ગરુડપુરાણમ્

એક સમયે, ભગવાન ધન્વંતરીએ રોગોના લક્ષણો અને દારૂના પ્રભાવો અંગે મહર્ષિઓને સમજાવ્યું. તેમણે કહ્યું કે જ્યારે શરીરમાં દુર્ગંધની ક્ષમતા ગુમાય જાય, મોઢામાં સ્વાદ ન રહે, સાંભળવાની શક્તિ ઘટે, ઊંઘ વધી જાય, તાકાત ઘટે, અને પિત્તથી થતી ઠંડી, ખાટાશ, ફૂલો અને ઝગઝગાટ વધે—ત્યારે એ વ્યક્તિ બિમાર ગણાય છે. આંખો સતત લાલ, સુકી, બળતી અને ધૂમ્રાશયુક્ત રહે છે. સ્વાદના ભેદથી શ્લેષ્મા અને શરીરની નળીઓમાં વાયુનું વિઘટન થાય છે. જ્યારે શરીરમાં પ્રવાહ શ્લેષ્માથી અટકી જાય છે, ત્યારે વાછરડું કાદવમાં સુકાઈ જાય છે, ગળું છાલથી બંધ થઈ જાય છે, અને ઊંઘમાં મીઠી વિકારતા અનુભવાય છે. માથું ફૂલી જાય, મન મટમટું રહે, ઉલટી થાય, ભૂખ ન લાગે, આળસ અને ખોટી પાચનશક્તિ—all these together are signs of disease. પછી, ધન્વંતરી કહે છે કે જ્યારે સુગંધ આવે અને રક્તના પ્રવાહમાં અટક આવે, ત્યારે વાયુ અને પિત્તનો સંયોગ બને છે. જો કોઈને ગરમી પછી અચાનક ઠંડું પાણી પીવું પડે, તો તરસ વધી જાય છે. પેટમાં જ્યારે ગરમી ઉપર ચડે, ત્યારે પિત્ત ઉત્પન્ન થાય છે. વધુ પીવું, તીખું અને તેલમાં પકાવેલું ખાવું એ પણ એ જ પ્રકારનું દુષ્ય છે. તેલિયું, તીખું, ખાટું અને મીઠું ખાવાથી પણ તરસ શ્લેષ્મથી થાય છે—જે સ્વાદ ગુમાવા અને તરસથી શરીર ક્ષીણ થાય છે. સુકાઈ, ગૂંચવણ, તાવ અને જૂના રોગોના સંયોગથી થતી તીવ્ર તરસ પણ આવા લક્ષણો સાથે આવે છે. પછી ધન્વંતરી દારૂની અસર વિશે કહે છે: દારૂ તીખી, ખાટી, કર્કશ, સૂક્ષ્મ, ચંચળ અને હલકી છે. એ ફેલાયેલી અને સ્પષ્ટ છે, પણ ચરબીના વિરુદ્ધ છે. એની તીખાશને દૈવી ગણાય છે, પણ એ મનને વિક્ષિપ્ત કરે છે. દારૂમાં રહેલા વિષના ગુણોથી શરીર અને મનના ગુણ નાશ પામે છે. દારૂના દસ ગુણો મનને સંકોચી, નિષ્ક્રિય બનાવે છે; પ્રથમ અને બીજા સ્તરે ઉલટપલટ અને ગૂંચવણ આવે છે. આ અવસ્થામાં વ્યક્તિ આનંદને સુખ માને છે, પણ જ્યારે દારૂની અસર ઊંચા સ્તરે પહોંચે છે, ત્યારે મન રાજાસન પામે છે—અને પછી તે મનુષ્ય વન્ય પ્રાણી જેવો બની જાય છે, કંઈ કરે નહીં. પૃથ્વી પર આવા લોકો દુશ્ચરિત્ર અને દુર્ગંધપ્રવૃત્તિ ધરાવે છે. આ રસ્તો અત્યંત મુશ્કેલ છે, અનેક માર્ગો ધરાવે છે; જ્યારે ચળવળ બંધ થાય અને બોલવું બંધ થાય, ત્યારે ત્રીજી અવસ્થાની દારૂની અસર છે. મૃત્યુથી પણ ભયાનક, પાપી આત્મા વધારે પાપમાં પડે છે. એને ધર્મ-અધર્મ, સુખ-દુઃખ, માન-અપમાન, લાભ-હાનિ કશું જ ખબર રહેતી નથી. એ વ્યક્તિ મોહ અને ગૂંચવણથી પીડાય છે, સૂકાઈ જાય છે, પાગલપણું, ઉન્માદ, મૂર્છા અને અપસ્મારમાં પડી જાય છે. મજબૂત, ખાધ્ય અને ભુખ્યા લોકો વધુ દારૂ પીધા પછી પણ વધારે નશામાં નથી પડતા. દારૂના રોગ વાયુ, પિત્ત અને શ્લેષ્મા—ત્રણે મળીને થાય છે. સામાન્ય લક્ષણો છે: ગૂંચવણ, હૃદયમાં દુઃખાવો, માથામાં ફાટો દુઃખાવો, તીવ્ર તરસ, થાક, તાવ અને ભૂખ ન લાગવી. છાતીમાં અવરોધ, અંધકાર, ઉધરસ, શ્વાસમાં તકલીફ, ઊંઘ ન આવવી, વધારે પરસેવો, ફૂલવું, સોજો અને મનમાં