ગરુડપુરાણમ્

આ પ્રાચીન સમયની વાત છે, જ્યારે ધન્વંતરી મહર્ષિ, સુશ્રુતને રોગોના લક્ષણો અને તેમના કારણો વિશે સમજાવી રહ્યા હતા. તેમણે coughing (ખાંસી) અને consumption (ક્ષયરોગ) વિશે કહ્યું, કે ખાંસી જ્યારે તૂટેલા પિતલ જેવી વાંકડી અવાજ સાથે પ્રગટે છે, ત્યારે એ હૃદય, બાજુ, મસ્તકમાં દુખાવા, ઉલઝણ, ઉન્માદ અને અવાજ ગુમાવવાનો દુ:ખ લાવે છે. એ સમયે સૂકા કફ સાથે દુખાવા, કઠોર અવાજ, રોમાચલ, સૂકા કફને કઠિનાઈથી બહાર કાઢતા, પછી એ ઘટી જાય છે. પિત્તના વધવાથી આંખો પીળા થાય છે, મોઢામાં કડવાશ, તાવ, ચક્કર, પિત્ત અને રક્તની ઉલટી, તરસ, અવાજમાં ખડખડાટ, ધુમ્મસ જેવી લાગણી અને ઉન્માદ થાય છે. સતત ખાંસીમાં, આંખો સામે પ્રકાશ દેખાય છે; કફથી મસ્તકમાં થોડું દુ:ખ, હૃદય ભારે અને નિર્વિકાર લાગે છે. ગળામાં આવરણ, ભૂખ ઓછી, નાકમાંથી પાણી, ઉલટી, સ્વાદ ગુમાવવો, રોમાચલ, ઘાટો અને ચીકણો કફ, અને કફનું વધવું—all these signs appear. જ્યારે વ્યક્તિ પોતાની ક્ષમતા કરતાં વધારે, જેમ કે યુદ્ધમાં, મહેનત કરે છે, ત્યારે વાયુ પિત્ત સાથે સંકટગ્રસ્ત થાય છે અને વધુ શક્તિશાળી બને છે. એ સમયે કફમાં રક્ત, પીળા, કાળા, સૂકા, ગાંઠવાળા, વધુ અને ઉગ્ર કફ સાથે ખાંસી થાય છે. વ્યક્તિ દુ:ખથી ગળામાંથી કફ ઉગાળી, છાતી ફાટેલી લાગે છે, જાણે તીક્ષ્ણ સોય કે ભાલાથી ઘાયલ થયો હોય. દુ:ખદ સ્પર્શ, ચીરતા, oppressive દુ:ખ, સાંધા તૂટવા, તાવ, શ્વાસ ઊંચું, તરસ, અવાજ ખડખડાટ, અને કંપન—all these afflictions torment him. પાંખા જેવી અવાજ, બાજુમાં દુ:ખ, કફ અને બીજાં કારણોસર ઉલટી, અને શક્તિ, વર્ણ, પાચન ક્ષય પામે છે. ક્ષયગ્રસ્તોમાં, મૂત્રમાં રક્ત, શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી, પીઠ અને કમર કઠોર થાય છે; જ્યારે રોગ ઉગ્ર બને છે, ત્યારે એ consumptionના મુખ્ય લક્ષણો છે. consumptionના સ્થાને, ખાંસી થાય છે, પછી કફ અને ઉગાળવું થાય છે; કફ સડી ગયેલા પુષ જેવી, પીળા અને લાલ રંગમાં બહાર આવે છે. વ્યક્તિ એવી રીતે ઊંઘે છે જાણે કોઈએ માર્યું હોય, હૃદયમાં અગ્નિ જેવી લાગણી, અચાનક ગરમી કે ઠંડા માટે ઇચ્છા, વધુ ખાવાની ઇચ્છા, અને શક્તિ ગુમાવવી—all these signs manifest. ચહેરો ચીકણો, સ્પષ્ટ અને વાંકડો, આંખો તેજસ્વી અને ચમકદાર દેખાય છે; wasting diseaseના બધા લક્ષણો દેખાય છે. એ રીતે, consumptionમાંથી ઉભી થતી ખાંસી, દુર્બળ શરીરોને નષ્ટ કરે છે; મજબૂતોમાં, ક્ષય અને ઘાયલ, બંને નવા રૂપે દેખાય છે. બંને, યોગ્ય ક્ષમતા દ્વારા, આરોગ્ય પામે છે, પણ આરંભે, રોગના વિકાસમાં જુદાઈ હોય છે; મિશ્ર અને જૂના પ્રકારો, વૃદ્ધાવસ્થામાં અને વૃદ્ધોમાં જોવા મળે છે. ખાંસી, શ્વાસનો ઉછાળો, ક્ષય, ઉલટી, અવાજ ખડખડાટ, અને બીજાં રોગો, અવગણનાથી ઉત્પન્ન થાય છે; તેથી, તેમને ઝડપથી જીતવા જોઈએ. પછી ધન્વંતરી કહે છે: "હવે, હું શ્વાસના ઉછાળાના કારણો સમજાવું છું." એ coughingના વધવાથી, અથવા પૂર્વે દોષોના ઉગ્રતાથી થાય છે. એ અપાચન, પચાવા, ઉલટી, ઝેર, અનિમા, તાવ, ધૂળ, ધુમાડો, વાયુ, જીવના સ્થળે ઘાયલ થવાથી, કે ઠંડા પાણીથી પણ થાય છે. પાંચ પ્રકાર