ગરુડપુરાણમ્

સીતા માતાની શોધ માટે વાનરોએ આનંદપૂર્વક પશ્ચિમ, ઉત્તર અને પૂર્વ દિશામાં શોધખોળ શરૂ કરી અને પછી એકત્ર થયા. જે વાનરો દક્ષિણ દિશામાં ગયા, તેમણે જંગલો, પર્વતો, દ્વીપો, નદીઓ અને નદીનાં કિનારાઓ સુધી સર્વત્ર શોધ કરી. છતાં પણ જાનકી મળી ન આવતા, તેમણે મૃત્યુનો સંકલ્પ કર્યો; પરંતુ ત્યારે સંપાતિના વચનોથી હનુમાનજીને સાચી વાત સમજાઈ. પછી વાનરરાજ હનુમાનજી સમુદ્ર ઉપરથી એકસો યોજન લાંબી ઊંચી ઝંપ લગાવી, અશોકવાટિકામાં બેઠેલી જાનકીજીનું દર્શન કર્યું. ત્યાં રાક્ષસીઓ અને રાવણ દ્વારા ધમકી આપવામાં આવતી હતી; રાવણ ‘મારી પત્ની બની જા’ એમ કહેતો હતો, પણ સીતા માતા તો માત્ર શ્રીરામનું સ્મરણ કરતી રહી. હનુમાનજીએ તેમને શ્રીરામની મુદ્રિકા આપી અને કહ્યું, “હું રામદૂત છું, માઇથિલી, દુઃખ ન કરશો.” પછી કહ્યું, “મને ઓળખાણ માટે કંઈ ચિહ્ન આપો જેથી રામજીને યાદ આવે.” ત્યારે સીતાજીએ તેમની વેણીમાંથી મણિ આપી. “તમે રામજીને આવું કહો કે તેઓ ઝડપથી મને લઈ જાય,” એમ સીતા માતાએ વિનંતી કરી. હનુમાનજીએ ‘તેમજ થશે’ એમ કહ્યું અને પછી અશોકવાટિકાનું વિનાશ કર્યું. પછી હનુમાનજીએ અક્ષ અને અન્ય રાક્ષસોને મારી નાખ્યા, પરંતુ અંતે તેઓ પોતે બંધાઈ ગયા. ઇન્દ્રજિતના બાણથી બંધાયેલા હનુમાનજીને જોઈને રાવણને જાણ કરવામાં આવી. હનુમાનજીએ કહ્યું, “હું રામનો દૂત છું; માઇથિલીને રામને આપી દો.” આ સાંભળીને રાવણ ક્રોધિત થયો અને હનુમાનજીની પૂંછે આગ લગાવી દીધી. પછી મહાબલી હનુમાન, જલતી પૂંછ સાથે, આખી લંકાને દહન કરીને પાછા રામજી પાસે આવ્યા. પછી મધુવનમાં ફળ ભોજન કરીને અને સીતાજીનું દર્શન કરીને, હનુમાનજી રામજી પાસે ગયા અને વેણીમાંથી મળેલી મણિ આપી. ત્યારબાદ રામજી લંકા નગરી માટે પ્રસ્થાન કર્યું. સુગ્રીવ, હનુમાન, અંગદ, લક્ષ્મણ અને આશ્રય માટે આવેલા વિભીષણ સાથે રઘુકુલશીરોમણી રામજી આગળ વધ્યા. રામજીએ રાવણના ભાઈ વિભીષણને લંકાનો રાજા બનાવી, અને નલ સાથે મળીને સમુદ્ર પર સેતુ બાંધ્યો અને તેને પાર કર્યો. સુવેલ પર્વત પર ઊભા રહીને રામજીએ લંકા નગરીનું દર્શન કર્યું. પછી વીર વાનરો – નીલ, અંગદ, નલ અને અન્યોએ, જામ્બવાન, માઇંદ અને દ્વિવિદ તથા ધૂમ્ર નેત્રવાળા રાક્ષસ નેતાઓ સાથે, લંકા નગરીનો વિનાશ શરૂ કર્યો. રામજી લક્ષ્મણ અને વાનરો સાથે મળીને, કોલાની જેમ કાળાં અને વિશાળ આકારના તમામ રાક્ષસોને સંહાર્યા. વિદ્યુજ્ઝિહ્વ, ધૂમ્રાક્ષ, દેવાંતક, નરાંતક, મહોદર, મહાપાર્શ્વ, અતિકાય અને અન્ય મહાબલી રાક્ષસો રામજીના હાથે સંહાર પામ્યા. કુંભ, નિકુંભ, મત્ત, મકરાક્ષ, અકંપન, પ્રહસ્ત અને મહાબલી કુંભકર્ણ પણ રામજીના બાણોથી વિનાશ પામ્યા. લક્ષ્મણે રાવણને શસ્ત્રોથી ઘાયલ કર્યો અને મહાબલી રઘુવીરે તેની બાહુંઓ કાપી તેને પતન પામાડ્યો. પછી