ગરુડપુરાણમ્

શ્રીવત્સ ચિહ્ન ધારણ કરનાર, સમગ્ર બ્રહ્માંડના આશ્રય, શ્રીના સ્વામી અને સૌભાગ્યના ધારક એવા હરિ ભગવાન—જેઓ દેવકી દેવી દ્વારા વસુદેવથી જન્મ્યા—તેવા પરમેશ્વરને પ્રણામ કરવામાં આવે છે. પૃથ્વી તથા બ્રહ્માની રક્ષા માટે, બ્રહ્મનના આત્મા સ્વરૂપ એવા ભગવાનને વંદન કરવું જોઈએ. આ પવિત્ર નામોનું સ્મરણ કરીને, મુક્તિ માટે પ્રાર્થના કરવી જોઈએ: “હે દેવતાઓના સ્વામી હરિ! મને Samsaraના મહાસાગરથી બચાવો; હે પાપ વિનાશક, દુઃખ અને શોકના મહાસાગરમાંથી પણ મને ઉગારો!” “હે દેવકીપુત્ર, શ્રીના સ્વામી, હે હરિ! જગતના મહાસાગરમાંથી મને બચાવો. હે વિષ્ણુ, તમે તો એકવાર પણ સ્મરણ કરનાર દુષ્ટોને પણ રક્ષો છો.” “હું દેવો કરતાં પણ ખરાબ વર્તન ધરાવું છું; હે કમળનેત્ર, દુઃખના મહાસાગરમાંથી મને બચાવો. હું યજ્ઞ અને જ્ઞાનના વિશાળ સાગરમાં ડૂબી ગયો છું.” “હે દેવોના દેવ, સ્વામીઓના સ્વામી! આપ સિવાય બીજું કોઈ રક્ષક નથી. હે વસુદેવપુત્ર, તમારો અવતાર તો ગાય અને બ્રાહ્મણોના કલ્યાણ માટે છે.” “જગતના કલ્યાણ માટે હું વારંવાર કૃષ્ણ, ગોવિંદને નમસ્કાર કરું છું. શાંતિ, શુભતા, યશ અને રાજસિંહાસન પ્રાપ્ત થાય એવી પ્રાર્થના છે.” બ્રહ્માએ કહ્યું: “જે વ્યક્તિ વર્ષ સુધી અષ્ટમીના દિવસે અનન્ય ઉપવાસ કરે છે અને ગાયનું દાન આપે છે, તે ઇન્દ્રપદને પામે છે; આ શ્રેષ્ઠ દૈવવ્રત કહેવાય છે.” પૌષ મહિનાની શુક્લ અષ્ટમીને મહારુદ્ર કહે છે. જો આ વ્રત મારા આનંદ માટે કરવામાં આવે તો તેનું ફળ હજારો ગણું મળે છે. જ્યારે અષ્ટમી કોઈ પણ પક્ષમાં બુધવારે આવે, ત્યારે આ વ્રત અને તેની કથા અવશ્ય કરવી જોઈએ. એ દિવસે નિયમથી રહેનારનું ધન કદી ઘટતું નથી. બે આંગળી જેટલું છોડીને, આઠ મુઠ્ઠી ચોખા વાપરવા. મોક્ષ ઇચ્છનાર વ્યક્તિને સાચા શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી, આમ્રપર્ણ પર કૂશ ઘાસ વડે ભોજન કરવું. ખાટા કલંબિકા સાથે ભોજન કરવાથી ઇચ્છિત ફળ મળે છે. પછી, પાંચ પ્રકારની વસ્તુઓથી, પાણી પાસે બુધદેવની પૂજા કરવી. શક્તિ પ્રમાણે, કોઈને લૌકીમાં ચોખા ભરી દાન આપવું. બુધ માટે બીજ મંત્ર છે: ‘બું બુધાય સ્વાહા’, સાથે કમળ વગેરે ચઢાવવું. બુધ દેવ કાળી કાંતિ ધરાવે છે, ધનુષ-બાણ ધારણ કરે છે; પર્ણ અને અંગો વચ્ચે સ્થિત છે. બુધ અષ્ટમીની કથા પવિત્ર છે, જ્ઞાનીને સાંભળવી જ જોઈએ. પાટલિપુત્ર નામના શહેરમાં વિર નામના શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ હતા. તેમની પત્નીનું નામ રંભા અને પુત્રનું નામ કૌશિક હતું. તેમની પુત્રીનું નામ વિજયા અને ગોપાળકનું નામ વૃષ હતું. કૌશિક વૃષને લઈને ઉનાળામાં ગંગા તટે ગયો અને આનંદ માણતો હતો. વૃષ ગોપાળકો અને ચોરો દ્વારા રમતમાં પકડી લેવાયો. ગંગા તટેથી ઊઠીને તે વનમાં દુઃખી થઈ ભટકતો રહ્યો. વિજયા પાણી લેવા ગઈ અને તેનો ભાઈ પણ સાથે ગયો. તરસ્યા અને