અશાંતિ—all these occur. એ વ્યક્તિ સ્વપ્નમાં હોય એમ લાગે છે, બોલતો નથી—even when addressed. પિત્તથી બળતરા, તાવ, પરસેવો, ગૂંચવણ અને સતત ચક્કર આવે છે. શ્લેષ્માથી ઉલટી, ઉબકા, ઊંઘ અને પેટમાં ભાર આવે છે. જે દારૂના આવા બધા લક્ષણો જાણે છે, તે જાણે છે કે ક્યારેક આનંદ અને ક્યારેક વિનાશ અને સૂકાઈ આવે છે; ખાસ કરીને વાયુથી મોટી પીડા થાય છે. વિનાશ સાથે શ્લેષ્મા ઉગળાય છે, ગળું સુકાઈ જાય છે, વધારે ઊંઘ આવે છે, અવાજ સહન ન થાય, મન વિક્ષિપ્ત થાય—આ બધું વાયુથી થાય છે. હૃદય અને ગળાના રોગ, ગૂંચવણ, શ્વાસમાં તકલીફ, તરસ અને તાવના હુમલાથી જે દારૂથી દૂર રહે છે, આત્મસંયમ અને વિવેકથી ચાલે છે, તે આ બધી પીડાથી મુક્ત થાય છે. એના શરીર કે મન પર કોઈ રોગ અસર કરતો નથી. પણ જેનું ખોરાક રજોગુણ અને તમોગુણથી દુષિત હોય, તેમાં ત્રણ રોગ થાય છે: ચરબી, રક્ત અને દ્રવની નળીઓમાં અવરોધ, અને દારૂથી મૂર્છા અને અચેતનતા—આ બધું ધીમે ધીમે વધે છે. અહીં દારૂના કારણે વાયુ, પિત્ત, શ્લેષ્મા, રક્ત, દારૂ અને વિષથી નશા થાય છે; એની અસીમ શક્તિથી એનું પ્રદર્શન અસ્થિર અને ભ્રામક છે. વાયુથી થયેલી નશામાં શરીર સુકાઈ જાય છે, કાળો-લાલ થાય છે. પિત્તથી વ્યક્તિ ચીડિયાળ, લાલપીળો અને ઝઘડાળુ બને છે. શ્લેષ્માથી સ્વપ્નમાં અવ્યાખ્યાયિત બોલે છે અને ધ્યાનમાં તલ્લીન રહે છે. ત્રણેય દુષ્યથી લોહીમાં કઠિનતા અને અંગોમાં બગાડ આવે છે. પિત્તના પ્રથમ લક્ષણોમાં પોતાનો અવાજ ઓળખાતો નથી, કંપન, વધારે ઊંઘ અને બહુ થાક—all humors cause great fatigue. લક્ષણોની તીવ્રતા પરથી વાયુ અને બીજાં દુષ્ય લોહીમાં ઓળખી શકાય છે; લાલ, વાદળી કે કાળા રંગમાં પ્રવેશી, વ્યક્તિ અંધકારમાં પડી જાય છે. પછી, એ જલદી જ સંજ્ઞાન પામે છે, પણ હૃદયમાં દુઃખાવો, કંપન, ચક્કર, ઉધરસ અને ધૂંધળી કે લાલવર્ણી ત્વચા—આ બધું વાયુથી થતી મૂર્છાના લક્ષણો છે. પિત્તથી, આકાશમાં લોહી કે પીળો રંગ દેખાય છે, પછી અંધકાર આવે છે; એ વ્યક્તિ પરસેવાથી સંજ્ઞાન પામે છે, બળતરા અને તરસથી પીડાય છે. શ્લેષ્માથી, આકાશ વાદળ જેવું, તૂટીેલું, પીળું-વાદળી દેખાય છે અને આંખો લોહિયાળ-વાદળી થઈ જાય છે. એ વ્યક્તિ લાંબા સમય પછી સંજ્ઞાન પામે છે, હૃદય અને છાતીમાંથી વધુ લાળ આવે છે, અંગો ભારે અને બુદ્ધિહીન લાગે છે, અને રાજાના નિયમથી બંધાય છે. બધા પ્રકારના દુષ્યથી, એ અચાનક, સ્થિર રીતે, ભયાનક રીતે પડી જાય છે, કોઈ વિક્રિયાવિહોણો બને છે. જ્યારે દુષ્યથી થતી નશા અને મૂર્છા શરીરમાંથી દબાઈ જાય છે, ત્યારે abstinence અને દવાઓથી એ ઓછી થાય છે. શરીર, વાણી અને મનના ક્રિયાઓ, whether by strong or weak forces, all collapse with loss of consciousness, leading to the destruction of life. તેથી, લોકો લાકડાની જેમ, મૃતક જેવા બની જાય છે; જો યોગ્ય ઉપચાર નહીં મળે તો, તેઓ ઝડપથી મૃત્યુ પામે છે. આ રીતે ભગવાન ધન્વંતરીએ દારૂ અને દુષ્યથી થતી પીડા, લક્ષણો અને ઉપચાર અંગે મહર્ષિઓને વિગતે સમજાવ્યું.