ગરુડપુરાણમ્

આ અધ્યાયમાં ધન્વંતરિ ભગવાન તાવ (જ્વર)ના વિવિધ સ્વરૂપો અને તેના લક્ષણોનું વિશદ વર્ણન કરે છે. તેઓ કહે છે કે તાવની શરૂઆત ક્યારેક પિત્ત અને વાયુના મિશ્રણથી શિરમાં થાય છે, તો ક્યારેક ત્રિક પ્રદેશમાં કફ અને પિત્તના સંયોજનથી થાય છે. પીઠમાં વાયુ અને કફના કારણે એક દિવસ પછી તાવ આવતો માનવામાં આવે છે. ચોથી જાતનો તાવ શરીરના મલ, ચરબી, મજ્જા અથવા હાડકાંમાં સ્થિત થયેલો હોય છે; એક બીજો પ્રકાર માત્ર મજ્જા અને હાડકાંમાં જ અસર કરે છે. કફના બે પ્રકાર પગની પિંડીમાં જોવા મળે છે, જેમાં પહેલો પ્રકાર શિરમાં વાયુના કારણે અને બીજો મજ્જા-હાડકાં સુધી પહોંચે ત્યારે જોવા મળે છે. ત્રણ પ્રકારના તાવ એવા છે જે ત્રણ દિવસ સુધી રહે છે અને એક દિવસમાં મુક્તિ આપે છે; આ તાવ દોષોની તીવ્રતા અને અન્ય ક્રિયાઓના મૂળ પરથી આવે છે. જ્યારે તાવમાં પાછો ફેરવાટ થતો નથી, ત્યારે તે સાત રાત સુધી ઉપવાસ કરાવે છે; તાવ મન અને કર્મને પણ અસર કરે છે. શરીરના ધાતુઓમાં ગાઢ રીતે રહેલા આ ચોથી જાતના તાવમાં, દોષોનું સમાન પ્રમાણમાં વધવું અને સંયોજન થવું તેને દુષ્કર ઉપચાર્ય બનાવે છે. સૂક્ષ્મ તાવોમાં, દોષો ધીરે ધીરે રક્તના માર્ગે શરીરમાં પ્રસરે છે અને લાંબા સમય સુધી રહે છે. તે શરીરમાં બધે ફેલાઈ જાય છે અને કશું છોડતું નથી; જ્યારે કોઈ પ્રયાસથી તેનું ક્રમ તૂટી જાય છે, ત્યારે દહનવાળો તાવ દેખાય છે. આ તાવનો પ્રારંભ અસમ અને કઠિન હોય છે, ખાસ કરીને રાત્રિના સમયે. દરેક પગથિયે તેની તીવ્રતા ધીમી અને નબળી થતી જાય છે. સમય જતાં તે તાવ પોતાના સ્વરૂપ અનુસાર સ્વાદ અને ગુણ મેળવી લે છે; અને ક્યારેક વિલંબ પછી અત્યંત ઉગ્ર બની બળે છે. જેમ જમીનમાં મુકેલું બીજ પાણીથી ભીંજાય પછી ઉગવા માટે સમયની રાહ જોતું નથી, તેમ રોગનું બીજ પણ તત્કાળ અસર કરે છે. જેમ ઝેર શરીરમાં પ્રવેશીને તેની શક્તિથી અસર કરે છે, તેમ રોગ અને ઝેર પણ સમય સાથે ઉગ્ર બની ઉથલપાથલ મચાવે છે. આવા તાવ અનિયમિત અને સતત રહે છે, અને શરીરમાં બેચેની, ભાર, ઉદાસીનતા, અંગોની શિથિલતા અને ખેંચાણ લાવે છે. દરેક પ્રકારના તાવમાં ભૂખ ગુમાવવી, ઉલટી, શ્વાસકષ્ટ, લોહી ઉગળવું, તરસ, સુકાઈ જવું, ગરમી અને દુઃખદાયક પ્રયત્ન જોવા મળે છે. જ્યારે રક્ત દોષિત હોય ત્યારે દહન, લાલાશ, મગજમાં ગૂંચવણ, ઉન્માદ અને બકબક, તરસ, થાક, રંગમાં ફેરફાર, આંતરિક દહન, ચક્કર અને અંધકાર અનુભવાય છે. જ્યારે રોગ માંસ અથવા ચરબીમાં હોય ત્યારે દુર્ગંધ, અંગોમાં ફફડાટ, વધારે તરસ, ઉલટી, દુર્ગંધ અને ક્યારેક સહનશક્તિ જોવા મળે છે. જ્યારે હાડકાં અને મજ્જામાં તાવ હોય ત્યારે ઉન્માદ, થાક, ભૂખ ગુમાવવી, હાડકાંમાં દુઃખાવો અને ફાટવું, રોગની સક્રિયતા, જાગરણ, શ્વાસકષ્ટ, કંપન અને કરાટે અવાજ આવે છે. મજ્જામાં તાવ હોય ત્યારે આંતરિક દહન, બહાર ઠંડક, શ્વાસકષ્ટ, હીચકી, આંખે અંધકાર, મહત્વપૂર્ણ અંગોમાં કાપો, લિંગમાં જડતા થાય છે. જ્યારે રોગ વિરસમાં પહોંચે છે ત્યારે મૃત્યુ નિશ્ચિત છે; અને આ પછીના પાંચ પ્રકારના તાવ પીછેહઠના ક્રમમાં વધુ દુષ્કર ઉપચાર્ય છે. કફથી શરીરમાં ભાર, હળવા તાવમાં ઠંડક અને આવરણની લાગણી સાથે ઉન્માદ થાય છે. હળવો તાવ હંમેશા સુકો હોય છે અને ઠંડકમાં