ગરુડપુરાણમ્

પ્રાચીન કથામાં કહેવામાં આવે છે કે જે વ્યક્તિ યશ, સમૃદ્ધિ, સંતાન અને રાજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે, તે શૈવ શહેરને પ્રાપ્ત કરે છે; અને વર્ષના બારેય મહિના અહીં જાગરણ કરવું જોઈએ. જે કોઈ બાર વ્રતધારીઓને ભોજન કરાવે છે અને દીવો આપે છે, તે સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે. પિતામહ બ્રહ્માજીએ કહ્યું: એક સમયે રાજા મંધાતા એ એકાદશીનું વ્રત કર્યું હતું. એકાદશીના દિવસે, શુક્લ કે કૃષ્ણ પક્ષમાં, ભોજન લેવું નહીં. જ્યારે દશમી અને એકાદશી તિથિ મિલી જાય ત્યારે ગાંધારીએ એવો ઉપવાસ કર્યો હતો; તેના એક સો પુત્રો નષ્ટ થયા, તેથી એ દિવસે ઉપવાસ ટાળવો જોઈએ. જ્યાં દ્વાદશી અને એકાદશી મળીને આવે ત્યાં હરિનો વાસ છે; અને જ્યાં દશમી અને એકાદશી મળે છે ત્યાં અસુરોનો પ્રભાવ હોય છે; અને જ્યાં વિવાદ હોય ત્યાં સંશય ઊભો થાય છે. એવા સંજોગોમાં, દ્વાદશી સ્વીકારવી જોઈએ અને ઉપવાસ ત્રયોદશી પર તોડવો જોઈએ. એકાદશીના યોગ્ય ભાગે ઉપવાસ કરવો, અને એ જ રીતે દ્વાદશી પર પણ. ખાસ કરીને જ્યારે એકાદશી, દ્વાદશી અને ત્રયોદશી ત્રણેય તિથિઓ મળે, ત્યારે એ શુભ તિથિનું વ્રત રાખવું જોઈએ, કારણ કે એ બધા પાપોનો નાશ કરે છે. એકાદશી પર ઉપવાસ કર્યા પછી, દ્વિજને દ્વાદશી પણ મનાવવી જોઈએ; અથવા તો ત્રણેય તિથિનું સંયુક્ત વ્રત કરવું, પણ ક્યારેય દશમી જોડાય ત્યારે નહીં. રાત્રે જાગરણ કરીને, પુરાણોની કથા સાંભળીને, ગદાધર ભગવાનની પૂજા કરીને, બંને એકાદશી પર ઉપવાસ રાખીને, રુક્માંગદે મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો હતો; અને અન્યોએ પણ એકાદશી વ્રતથી પરમ ગતિ મેળવી છે. બ્રહ્માજીએ કહ્યું: હું એ ઉપાસના કહું છું જેના દ્વારા સમગ્ર જગતને પરમ પદ મળ્યું છે; એ ઉપાસના ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે. સામાન્ય મંડળ સ્થાપવું, દ્વાર પર સર્જનહાર, વ્યવસ્થાપક, ગંગા, યમુના અને મહાનદીની સ્થાપના કરવી. દ્વાર પર શ્રી, દંડ, ભયાનક વાસ્તુપુરુષની પૂજા કરવી; કેન્દ્રમાં આધારશક્તિ, કચ્છપ અને અનંતની પૂજા કરવી. પૃથ્વી, ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને રાજસત્તાની પૂજા કરવી; અધર્મના ચાર મૂળ અને અન્ય તત્વો, ડાંઠ અને કમળની પણ પૂજા કરવી. કમળના ગર્ભ, રજ, સત્ત્વ, તમસ ગુણોની પૂજા કરવી; સૂર્યમંડળ અને અન્ય મંડળો, શુદ્ધ અને અન્ય શક્તિઓની પૂજા કરવી. દૂર્ગા, દેવીઓ, સરસ્વતી અને ખેતરપાલની ચારે ખૂણે પૂજા કરવી; આસન અને પ્રતિમાની પૂજા કર્યા પછી વાસુદેવના બળનું સ્મરણ કરવું. અનિરુદ્ધ, મહાત્મા, નારાયણ, હૃદય અને અંગો, શંખ વગેરે આયુધોની પૂજા કરવી. માઘ માસના શુક્લ પક્ષમાં, સૂર્યના સંયોગ સાથે, ભીમસેને એકાદશીનું વ્રત કર્યું હતું. આ અજોડ વ્રત કરીને, તે પિતૃઋણથી મુક્ત થયો; ભીમ દ્વાદશી નામે જાણીતું આ વ્રત સર્વ જીવોનું પુણ્ય વધારનાર છે. જો નક્ષત્ર ન