કમળના ડાંઠ શોધતા તેઓ તળાવ પાસે પહોંચ્યા. ત્યાં દૈવી સ્ત્રીઓની પૂજા અને વિધિઓ જોઈને આશ્ચર્યમાં પડ્યા. તેઓ પાસે જઈને વિનંતી કરી: “હું અને મારો ભાઈ ભૂખ્યા છીએ, અમને ભોજન આપો.” સ્ત્રીઓએ કહ્યું: “આ વ્રત કરો, પછી ભોજન મળશે; વ્રત કરો.” પત્ની અને ધનની કામનાથી તેમણે બુધદેવની પૂજા કરી. બે પર્ણ લઈને, તેમને જે ભોજન મળ્યું તે ખાધું. સ્ત્રીઓ ચાલી ગઈ, અને તેઓ બંનેને ધન પ્રાપ્ત થયું અને સુખ અનુભવું મળ્યું. ચોરો પાસેથી જે મળ્યું હતું તે લઈને, રાત્રે ઘરે પાછા આવ્યા, દુઃખી નાયકને વંદન કર્યું અને આરામથી સૂઈ ગયા. પુત્રી હવે યુવાન થઈ જોઈ, પિતા વિચારે: “મારી પુત્રીને કોને આપું?” દુઃખ અને વ્રતના ફળે કહ્યું: “યમને આપું.” પિતામાતા સ્વર્ગે ગયા પછી, કૌશિકે રાજ્ય માટે વ્રત કર્યું, અયોધ્યાનું મહારાજ્ય દાન આપ્યું અને બહેનને યમને આપી. યમએ તેણીને કહ્યું: “મારું શહેર, ત્યાં ગૃહિણી બની રહે.” યમના ગમે ત્યારે જતા, તો તેણી દ્વાર ન ખોલે. તેણે પોતાની માતાને યમના ફાંસામાં બંધાઈ જોઈ. ત્યારે, ચિંતિત થઈ, કૌશિકે કહ્યું તે મુક્તિદાયક વ્રત જાણ્યું અને કર્યું, તેથી મુક્તિ મળી. આથી, દરેકે આ વ્રત કરવું જોઈએ. વ્રતના પુણ્યથી તે સ્વર્ગ પામી અને ત્યાં સુખથી રહી. બ્રહ્માએ કહ્યું: “ચૈત્ર મહિનાની શુક્લ અષ્ટમીના દિવસે, પુનર્વસુ નક્ષત્રે, જે આઠ અશોકના કળા પીવે, તેને કદી શોક ન આવે.” “હે અશોક, હરાના પ્રિય, વસંતમાં જન્મેલા, હું દુઃખથી પીડાઈને તને પીઉં છું—મારો શોક હંમેશાં દૂર કર.” આ રીતે અશોક અષ્ટમી વ્રત છે. બ્રહ્માએ જણાવ્યું: “આશ્વયુજ મહિનાની શુક્લ નવમી, ઉત્તરાષાઢા નક્ષત્રે, મહાન નવમી કહેવાય છે; એ દિવસે સ્નાન, દાન વગેરે અક્ષય પુણ્ય આપે છે.” પવિત્ર નવમીના દિવસે, દુર્ગાની પૂજા કરવી; આ મહાન વ્રત છે, શંકરાદિ મહાનુભાવો દ્વારા આચરવામાં આવે છે. છઠ્ઠા દિવસે શરૂ કરીને, વિનંતી વિના, રાજાની શત્રુઓ પર વિજય માટે, કન્યાને ભોજન કરાવવું, જપ અને હવન સાથે. પૂજા અને વિધિમાં મંત્ર છે: “હે દુર્ગા, હે દુર્ગા, હે રક્ષિકા, સ્વાહા.” નવ દેવીઓને દીર્ઘ સ્વર સાથે અને અંતે ‘નમઃ’થી સન્માનવું. છ શબ્દો—‘નમઃ, સ્વાહા, વષટ’ વગેરે, હૃદયથી નાની આંગળી સુધી—શિવાની વિધિ કરવી. અષ્ટમીના દિવસે, નવ લાકડાની મકાન, નહીં તો એક જ બનાવવું; તેમાં દેવીની સ્થાપના કરવી, તે સોનાની કે ચાંદીની પ્રતિમા હોય તો સારું. તેને ભાલા, તલવાર, પુસ્તક, વસ્ત્ર, યંત્ર; ખોપરી, ઢાલ, ઘંટ, અરીસા, તर्जની, કે ધનથી પૂજવી. તેના ડાબા હાથમાં ધ્વજ, ઢોલ, ફાંસ; જમણા હાથમાં ભાલા, ગદા, ત્રિશૂલ, વજ્ર, તલવાર અને અંકુશ. તીર, ચક્ર અને દંડથી દુર્ગા શસ્ત્રોથી શોભે છે; બાકીના સ્વરૂપોમાં કોલી અને ઢોલ સિવાય સોળ હાથ છે. રુદ્રચંડા, પ્રચંડા, ચંડોગ્રા, ચંડનાયિકા, ચંડા, ચંડવતી, ચંડરૂપા અને અત્યંત ભયંકર ચંડિકા—આ દુર્ગાના સ્વરૂપો છે.