ગરુડપુરાણમ્

આ પ્રકરણમાં જ्वरનાં વિવિધ લક્ષણો અને તેના પ્રકારોનું વર્ણન છે. જ્યારે પાચન પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે ભૂખ, શરીરમાં સુકાશ, અંગોમાં હલકાપણું અને તાવની નમ્રતા દેખાય છે; આ ઉપરાંત, આઠ દિવસ પછી દોષોની ચપળતા જ્વરનાં સંકેત છે. ક્યારેક પોતાનાં લક્ષણો દ્વારા, તો ક્યારેક સંક્રમણથી, સંપર્કથી ઊપજતો જ્વર દર્શાવે છે: માથાનો દુઃખાવો, બેહોશી, ઉલટી, શરીરમાં બળતરા, ગળા અને મોઢામાં સુકાશ, સ્વાદનો નાશ, સાંધામાં દુઃખાવો, નિંદ્રાનો અભાવ, મનમાં ગૂંચવણ, રોમચર્મ, જમાઈ અને વધુ બોલવું—આ બધા વાયુ અને પિત્તના કારણે થાય છે. ફેંફસ અને વાયુથી પીડાતા જ્વરમાં ગરમીનો નાશ, ભૂખનો અભાવ, સાંધા અને માથાનો દુઃખાવો, થૂકવું, શ્વાસમાં તકલીફ, ખાંસી, પળળી, ઠંડક, જડતા, આંખોમાં અંધકાર, ચક્કર, અને ઉંઘ આવવી—આ લક્ષણો દેખાય છે. ફેંફસ અને પિત્ત સાથે ઉદ્ભવતા જ્વરમાં ઠંડક, જડતા, પसीનો, બળતરા, અસ્થિરતા, તરસ, ખાંસી, ફેંફસ અને પિત્તની ચપળતા, ગૂંચવણ, ઉંઘ, મોઢામાં પરત અને કડવાશ—આ લક્ષણો જાણીતા છે. જે સર્વજ્ઞ છે અને બધા લક્ષણો જાણે છે, તે વારંવાર બળતરા અનુભવે છે; પછી ઊંઘ ખૂબ આવે છે, દિવસમાં જાગરણ અને રાતે નિંદ્રાનો અભાવ રહે છે. ક્યારેક સતત ઊંઘ આવે છે, તો ક્યારેક ઉંઘ જ આવતી નથી; ક્યારેક વધારે પસીનો થાય છે, તો ક્યારેક નથી પણ; ગાન, નૃત્ય, હાસ્ય અને આવા પ્રવૃત્તિઓ સ્વાભાવિક રીતે બંધ થાય છે. આંખોમાં પાણી, અશુદ્ધિ, લાલાશ, અંદર ઊંડા, પાંખો કાંપે છે; આંખની બાજુ, માથા, સાંધા અને હાડકાંમાં દુઃખાવો અને ચક્કર આવે છે. કાનમાં ગૂંજન અને દુઃખાવો, અથવા ખૂબ ઠંડક, અથવા કશું નથી પણ; જીભ બળી ગયેલી, ખડક, ભારે, અને અંગોની સાંધા નબળી અને કાંપતી. લોહી અને પિત્તનું થૂકવું, માથું ફેરવવું, ખૂબ તરસ, શરીર પર કાળા કે લાલ ચકરા તથા ગોળા દેખાય છે. હૃદયમાં દુઃખાવો, વારંવાર મલમૂત્રની પ્રવૃત્તિ, ઓછું કે વધારે સ્ત્રાવ, મોઢું તેલમય, શક્તિનો નાશ, અવાજમાં કરકરોપણું, અને ઉલટા-સુલટા બોલવું—all these occur. દોષો લાંબા સમય સુધી પકવે છે, સતત ઉંઘ, ગળામાં સતત ગૂંજન; જ્યારે બધા દોષો એકસાથે બગડે છે, ત્યારે તે જીવનશક્તિનો નાશ કરે છે. જ્યારે વાયુ ગળામાં અટકાય છે અને પિત્ત અંદર દબાય છે, then after pleasure or intercourse, it seeks an external path; thus, combined dosha fever brings yellowing of the eyes. જ્યારે દોષો વધે છે અને પાચન અગ્નિ લુપ્ત થાય છે, અને બધા લક્ષણો હાજર છે, ત્યારે સંયુક્ત દોષોનો જ્વર અશક્ય છે; નહિ તો, મુશ્કેલ પણ શક્ય છે. બીજે, જ્યારે સંયુક્ત દોષોથી જ્વર થાય છે, પણ પિત્ત અલગ હોય, ત્યારે ત્વચા કે પેટમાં બળતરા થાય છે, પહેલાં કે પછી. એ જ રીતે, વાયુ અને ફેંફસમાં, ઠંડક રહે છે; બળતરા અને સમાન લક્ષણો દૂર કરવું મુશ્કેલ છે જ્યારે બંને હોય. શરૂઆતમાં ઠંડક, પિત્ત હાજર છે; ફેંફસ સાથે, રસાવટ અને સુકાશ રહે છે. પિત્ત શાંત થાય ત્યારે, બેહોશી, નશા અને તરસ આવે છે; પણ બળતરા અને બીજા લક્ષણોની શરૂઆતમાં, ઉંઘ, જડતા અને ઉલટી ક્રમશઃ આવે છે. જ્વર ચાર પ્રકારના છે: બહારની ઇજા, સંપર્ક, શાપ, અથવા ટોનાં-મંત્રથી; ઇજાથી જ્વરમાં બળતરા