ગરુડપુરાણમ્

બ્રહ્માજીએ કહ્યું: હવે હું શ્રવણ નક્ષત્ર સાથે જોડાયેલી દ્વાદશીનું વર્ણન કરું છું, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપતી છે. એકાદશી અને દ્વાદશી, જ્યારે શ્રવણ સાથે આવે છે, તે દિવસ ‘વિજય’ કહેવાય છે. એ દિવસે હરિની પૂજા અને અન્ય વિધિઓ, ભક્તિપૂર્વક, એક વ્યક્તિ દ્વારા, રાત્રે ઉપવાસ કરીને, અથવા કોઈની વિનંતી પર કરવામાં આવે, તો એનું ફળ અક્ષય રહે છે. દ્વાદશી પર ઉપવાસ કરો અથવા ભિક્ષા સ્વીકારો, પણ ખાવું નહીં. એ દિવસે દાળ, માંસ, મધ, લોભ અને ખોટી વાતચીતથી દૂર રહો. કસરત, સંભોગ, દિવસમાં ઊંઘ અને કાજલ લગાવવું પણ ટાળો; પથ્થર પર પીસેલું અન્ન અને દાળ પણ ન ખાવું. ભાદ્રપદ મહિનાની શ્રવણ સાથે જોડાયેલી શુક્લ દ્વાદશી ‘મહાદ્વાદશી’ કહેવાય છે; એ દિવસે ઉપવાસ કરવાથી વિશેષ ફળ મળે છે. બુધવાર સાથે જોડાયેલી એ દિવસે, નદીઓના સંગમમાં સ્નાન કરવાથી મહાન પુણ્ય મળે છે. પાણીથી ભરેલા કળશમાં, સોનાની વામન મૂર્તિની પૂજા કરવી. એ મૂર્તિને સફેદ વસ્ત્રો, છત્રી અને જોડી ચપ્પલથી આવરી, ‘ૐ નમો વાસુદેવાય’ મંત્રથી શીર્ષનું પૂજન કરો. એ જ રીતે, શ્રીધર માટે મુખ, કૃષ્ણ માટે ગળું, શ્રીપતિ માટે છાતી, અને સર્વાસ્ત્રધારી માટે બાહુનું પૂજન કરો. વિયાપક માટે પેટ, કેશવ માટે ગર્ભ, ત્રણ લોકના સ્વામી માટે ગુપ્તાંગ, અને સર્વને પોષક માટે જાંઘનું પૂજન કરો. સર્વ આત્મા માટે પગનું પૂજન કરો; ઘી-ભાતનું ભોજન અર્પણ કરો, કળશ અને મીઠાઈ દાન કરો, અને રાત્રે જાગરણ કરો. સ્નાન અને શૌચ પછી, ફૂલ અર્પણ કરીને, ‘હે ગોવિંદ! હે શ્રવણ નામના વિદ્વાન! તમને નમસ્કાર,’ એમ કહો. પાપોના સમૂહનો નાશ કરીને, સર્વ સુખ આપો; દેવોના સ્વામી પ્રસન્ન થાઓ. બ્રાહ્મણોને કળશ દાન કરો; નદી કિનારે કે ઘરમાં, આ વિધિ કરીને, સર્વ ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરો. બ્રહ્માજીએ કહ્યું: ત્રયોદશી, જે કામને અર્પિત છે, એ દિવસે દમન અને અન્ય ફૂલોથી કામદેવની પૂજા કરો; રત્નોથી શોભિત, અશોક સાથે આનંદ અને સ્નેહથી કામદેવની આરાધના કરો. (આ છે ‘મદનક ત્રયોદશી’ વ્રત.) ચતુર્દશી અને શુક્લ-કૃષ્ણ અષ્ટમી—જે વ્યક્તિ એક વર્ષ સુધી ખાવું ટાળે, અને શિવની પૂજા કરે, તે મુક્તિ પામે છે. (આ છે ‘શિવ ચતુર્દશી’ અને ‘અષ્ટમી’ વ્રત.) કર્તિક મહિનામાં, ત્રણ રાતો ઉપવાસ કરીને, ઘર દાન કરવાથી, સૂર્યલોક પ્રાપ્ત થાય છે; આ છે ‘પ્રકાશ વ્રત.’ અમાવાસ્યાને પિતૃઓને પાણી અને અન્ય દાન અક્ષય ફળ આપે છે; જે વ્યક્તિ દિવસના નામે રાત્રે જ ખાય, અને એ દિવસે પૂજા કરે, તે સર્વ શુભ ફળ મેળવે છે. હે દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ! જ્યોતિષના બાર રાશિઓ, દરેક મહિનાના અંતે, એના નામે, પુરુષે અચ્યુતની પૂજા કરવી. માર્ગશીરષમાં કેશવની, અને ક્રિતિકા થી આરંભ કરીને, ચાર મહિનામાં અગ્નિમાં ઘી અર્પણ કરો અને કૃસરા ભોજન અર્પણ કરો. આશાઢના આરંભે પાયસા અર્પણ કરો અને