ગરુડપુરાણમ્

ભગવાન ઈશ્વરે કહ્યું: માઘ અને ફાગણના સંધિકાળે, કૃષ્ણ પક્ષની ચતુર્દશીની રાત્રિએ, જે વ્યક્તિ રાત્રિ જાગરણ કરીને અને શ્રદ્ધાપૂર્વક રુદ્રની પૂજા કરે છે, તેને ભોગ અને મોક્ષ બંનેની પ્રાપ્તિ થાય છે. જો કોઈ ઇચ્છાપૂર્વક હરાની પૂજા કરે તો દ્વાદશી તિથિએ હર અને કેશવની પૂજા કરવી જોઈએ; અને ઉપવાસ કરનારને તે નરકમાંથી મુક્તિ આપે છે. અર્વુદ પ્રદેશમાં સુન્દરસેન નામનો પાપી નિષાદ રાજા હતો. તે દુષ્કર્મી મિત્રો સાથે શિકાર માટે જંગલમાં ગયો. ત્યાં પર્વત પર શિકાર મળ્યા પછી, ભૂખ અને તરસથી પીડાઈને, એક તળાવની બાજુએ આવેલા વનખંડમાં રાત્રે જાગતો રહ્યો. ત્યાં એક શિવલિંગ હતું. પોતાનું રક્ષણ કરતા-કરતા, અજાણતા, તેણે પાનના પાન શિવલિંગ પર પાડી દીધાં. ધૂળ દૂર કરવા માટે પાણી નાખ્યું અને અચાનક તેના હાથમાંથી બાણ પડી ગયો. પછી, ઘૂંટણીએ જમીન પર જઈને, તેણે શિવલિંગને સ્પર્શી લીધું. આ રીતે, એની પાસેથી અંજાણે જ સ્નાન, સ્પર્શ, પૂજન અને જાગરણ સર્વે થઈ ગયા. સવારે તે ઘેર પરત ફર્યો અને પત્ની દ્વારા અપાયેલું ભોજન લીધું. સમયસર તેનું મૃત્યુ થયું, અને યમદૂતોએ તેને બાંધીને લઈ જવાનું શરૂ કર્યું. પણ પછી, મારા દૂતોએ યુદ્ધમાં યમદૂતોને હરાવીને તેને મુક્ત કર્યો. ત્યારબાદ, તે શુદ્ધ આત્મા અને એક કુતરો મારા પાસે રહી ગયા. આ રીતે, અજ્ઞાનથી પણ પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે, અને જ્ઞાનથી તો અનંત પુણ્ય મળે છે. જે વ્યક્તિ ત્રયોદશી તિથિએ વ્રત પાળે અને શિવજીની પૂજા કરે, તે વિશેષ ફળ પામે છે. ચતુર્દશીના દિવસે સવારે, હું રાત્રે જાગરણ કરીશ, પૂજા, દાન, તપ અને હોમ કરીશ. ચતુર્દશીના દિવસે ઉપવાસ રાખીશ, અને બીજા દિવસે ભોજન લઈશ—હે શંભુ, ભોગ અને મોક્ષ બંને માટે, તમે જ મારા આશ્રય છો. એ સમયે ગુરુને પંચગવ્યથી સ્નાન કરાવવું, ચંદન અને અન્ય દ્રવ્યોથી પૂજન કરવું, અને ‘ૐ, શિવાય નમઃ’નો જાપ કરવો. તિલ, ચોખા અને જૌને ઘી સાથે હોમ કરવો, પછી ગીત અને પવિત્ર કથાઓનું શ્રવણ કરવું. મધ્યરાત્રિ, ત્રીજા અને ચોથા પ્રહરે મૂળમંત્રનો જાપ કરવો, અને સવારે ક્ષમાયાચના કરવી—હે ભગવાન, તમારી કૃપાથી મેં અવરોધ વિના વ્રત પાળ્યું છે; હે હરા, ત્રણેય લોકના સ્વામી, મને ક્ષમા કરજો. આજે જે પુણ્ય પ્રાપ્ત કર્યું, જે કાંઈ રુદ્રને અર્પણ કર્યું, તે બધું તમારી કૃપાથી પૂર્ણ થયું. હે તેજસ્વી ભગવાન, કૃપા કરીને તમારી લિલામાં પરત જાવ; માત્ર તમારું દર્શનથી હું નિર્મળ થયો છું. ધ્યાનમાં તલિન રહેનારા બ્રાહ્મણોને ભોજન, વસ્ત્ર, છત્રી વગેરે આપવું. શ્રદ્ધાપૂર્વક જે કાંઈ દાન કર્યું, તેમાં