જેવું દેખાય છે; અત્યંત દુઃખદાયક, ઝડપી વહેતા દોષો અને ક્ષય જેવા દુઃખોથી જીવના મર્મસ્થાનને પીડે છે. ઉધરસ, તરસ, મોઢું સુકાવું, સ્વાદહીનતા, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, નાક બંધ, થાક, અંગોમાં દુઃખાવો, દાંત કચકચાવવું, છીંક, સુજન અને તાવ જેવી તકલીફો આવે છે. નપુંસકતા, બહેરાપણું, કઠિનતા, કંકણ જેવા પથ્થરો, અવાજ બદલાવ, ધ્યાનમાં જ રહેવું, વારંવાર થૂંકવું, અને ભૂખ ન લાગવી. શરીરના બધા સાંધા, હાડકાં, હૃદય, નાભિ, ગુદા અને ગૃધ્રસીમાં દુઃખાવો થાય છે; ગુદા પરથી પિત્ત વહે છે, જે બગલાના પેટ જેવું લાગે છે. અર્શ સુકા હોય છે, ટોચે બહાર આવે છે, વચ્ચે કાચા કે પાકા હોય છે; પીળા રંગનું પિત્ત, હળદર જેવું, ચીકણું, બેઠા બેઠા નીકળી જાય છે. ગુદા પરના અર્શ, અનેક વાયુ, સુકા, ખંજવાળ સાથે હોય છે; ચરબીયુક્ત, ڳાઢ લાલ, કઠિન, અસમ, ખડબડિયા સ્પર્શવાળા હોય છે. તે એકબીજાથી અલગ, વાંકાં, તીખા, ચીર્ણ મુખવાળા હોય છે; બોર, ખજુર, કરકંધુ અને રૂઈના ફળ જેવાં લાગે છે. કેટલાક કદંબના પુષ્પ જેવા, કેટલાક સિદ્ધાર્થના દાણા જેવા હોય છે; માથું, બાજુઓ, પિંડા, જાંઘ, ગૃધ્રસી અને અન્ય ભાગોમાં ભારે દુઃખાવો થાય છે. છીંક, ડકાર, અવરોધ, હૃદય દુઃખાવો, ઉલટી, ઉધરસ, શ્વાસમાં તકલીફ, અનિયમિત પાચન, કાનમાં ઘોંઘાટ, ચક્કર જેવી તકલીફો થાય છે. આ બધાથી પીડિત મનુષ્યનો મલ ગાંઠવાળો, ઓછો, અવાજ સાથે, ધોધની જેમ, દુઃખાવા અને શ્લેષ્મ સાથે નીકળી, બહાર કાઢવામાં મુશ્કેલ થાય છે. તેની ત્વચા કાળી પડે છે, મૂત્ર અને મલ અટકી જાય છે, આંખ અને મોઢુંનું રંગ બદલાય છે; એમાંથી ગાંઠો, પળી, પેટમાં સુજન અને કઠિન ગાંઠો થાય છે. જ્યારે પિત્ત વધારે હોય, ત્યારે મોઢું વાદળી થાય છે અને ગાંઠો લાલ, પીળા કે કાળા દેખાય છે; તે પાતળા, તીખા, સ્રાવયુક્ત, દુર્ગંધયુક્ત, નરમ અને ઢીલા હોય છે. તેમની જીભ પોપટ જેવી, મોઢું કળજીના ટુકડા કે જોકના મોઢા જેવું લાગે છે; તે બળતરા, તાવ, પરસેવો, તરસ, બેભાન થવું, ભૂખ ન લાગવી અને ગુંચવણ લાવે છે. આ અર્શ ગરમ, પ્રવાહી, વાદળી, ઉષ્ણ, પીળા કે લાલ રંગના હોય છે; તેમનું મધ્ય જૌના દાણા જેવું હોય છે અને ત્વચા, નખ અને અન્ય ભાગો લીલા-પીળા રંગના દેખાય છે.