છે: લઘુ, અંધકાર, તૂટેલો, મહાન અને ઉપર જતો. વાયુ, કફથી અટકાઈ, અયોગ્ય રીતે હલચાલ કરે છે અને સર્વત્ર સ્થિર થાય છે. એ શ્વાસ, પાણી, અને અન્નના નાળાઓને બગાડે છે; દુષિત વાયુ, છાતીમાં રહી, અપાચિત અન્નમાંથી શ્વાસનો ઉછાળો ઉત્પન્ન કરે છે. શરૂઆતમાં, હૃદય અને બાજુમાં દુ:ખ, શ્વાસની અયોગ્યતા, પેટ ફૂલવું, કપાળ ફાટતું દુ:ખ, મહેનત અને વધુ ખાવાથી એ ઉગ્ર બને છે. દુષિત વાયુ, ચેનલોમાં ઉપર જઈ, કફ બહાર કાઢે છે. માથું, ગળું, છાતી, બાજુ પકડી, ખાંસી, ખડખડાટ અવાજ, બેહોશી, ભૂખ ઓછી, અને નાકમાં જમાવટ લાવે છે. ઝડપી અને ઉગ્ર શ્વાસ, પ્રાણને પીડે છે; દર્દી એના જોરથી બેહોશ થાય છે, પણ કફ ઉગાળ્યા પછી થોડું આરામ મળે છે. પડેલા, શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી, બેઠા વધુ આરામ, આંખો પહોળી, કપાળ પર પસીना, અને અત્યંત પીડા—all these afflictions torment him. મોઢું સૂકું, વારંવાર શ્વાસ લેવું, ગરમીની ઈચ્છા, કંપન; ઠંડા વાદળ, પાણી, પૂર્વી પવન, અને કફથી એ ઉગ્ર બને છે. આ અંધકાર પ્રકાર, મજબૂત માણસમાં આરોગ્ય પામે છે; પણ તાવ, બેહોશી, કે ઠંડા ધરાવનારમાં, શરૂઆતમાં શાંત નથી થતો. કફ અને શ્વાસના ઉછાળા જેવી પીડા, જીવના સ્થળે ઘાયલ થવાથી, પસીना, બેહોશી, પેટ ફૂલવું, મૂત્રમાં બળતરા, અને ઊંઘમાં ખલેલ—all these signs appear. નજર નીચે, આંખો ખાડામાં, સફેદ ભાગ લાલ, મોઢું સૂકું, અણગમતી બબડાટ, વર્ણ ગુમાવવો, અને બેહોશી—all these signs appear. મોટા, ઊંડા, દુ:ખદ અવાજ સાથે શ્વાસ, સૂર અને ઘડઘડાટ, ઉન્માદિત બળદ જેવી ઉથલપાથલ, સતત શ્વાસ લેવું—all these afflictions torment him. જ્ઞાન અને વિવેક ગુમાવવો, આંખો અને ચહેરો ઉલઝણ, આંખો ભેગી કરવી, મૂત્ર અને વિસર્જન અટકવું, તૂટેલી બોલી—all these signs appear. ગળું વારંવાર સૂકું, કાન, કપાળ, માથામાં દુ:ખ, લાંબો અને ઉપર જતો શ્વાસ, નીચે શ્વાસ પાછો ન લેવું—all these signs appear. મોઢું અને કાન કફથી બંધ, સુગંધની ક્ષતિ, ઉપર જોવું, આંખો ફરતી, ચારે તરફ નજર—all these signs appear. જીવના સ્થળે ઘાયલ થવામાં, દુ:ખથી રડવું, બોલી દબાઈ જાય છે; એ અપ્રગટ લક્ષણો, પ્રગટ થઈ, નિશ્ચિતપણે મૃત્યુ લાવે છે. પછી ધન્વંતરી, સુશ્રુતને કહે છે: "હવે હું હીક (hiccup)ના રોગના મૂળ સમજાવું છું." હીક એક જ કારણથી થાય છે, એના પ્રારંભિક લક્ષણો, પ્રકારો અને દોષો પર આધાર રાખે છે. હીક ખોરાકથી થાય છે, લઘુ, જોડેલી, મહાન, અને ઊંડા પ્રકાર છે; અનેકવાર, અયોગ્ય, ઝડપથી, કે વધુ ખાવાથી ઊંડા પ્રકારની હીક થાય છે. સૂકા, તીક્ષ્ણ, ખડખડાટ, કે વધુ ખાવા-પીવાથી, શ્વાસ લઘુ હીક ઉત્પન્ન કરે છે, નરમ અવાજ સાથે, ભૂખ પછી. twilight સમયે, ખોરાક-પાન સાથે જે હીક આવે છે, એ 'જોડેલી' કહેવાય છે; મહેનતથી વાયુ બગડે, તો લઘુ હીક થાય છે. જે હીક ગળાની મૂળમાંથી ધીરે ધીરે ફેલાય છે, મહેનતથી વધે છે, અને ખાવા પછી તરત લઘુ બને છે. આ રીતે, ધન્વંતરી મહર્ષિએ સુશ્રુતને, coughing, consumption, breathlessness, અને hiccupના વિવિધ લક્ષણો, કારણો અને ઉગ્રતાની શ્રેણી, reverently અને સ્પષ્ટ રીતે સમજાવી.