ગરુડપુરાણમ્

એક વખત ધન્વંતરિએ સુશ્રુતને આ રીતે સમજાવ્યું: “પાનસ તથા માદક પદાર્થ પીવાથી મનુષ્ય પર અનેક પ્રકારની અસરો થાય છે. પાનસ પીએલા માણસને સ્વપ્ન જેવી સ્થિતિ આવરી લે છે, એ બોલવામાં અશક્ય રહે છે—even જ્યારે તેને પુછવામાં આવે છે. અતિ પીત્તથી શરીરમાં દહ, તાવ, પસીना, ભ્રમ અને સતત ચક્કર આવે છે. કફથી ઉલટી, ઉલટાવ, ઉંઘ અને પેટમાં ભાર આવે છે. જે કોઈ આ લક્ષણો જાણીને પણ પાનસ પીવે છે, તેના માટે અચાનક સુખદતા કે પછી વિનાશ અને સુકાઈ જવું, અને ખાસ કરીને વાયુથી ભારે પીડા થાય છે. વિનાશ સાથે કફ ઉગાળવો, ગળામાં સુકાઈ જવું, અતિ ઉંઘ, અવાજ સહન ન થવો, અને મન ભટકવું—આ વાયુના દુઃખ છે. હૃદય અને ગળાના રોગો, ભ્રમ, શ્વાસની તકલીફ, તરસ અને તાવ—જે વ્યક્તિ પાનસથી દૂર રહે છે, સંયમથી અને વિવેકપૂર્વક વર્તે છે, તે આ બધાથી મુક્ત રહે છે. એના શરીર અને મનમાં ક્યારેય રોગો આવતાં નથી; પણ જેનું ખોરાક રાગ-મોહથી અશુદ્ધ છે, તેમાં ત્રણ પ્રકારના રોગો ઊભા થાય છે. શરીરમાં ચરબી, રક્ત અને ત્રાસના માર્ગો અટકાઈ જાય છે, અને પછી નશા, બેહોશી, અને અચેતનતા—આ તીવ્રતા પ્રમાણે થાય છે. અહીં, નશા બધા દોષો, રક્ત, દારૂ અને ઝેરથી થાય છે; એની અશીમ શક્તિને કારણે એના લક્ષણો અસ્થિર અને ભ્રામક હોય છે. વાયુથી થયેલી નશામાં શરીર સુકાઈ જાય છે, કાળું અને લાલચું થઈ જાય છે; પીત્તથી માણસ ગુસ્સાવાળું, લાલ-પીળું રંગ ધરાવતું અને ઝઘડા કરવાનું મન ધરાવે છે. કફથી થયેલી નશામાં, માણસ સપનામાં અસમજદાર વાતો કરે છે અને ધ્યાનમાં મગ્ન રહે છે; જ્યારે ત્રણેય દોષો જોડાય છે, ત્યારે રક્ત સખત થઈ જાય છે અને અંગો બગડી જાય છે. જો પીત્તના લક્ષણો પ્રથમ આવે, તો પોતાની અવાજ વિશે ભ્રમ, કંપન, વધુ ઉંઘ, અને ત્રણેય દોષોથી ભારે થાક આવે છે. લક્ષણોની પ્રબળતા પરથી, વાયુ અને બીજા દોષો રક્તમાં કેવી રીતે પ્રવેશે છે, એ ઓળખવું જોઈએ; લાલ, વાદળી, કે કાળાં રંગમાં પ્રવેશવાથી, માણસ અંધકારમાં પડી જાય છે. વાયુથી બેહોશી આવે ત્યારે, માણસ જલદી જાગે છે, પણ હૃદયમાં દુઃખ, કંપન, ચક્કર, ઉગાળવું, અને કાળાં કે લાલચાં રંગના ચહેરા સાથે—આ વાયુથી બેહોશીનું લક્ષણ છે. પીત્તથી, માણસને રક્ત કે આકાશમાં પીળું દેખાય છે, અને એ અંધકારમાં પડી જાય છે; પછી એ પસીના સાથે જાગે છે, દહ અને તરસથી પીડાય છે. કફથી, આકાશ વાદળી-પીળાં રંગનું, વાદળી-રક્તવાળું દેખાય છે; આંખો લોહીથી ભરેલી અને વાદળી રંગની હોય છે. એ લાંબા સમય પછી જાગે છે, હૃદય અને છાતીમાંથી વધુ કફ આવે છે; એના અંગો ભારે અને નિર્વિકાર હોય છે, અને એ રાજાની today-bound છે. ત્રણેય દોષો સાથે, એ અચાનક અચેતન થઈ જાય છે, એકદમ સ્થિર, અને કોઈ વિકૃતિ વગર. દોષોથી થયેલી નશા અને બેહોશી, જ્યારે એના શરીરમાં શક્તિ ઓછી થાય છે, તો abstinence અને દવાઓથી ઓટમેટિક ઓછી થાય છે. વાણી, શરીર અને મનની ક્રિયાઓ, શક્તિશાળી કે નબળી દોષોથી પકડી જાય છે; અને અચેતનતા સાથે, એ જીવન વિનાશ તરફ જાય છે. તેથી, લોકો લાકડાં જેવા, મૃત જેવા થઈ જાય છે; અને જો તાત્કાલિક ઉપચાર ન કરવામાં આવે, તો એ ઝડપથી મૃત્યુ પામે છે. જેમ ગહન સમુદ્રમાં, અનેક મગર અને પાણીના