મુશ્કેલથી જાય છે; અંગો જડ થઈ જાય છે, કફ પ્રધાન હોય છે અને દુર્બળતા અનુભવાય છે. જો તાવમાં દેહ પર હળદર જેવો રંગ અને આવરણ હોય, તો તેને 'હરિદ્રક' કહેવાય છે અને તે મરણકારક છે. જ્યાં કફ અને વાયુ બંને હોય અને પિત્ત ઓછું હોય, ત્યાં તાવ દિવસે તીવ્ર અથવા હળવો હોય છે પણ રાત્રે વધે છે. જ્યારે શરીરની શક્તિ સૂર્યને અર્પિત થાય છે અને મહેનતથી થાક આવે છે, ત્યારે વાયુજન્ય તાવ ચોક્કસપણે રાત્રિના આરંભમાં આવે છે. જ્યારે આત્મા પેટમાં હોય અને કફ-પિત્ત નીચે હોય, ત્યારે શરીરનો અર્ધો ભાગ ઠંડો અને અર્ધો ગરમ થઈ જાય છે. જ્યારે પિત્ત શરીરમાં હોય અને કફ અંગો (હાથ-પગ)માં હોય, ત્યારે શરીર ગરમ અને હાથ-પગ ઠંડા રહે છે. રોગ દ્રવ, રક્ત, માંસ, ચરબીમાં હોય કે હાડકાં-મજ્જામાં હોય, ત્યારે તે તે ભાગને અસર કરે છે અને શરીરનો તેજ Every જાય છે. પીડિત વ્યક્તિ બેભાન થઈ જાય છે, શૌચની તીવ્ર ઈચ્છાથી પીડાય છે અને ગુસ્સામાં ચોતરફ જુએ છે; સતત દુર્ગંધયુક્ત, ગરમ, જોરથી શૌચ કરે છે. જ્યારે તાવ નથી, ત્યારે શરીર હલકું, થાક, મોહ અને ગરમીથી મુક્ત રહે છે; પાચન મોઢામાં જ થાય છે, ઇન્દ્રિયો સારી રીતે કાર્ય કરે છે, દુઃખ નથી, પસીનો, છીંક, મન સ્વભાવ સાથે એકરૂપ, ભોજનની ઈચ્છા અને માથામાં ખજવાટ થાય છે—આ તાવ ન હોવાના લક્ષણો છે. આ પછી ધન્વંતરિ રક્તપિત્તના કારણો સમજાવે છે. તેઓ કહે છે કે ખૂબ જ ગરમ, તીખા, ખાટા, ખારા અને દાહક પદાર્થોનું સેવન કરવાથી રક્તપિત્ત થાય છે. વારંવાર કોદ્રવ, ઉદ્દાલક અને આવા પદાર્થો તથા પિત્તવર્ધક વસ્તુઓનું સેવન પિત્તને ઉગ્ર અને પ્રવાહી બનાવે છે, અને રક્ત દોષિત થાય છે. જ્યારે પિત્ત અને રક્ત એકરૂપ થઈ શરીરમાં ફેલાય છે, ત્યારે તેમનું મિશ્રણ—even કટકટિયાના દંશથી પણ—રોગ સર્જે છે. જ્યારે રક્તમાં પિત્ત જેવો ગંધ અને રંગ દેખાય, ત્યારે તે ઓળખાય છે; એ રક્તના સ્થાન, પળી અને યકૃતમાંથી ઊભરે છે. આ રોગમાં માથાનો ભાર, સ્વાદ ગુમાવવું, ઠંડકની ઈચ્છા, ધૂમ્રપાન જેવું કે ખાટું ડકાર, ઉલટી, ભોજન પ્રતિ વાંધો, ખાંસી, શ્વાસકષ્ટ, ચક્કર અને થાક આવે છે. રક્ત શુદ્ધ નથી રહેતું, મોઢામાં માછલી જેવી વાસ આવે છે, તાવ ન હોય તો પણ આંખો અને અંગોમાં લાલાશ, પીળાશ કે લીલાશ દેખાય છે. આવી સ્થિતિમાં વાદળી, લાલ અને પીળા રંગ વચ્ચે ભેદ કરવો મુશ્કેલ બની જાય છે; સપનામાં ઉન્માદ અને અધર્મ દેખાય છે. આ રોગ ઉપરથી નાક, આંખ, કાન અને મોઢામાંથી, નીચે યોનિ અને ગૂદા દ્વારા, અને વાળની રંધ્રો દ્વારા પણ બહાર આવે છે—આ બધા તેના માર્ગો છે. જ્યારે કફ સાથે જોડાય છે, ત્યારે વિરેचनથી તે રોગ સુધરે છે; પિત્ત માટે અનેક દવાઓ છે, પણ વિરેચન શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે. જ્યાં કફ પણ હોય, ત્યાં શુદ્ધિકરણ લાભદાયક છે; કફપ્રધાન રોગોમાં તીખા, કડવા અને તાનારા (કસેલા) સ્વાદના પદાર્થો યોગ્ય છે. અંતે, જે પદાર્થો સ્વભાવે તીખા, કડવા કે કસેલા છે અને કફને દૂર કરે છે, તે નીચે જતા અને પુરાણા રોગોમાં ઉપયોગી છે, અને એમેટિક (ઉલટી કરાવનાર) ઉપચારથી તેમને દુર કરી શકાય છે. આ રીતે ધન્વંતરિ ભગવાન તાવ અને રક્તપિત્તના વિવિધ સ્વરૂપો, તેમના લક્ષણો અને ઉપચારનું પવિત્ર અને વિશદ વર્ણન કરે છે.