એથી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવો; પાંચ પ્રકારના દાન, સ્નાન અને ભોજન સાથે રાત્રિ ઉપવાસ કરો. વિદ્યમાન દાન, વિધિ પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી, નૈવેદ્ય માનવામાં આવે છે; ભગવાનને વિદાય આપ્યા પછી, જે બાકી રહે, તે નિર્માળ્ય બની જાય છે. પાંચારાત્રના શ્રેષ્ઠ જ્ઞાનીઓ પોતે નૈવેદ્ય લે છે; એ રીતે, વર્ષના અંતે, વિશેષ ભક્તિથી પૂજા કરો. ‘અચ્યુત! તમને repeatedly નમસ્કાર. મારા પાપ નાશ પામે; મારું પુણ્ય વધે; મારી સંપત્તિ અને સુખ ક્યારેય ઘટે નહીં; મારી વંશ અવિભાજ્ય રહે.’ ‘જેમ તમે, હે અચ્યુત, પરમ બ્રહ્મના પરમ સ્વરૂપ છો, તેમ, હે અપરિમેય, પાપનાશક, મેં જેમ પૂજા કરી છે, એમ મારી ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરો.’ ‘અચ્યુત! અનંત! ગોવિંદ! કૃપા કરો—જે કંઈ ઇચ્છિત છે, હે અપરિમેય પરમાત્મા, એ અફૂટ વરદાન આપો.’ સાત વર્ષ સુધી, એકાદશી, અષ્ટમી અને ચતુર્દશી પર ઉપવાસ કરનાર પુરુષને દીર્ઘ આયુ, સંપત્તિ અને પરમ પદ મળે છે. સાતમી દિવસે, વિષ્ણુ, દુર્ગા, શંભુ અને સૂર્યની ક્રમશ: પૂજા કરો; એના લોક, સર્વ શુદ્ધ ઇચ્છાઓ અને પવિત્રતા મેળવો. એકમનથી, રાત્રિ ઉપવાસ, ભિક્ષાથી મેળવેલા ભોજન અથવા શાકાદિથી, સર્વ દેવોની પૂજા કરનારને આશીર્વાદ મળે છે. જે વ્યક્તિ ચાંદની દિવસોના તમામ વ્રતો કરે છે, તે ભોગ અને મોક્ષ બંને પામે છે. પ્રથમ દિવસે કુંબેર અને અગ્નિ, તથા અશ્વિનીકુમારોની પૂજા કરો. બીજા દિવસે લક્ષ્મી અને યમ; પાંચમીએ પાર્વતી અને શ્રી; છઠ્ઠે નાગો; સાતમી પર કાર્તિકેય અને સૂર્ય, જે સંપત્તિ આપે છે. દુર્ગા અષ્ટમી પર દુર્ગા અને માતાઓ; નવમી પર તક્ષક; દશમી પર ઇન્દ્ર; એકાદશી પર કુંબેર અને મહાન ઋષિ; દ્વાદશી પર હરિ; ત્રયોદશી પર કામ અને મહેશ્વર; ચતુર્દશી અને પંદરમી પર બ્રહ્મા અને પિતૃઓની પૂજા કરો. એ રીતે, વ્રતો પૂર્ણ થાય છે. પછી હરિ કહે છે: હવે હું રાજાઓની વંશ અને તેમના ઇતિહાસ કહું છું. વિષ્ણુના નાભિમાંથી બ્રહ્મા જન્મ્યા, અને તેમના અંગૂઠામાંથી દક્ષ. દક્ષથી પિતૃઓ, અને પિતૃઓમાંથી વિવસ્વાન; વિવસ્વાનના પુત્રથી મનુ, ઇક્ષ્વાકુ, શર્યાતિ, નૃગ, ધૃષ્ટ અને પૃષધ્ર. નરીષ્યંત, નાભાગ, દિષ્ટ, અને શશક પણ; મનુની એક દિકરી ઈલા, અને ઈલાના પુત્ર સુદ્યુમ્ન. બુધ અને ઈલાથી, રુદ્રપુત્ર પુરુરવા રાજા જન્મ્યા; સુદ્યુમ્નમાંથી ત્રણ પુત્ર: ઉત્કલ, વિનતા અને ગય. ગોવધથી અભૃશ્રદ્ધ, અને મનુથી પૃષધ્ર; કરૂષથી કરૂષ નામના ક્ષત્રિયો. દિષ્ટના પુત્ર નાભાગ, જે વૈશ્ય થયા; તેમના પુત્ર ભલંદન, અને ભલંદનથી વત્સપ્રીતિ. પછી પાંશુ, ખનિત્ર, પછી ભૂપ; ભૂપથી ક્ષુપ, ક્ષુપથી વિંશ, અને વિંશથી વિવિંશક. વિવિંશથી ખનીનેત્ર, ખનીનેત્રથી વિભૂતિ; વિભૂતિથી કરંધમ, અને કરંધમથી અવિક્ષિત. અવિક્ષિતથી મરુત્ત, મરુત્તથી નરીષ્યંત; નરીષ્યંતથી તમા, અને તમાથી રાજવર્ધન. આ રીતે, વ્રતો અને વંશોની પવિત્ર કથા પૂર્ણ થાય છે.