શુદ્ધ થયેલી સીતાજીને લઈને રામજી પુષ્પક વિમાને વાનરો સાથે અયોધ્યા નગરીમાં પરત આવ્યા. ત્યાં રામજીએ પ્રજાને પોતાના સંતાન સમાન માનીને રાજ્યનું રક્ષણ કર્યું, દસ અશ્વમેઘ યજ્ઞો કર્યા તથા ગયામાં પિતૃઓને તર્પણ અર્પણ કર્યા. રઘુવીરે પિતૃકાર્ય કર્યા, દાન આપ્યાં અને પોતાના પુત્રો કુશ તથા લવને રાજ્ય પર સ્થાપિત કર્યા. રામજી એગ્યાર હજાર વર્ષ સુધી રાજ્ય કર્યું. શત્રુઘ્ને લવણ અને પછી શૈલુષ નામક દાનવનો સંહાર કર્યો. પછી તેમણે અગસ્ત્ય વગેરે ઋષિગણને વંદન કરી, દાનવોની ઉત્પત્તિની કહાણી સાંભળી, અને પોતાના ધ્યેયને પૂર્ણ કરી, અયોધ્યાવાસીઓ સાથે સ્વર્ગપ્રાપ્તિ કરી. બ્રહ્માજીએ કહ્યું: હવે હું હરિવંશ કહું છું, જે કૃષ્ણજીનો પરમ મહિમા દર્શાવે છે. વસુદેવ અને દેવકીથી વસુદેવ – એટલે કે બલરામ – જન્મ્યા. ધર્મની રક્ષા અને અધર્મના વિનાશ માટે, કૃષ્ણે પોતાના સ્તનપાન કરાવતી પુતનાનો અંત કર્યો. કૃષ્ણે શકટ (રથ) ઉથલાવી દીધો, યમલાર્જુન વૃક્ષો પાડી દીધા, કાલિયાનાગને શમન કર્યો અને ધેનુકાસુરને સંહાર્યો. ગોવર્ધન પર્વત ઉઠાવીને ઇન્દ્રથી પૂજાવ્યો; હરિએ પોતાનું પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરી, પૃથ્વીનો ભાર ઉતાર્યો. અર્જુન તથા અન્ય ગોપાલકોની રક્ષા માટે, અરીષ્ઠાસુર જેવા દાનવોનો સંહાર કર્યો; કેશી દાનવને પણ માર્યો અને ગોપાલકોને સંતોષ આપ્યો. ચાણુર, મુષ્ટિક અને કંસને રંગમંચ પરથી સંહાર્યા; રુક્મિણી, સત્યભામા વગેરે – આઠ મહાપ્રભા સ્ત્રીઓ – હરિની પત્નીઓ બની. કૃષ્ણજીની અન્ય સોળ હજાર સ્ત્રીઓ હતી; તેમના પુત્રો, પૌત્રો અને અન્ય વંશજોની સંખ્યા હજારોમાં હતી. રુક્મિણીથી પ્રદ્યુમ્ન જન્મ્યા, જેમણે શમ્બરાસુરનો સંહાર કર્યો; તેમના પુત્ર અનિરુદ્ધ, બાણની પુત્રી ઉષાના પતિ થયા. હરિ અને ચંદ્રમૌલી (શિવ) વચ્ચે મહાસંગ્રામ થયો, જેમાં બાણના હજાર હાથ કપાઈ, માત્ર બે જ રહ્યા. નરકાસુરનો સંહાર કરીને પારિજાત વૃક્ષ લાવાયું; બલરામ, શિશુપાલ અને વાનર દ્વિવિદ પણ સંહાર્યા. અનિરુદ્ધથી વજ્ર જન્મ્યા, જેમણે હરિના અવસાન પછી રાજા બન્યા; તેમણે સંદીપનીને પોતાના ગુરુ બનાવ્યા તથા તેમના પુત્રને પણ, અને મથુરામાં ઉગ્રસેનને દેવતાઓના રક્ષક તરીકે સ્થાપિત કર્યા. બ્રહ્માજીએ કહ્યું: હવે હું ભારત કહું છું, પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવાનો પ્રસંગ. કૃષ્ણે પાંડવો અને અન્ય માટે યુદ્ધ કરીને પૃથ્વીનો ભાર ઉતાર્યો. વિષ્ણુના નાભિમાંથી બ્રહ્મા જન્મ્યા; બ્રહ્માથી પુત્ર અત્રિ, સોમથી બુધ, અને બુધથી ઇલાથી પુરુરવા જન્મ્યા. તેમનાં વંશમાં આયુસ, પછી યયાતિ, ભારત અને કુરુ થયા. કુરુના વંશમાં શાંતનુ થયા, જેમણે ગંગાથી પુત્ર મેળવ્યો. ભીષ્મ, સર્વ ગુણોથી યુક્ત, બ્રહ્મ વૈવર્તમાં પારંગત હતા.