અને સમાન લક્ષણો દેખાય છે. મહેનતથી, વાયુ લોહીને બગાડે છે, દુઃખાવો, દુઃખ, રંગફેરફાર, અને પીડા સાથે જ્વર લાવે છે. જ્વર ભૂત-પ્રેત, દવાઓ, ઝેર, ગુસ્સા, ડર, દુઃખ અથવા ઇચ્છાથી પણ થાય છે. આમાં, અચાનક ભય કે સંપર્ક થાય છે, અથવા દવાઓના સુગંધથી; ઔષધોના સુગંધથી બેહોશી, માથાનો દુઃખાવો, ઉલટી અને ક્ષય થાય છે. ઝેરથી બેહોશી, પાચન, કાળાશ, બળતરા અને ચક્કર; ગુસ્સાથી કાંપવું અને માથાનો દુઃખાવો; ડર અને દુઃખથી ઉલટા-સુલટા બોલવું. ઇચ્છાથી ચક્કર, ભૂખનો અભાવ, બળતરા, લાજ, ઊંઘ, બુદ્ધિ અને સ્મૃતિનો નાશ; ભૂત-પ્રેત અને સમાનમાં સંયુક્ત દોષો તથા શરૂઆતમાં વાયુ અને અન્ય દોષોનું લક્ષણ. ગુસ્સા કે પિત્તના અતિશય ગુસ્સાથી ઉદ્ભવતા જ્વર, શાપ અને ટોનાં-મંત્રથી, દોષોના બે ગંભીર જ્વર સૌથી અહેસાસપાત્ર છે. ટોનાં-મંત્રથી પીડાયેલી દેહે, શરૂઆતમાં શરીર પીડાય છે, પછી ફોડા અને ગૂંચવણ આવે છે. જેને સતત બળતરા અને બેહોશી પકડી રાખે છે, તેનું જ્વર દિનપ્રતિદિન વધે છે; thus, eight forms of fever are seen, but in essence, they are of two types. તે શરીર કે મનમાં, નરમ કે તીવ્ર, આંતર કે બાહ્ય, સ્વાભાવિક કે અપ્રાકૃતિક, શક્ય કે અશક્ય, સરળ કે જટિલ હોય છે. શરીરના જ્વરમાં શરૂઆતમાં ગરમી, અને મનના જ્વરમાં મનમાં; વાયુના પ્રભાવથી, ફેંફસ હોય ત્યારે ઠંડક આવે છે. પિત્ત હોય ત્યારે બળતરા; સંયુક્ત હોય ત્યારે ફરી આંતર refuges; જ્વરમાં વધુ વિકાર, આંતરિક ચપળતા અને અવરોધ થાય છે. બાહ્ય પ્રભાવ હોય ત્યારે, ગરમી પણ બાહ્ય અને એ રીતે સ્થિર થાય છે; વરસાદ, શરદ અને વસંતમાં, વાયુ અને અન્ય દોષો અનુસાર જ્વર થાય છે. અપ્રાકૃતિક પ્રકાર અલગ અને મુશ્કેલ છે, જ્યારે પ્રાકૃતિક મોટાભાગે વાયુથી; વરસાદમાં, બગડેલો વાયુ પિત્ત અને ફેંફસ સાથે જ્વર લાવે છે. શરદમાં પિત્ત, અને પછી ફેંફસ; એ સમયે વિવિધ ખોરાક ખાવાથી કોઈ ખતરો નથી. વસંતમાં ફેંફસ વધુ, પછી વાયુ અને પિત્ત; when disorder is mild, fever is curable and uncomplicated. દરેક સમયે, disorder ઓળખાય, તો અશક્ય કહેવાય; જ્વરના ગંભીરતા, પાચન નબળું અને વધુ મલમૂત્ર. ભૂખ નથી, પાચન નથી, ભૂખ નથી, જ્વરનું સ્વરૂપ વિશિષ્ટ છે; intensity વધે છે, તરસ, ગૂંચવણ, શ્વાસમાં તકલીફ, અને ચક્કર. મલમૂત્રની પ્રવૃત્તિ અને અવરોધ જ્વરના પકવાનના સંકેત છે; જો ઉલટાવ નથી, તો સાત રાત ઉપવાસથી નિવૃત્તિ મળે છે. જ્વર પાંચ પ્રકારના કહેવાય છે, waste, time, strength, weakness પ્રમાણે; પણ મોટાભાગે, બધા ત્રણ દોષોના બગાડથી જ્વર વર્ણવાય છે. સતત, સતત, એક દિવસ છોડીને, ત્રીજા દિવસે, ચોથા દિવસે—આ બધા દોષો, મૂત્ર અને મલ દ્વારા ફેલાય છે, wastesને કારણે વ્યાપક છે. આ સમગ્ર શરીરને ગરમ કરે છે, શરૂઆતથી સમરૂપ વધે છે; તીવ્ર અને ભારે, જીવનરસમાં વિભેદ વિના વસે છે. સતત, વિવાદ વિના, એવો જ્વર ખૂબ અહેસાસપાત્ર છે; જ્વર કે ગરમી, દોષો ઝડપથી શરીરનો નાશ કરે છે. બધા રૂપોમાં, જીવનરસ અને અન્ય શુદ્ધ કે અશુદ્ધ હોય, then wind, bile, and phlegm cause fever in seven, six, or twelve days. આ રીતે, જ્વરના વિવિધ લક્ષણો, કારણો અને પ્રકારોનો આ પ્રકરણમાં વિશદ અને શ્રદ્ધાપૂર્વક વર્ણન થાય છે.