પ્રવાહ વચ્ચે, ડૂબતા માણસને તરત બચાવવું જોઈએ, તેમ અચેતનતામાં ડૂબેલા માણસને પણ તરત બચાવવો જોઈએ. નશાથી, અહંકાર, ગુસ્સો અને આનંદથી, માણસ અનેક રીતે વર્તે છે; પણ દારૂમાં એ યોગ્ય-અયોગ્ય વિચાર સમાન રીતે કરી શકતો નથી. શક્તિ, ખાંસી, સ્થળ, પાત્ર, સ્વભાવ, કે ઉંમર—આ બધું ધ્યાનમાં રાખીને, પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે પીવું જોઈએ; પછી એ અમૃત સમાન પાનસ પીવે છે. પછી ધન્વંતરિએ સુશ્રુતને piles (અર્ષ) વિશે સમજાવ્યું: “હવે હું અર્ષના કારણો સમજાવું છું—જે હંમેશા જીવના માંસમાં ખૂંટા જેવા ઊભા થાય છે. તેથી, એ ‘અર્ષ’ કહેવાય છે, કારણ કે એ મલમાર્ગને અવરોધે છે; દોષો ચામડી, માંસ અને ચરબીને બગાડી, વિવિધ સ્વરૂપે એ પેદા કરે છે. કહે છે કે piles માંસના ઉગાડવાથી, પાનસ પીવાથી અને અન્ય કારણોથી થાય છે; સંક્ષિપ્તમાં, piles બે પ્રકારના છે—જન્મથી રહેલા અને પછીથી ઊભા થયેલા. શૂષ્ક, ટીસા અને અખૂટ, એ મલમાર્ગના વિસ્તારમાં હોય છે; તેમાં ત્રણ piles એક-સોણાની-અંગુલ જેટલા અંતરે, અને બાકી અર્ધ-અંગુલ જેટલા અંતરે હોય છે. જન્મથી પ્રવાહિત pile મધ્યમાં હોય છે, જે discharge કરે છે; જ્યારે બહારની skin ન હોય, pile anusના આરંભે, બહાર, એક અંગુલ જેટલા અંતરે મળે છે. અર્ધ-અંગુલ માપે pile, અને ત્યાં વાળ ઉગે છે; જે pile બાળપણમાં ઊભા થાય છે, એનું કારણ બીજનું ગરમ થવું છે. pilesનું મૂળ બીજમાંથી છે, માતા-પિતાના cookingથી; દેવતાઓના ગુસ્સાથી પણ, અને ત્રણેય દોષોના બગાડથી piles થાય છે. પરિવારથી જે રોગ ઊભા થાય છે, એ અશક્ય હોય છે; ખાસ કરીને જન્મથી રહેલા, જે શૂષ્ક અને જોવા મુશ્કેલ હોય છે. એ inward-facing, ફિક્કી, અને ગંભીર તકલીફ સાથે હોય છે; જે piles દોષોની સંયુક્ત કે એકઠી થયેલી સ્થિતિથી થાય છે, એનું અલગ-અલગ ઉપચાર કરવું જોઈએ. શૂષ્ક piles વાયુ અને કફથી, અને ભેજવાળા piles પીત્તથી થાય છે; દોષો વધવાની કારણો woundના અધ્યાયમાં જણાવવામાં આવ્યા છે. જ્યારે અગ્નિ અને waste વધુ થાય છે, ત્યારે, વિલંબથી, વધુ પીવાથી, irritationથી, અપ્રિય કે કઠણ ખોરાક ખાવાથી, અને ખાંસીથી piles થાય છે. મૂત્રાશય, મલમાર્ગ, ગળા, હોઠ, પલાળ વગેરેમાં ઈજા થાય છે; ખૂબ ઠંડા પાણી સાથે વારંવાર સંપર્ક, અને સતત વધારે દબાણથી piles થાય છે. મૂત્ર કે મલ દબાવવાથી, કે જોરથી કાઢવાથી; ઘૃણા, ડાયરીયા, અને ગ્રહણી—આ પણ pilesની જટિલતા છે. ખેચવું, અસમાન ચળવળ, અને મહિલાઓ દ્વારા exertionથી piles થાય છે; કાચા ભ્રૂણના ઉતરવાથી, અને ભ્રૂણના વૃદ્ધિથી થયેલ distressથી piles થાય છે. આવા કે બીજા કારણોથી, અપાન વાયુ disturbed થઈ, waste પેદા કરે છે; anusના foldsમાં, દ્રવમય મલવાળાં, અને ભરેલા શરીરવાળાંમાં piles થાય છે. લક્ષણો આવે છે: પહેલા, પાચન અગ્નિ ઓછી થાય છે, અવરોધ, હાડકાંના સ્થાનમાં દુઃખ, અંગોમાં cramping, વળાંક, અને ચક્કર આવે છે. આંખોમાં ઘન swelling, કબજિયાત કે મલ રોકાઈ જાય છે; વાયુ, આગળથી અટકાઈ, સામાન્ય રીતે નાભીના નીચે જાય છે.” આ રીતે ધન્વંતરિએ પાનસ અને pilesના લક્ષણો, કારણો અને ઉપચાર વિશે સુશ્રુતને વિવેકપૂર્વક સમજાવ્યા.