હોય તો પણ, એ બ્રાહ્મણહત્યા જેવા મહાપાપોનો નાશ કરે છે; જેમ ખરાબ રાજા રાજ્યનો નાશ કરે છે, તેમ એ મહાપાપો દૂર કરે છે. જેમ ખરાબ પુત્ર કુટુંબનો નાશ કરે છે, દુષ્ટ પત્ની પતિનો, અધર્મ ધર્મનો, અને ખોટો મંત્રી રાજાનો, તેમ જ અવિદ્યા જ્ઞાનનો નાશ કરે છે, અશુદ્ધિ શુદ્ધિનો, અવિશ્વાસ વિશ્વાસનો, અને અસત્ય સત્યનો નાશ કરે છે. ઠંડીનું ઉષ્ણતા દ્વારા, દુર્ભાગ્યનું ધન દ્વારા, દાનનું પ્રસિદ્ધિ દ્વારા, અને તપનું આશ્ચર્ય દ્વારા નાશ થાય છે. શિક્ષણ વગર પુત્ર બગડે છે, ગાય દૂર રાખવાથી બગડે છે, ક્રોધથી શાંતિ બગડે છે, અને વૃદ્ધિ વગર ધન બગડે છે. જ્ઞાન વિવેકથી મળે છે, ફળ નિષ્કામતાથી મળે છે; તેમ, આ શુભ દ્વાદશી પાપનાશક છે. બ્રાહ્મણહત્યા, મદપાન, ચોરી, ગુરુપત્નીગમન—આ બધા પાપો એકસાથે થાય તો પણ ત્રિપુષ્કર યાત્રાથી નાશ પામતા નથી. ન તો નૈમિષારણ્ય, કુરુક્ષેત્ર, પ્રભાસ જેવા તીર્થો, કે કાલિન્દી, યમુના, ગંગા, સરસ્વતી જેવી નદીઓથી એ પાપો નાશ પામે છે. બધા તીર્થો એકાદશી જેટલા મહાત્મ્યવાળા નથી; દાન, જપ, હવન કે બીજું કોઈ પણ પુણ્યકર્મ એકાદશી જેટલું નથી. એક બાજુ પૃથ્વીનું દાન છે, બીજી બાજુ હરિનો દિવસ છે; પણ શ્રેષ્ઠ એકાદશી એ બંનેથી પણ વધુ મહાન છે. આ દિવસે, સોનાના વરાહ (શૂકર)ની પ્રતિમા બનાવી, નવા પાત્ર પર અથવા કાંસ્યના થાળમાં, દરેક પ્રકારના બીજથી, સફેદ વસ્ત્રથી ઢાંકી, સોનાના દીવો અને અન્ય સામગ્રી સાથે પૂજા કરવી. વરાહના પગે નમસ્કાર, કમર પર વરાહ સ્વરૂપને, નાભિ પર ઘુંઘાટથી, અને શ્રીવત્સ ચિહ્ન ધરાવતાં છાતી પર નમન કરવું. હજાર મસ્તક ધરાવતા ભગવાનના ભુજાઓને, સર્વના સ્વામીના કંટને, સર્વાત્માના મુખને અને સર્વ શક્તિના મૂળભૂત લલાટને પૂજન કરવું. સૂર્ય સમાન તેજસ્વી વાળ ધરાવતાં ચક્રધારી ભગવાનને પૂજવી; વિધિવત્ પૂજા કરીને રાતભર જાગરણ કરવું. દેવતાના મહિમા વર્ણન કરતી પુરાણકથા સાંભળવી, અને સવારે એ કથા યોગ્ય બ્રાહ્મણને આપવી. સોનાનો વરાહ અને જરૂરી દાન સામગ્રી આપી, પછી ઉપવાસ તોડવો—અતિસંતોષથી નહીં—વ્રત પૂર્ણ કર્યા પછી. આવું કરવાથી મનુષ્ય વિદ્વાન બને છે, ફરી બાળક નથી રહેતો; પવિત્ર એકાદશીનું વ્રત કરીને ત્રણેય ઋણમાંથી મુક્ત થાય છે, અને મનમાં જે ઇચ્છે તે પ્રાપ્ત કરે છે. બ્રહ્માજીએ કહ્યું: હે વ્યાસ, હવે હું એ વ્રતોનું વર્ણન કરું છું, જેના દ્વારા સર્વ દાતા હરિ પ્રસન્ન થાય છે. શાસ્ત્રોક્ત નિયમને વ્રત કહે છે, અને એ જ તપ છે. આ વ્રતના વિશેષ નિયમો છે: આત્મસંયમ, રોજ ત્રણ વખત સ્નાન, જમીન પર ઊંઘવું, ઈન્દ્રિય સંયમ રાખવો. સ્ત્રીઓ, શૂદ્રો અને પતિતો સાથે વાતચીત ટાળવી, અને શક્ય હોય તેટલું પંચગव्य દાન કરવું. સદ્ગુણવાળા વ્યક્તિએ આ બધા તપ કરવું જોઈએ; અને વાળની રક્ષા માટે, વ્રતને દોઢગણા નિયમથી પાળવું જોઈએ. આ રીતે, વ્રત, ઉપવાસ, પૂજા, જાગરણ અને દાન દ્વારા મનુષ્ય પવિત્ર થાય છે, પાપોનો નાશ થાય છે અને ભગવાનની કૃપા પ્રાપ્ત થાય છે.