ભગવાન પ્રસન્ન થાય. આ રીતે ક્ષમાયાચના કરીને, વ્રતધારીને વીસ વર્ષ સુધી આ વ્રત કરવું જોઈએ. ફળરૂપે, પ્રસિદ્ધિ, ધન, સંતાન અને રાજ્ય પ્રાપ્ત થાય છે અને પછી શૈવપુરિ મળે છે. બારેય માસ આ જાગરણ કરવું. જે વ્યક્તિ બાર વ્રતીને ભોજન અને દીવો આપે છે, તે સ્વર્ગ પામે છે. પિતામહ બ્રહ્માએ કહ્યું: રાજા મંધાતા એકાદશીનું વ્રત પાળતા; એકાદશી પર બંને પક્ષે ભોજન લેવું નહીં. જ્યારે દશમી અને એકાદશી એકસાથે આવે, ત્યારે ગાંધારીએ ઉપવાસ કર્યો હતો, પણ તેના સો પુત્રો નષ્ટ થયા, તેથી એ દિવસે ઉપવાસ ટાળવો. જ્યારે દ્વાદશી અને એકાદશી મળે, ત્યાં હરિનો વાસ છે; જ્યારે દશમી અને એકાદશી મળે, ત્યાં અસુરનો વાસ છે; વિવાદ હોય ત્યાં સંશય થાય છે. તે સમયે, દ્વાદશી સ્વીકારવી અને ત્રયોદશી પર ઉપવાસ તોડવો; સાચી એકાદશી અને દ્વાદશી બંને પર ઉપવાસ કરવો. ખાસ કરીને, એકાદશી, દ્વાદશી અને ત્રયોદશી ત્રણેય તિથિ મળતી હોય, ત્યારે એ શુભ તિથિ પાળવી, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે. એકાદશી પર ઉપવાસ કર્યા પછી, દ્વિજને દ્વાદશી પણ પાળવી, અથવા ત્રણેય તિથિ પાળવી, પણ દશમી સાથે મળતી હોય ત્યારે નહીં. રાત્રે જાગરણ, પુરાણ શ્રવણ, ગદાધર (વષ્ણુ)ની પૂજા અને બંને એકાદશી પર ઉપવાસથી, રુક્માંગદે મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો; અન્યોએ પણ એકાદશી વ્રતથી મોક્ષ મેળવ્યો. બ્રહ્માજીએ કહ્યું: જે પૂજાથી જગતને પરમ પદ મળ્યું, એ હું કહું છું, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે. પ્રથમ, મંડપ રચવું, દ્વાર પર વિધાતા, વ્યવસ્થાપક, ગંગા, યમુના અને મહાનદીની સ્થાપના કરવી. દ્વાર પર શ્રી, દંડ, ભયાનક વાસ્તુપુરુષની પૂજા, કેન્દ્રમાં આધારશક્તિ, કચ્છપ અને અનંતની પૂજા કરવી. પૃથ્વી, ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ઐશ્વર્ય અને અધર્મના ચાર મૂળ, કાંડા અને કમળની પૂજા કરવી. પુષ્પકોષ, રેંશા, સત્વ, રજ, તમ, સૂર્યાદિ મંડલ અને પવિત્ર શક્તિઓનું સ્મરણ કરવું. દૂર્ગા, દેવીઓ, સરસ્વતી અને ક્ષેત્રપાલની પૂજા કરવી; આસન અને પ્રતિમાની પૂજા કરીને, વાસુદેવની શક્તિનું સ્મરણ કરવું. અનિરુદ્ધ, મહાત્મા, નારાયણ, હૃદય અને અંગો, શંખાદિ આયુધોની પણ પૂજા કરવી. માઘ માસના શુક્લપક્ષમાં, સૂર્યના સંયોગ સાથે, ભીમાએ એકાદશીનું વ્રત પાળ્યું. આ અદ્ભુત વ્રત કરીને તે પિતૃઋણમાંથી મુક્ત થયો. આ ભીમ દ્વાદશી પ્રસિદ્ધ છે, જે સર્વ જીવના પુણ્યમાં વૃદ્ધિ કરે છે. જો નક્ષત્ર ન પણ હોય, તો પણ તે બ્રાહ્મણહત્યાદિ મહાપાપ નાશ કરે છે, જેમ કે દુષ્ટ રાજા રાજ્ય નષ્ટ કરે છે. જેમ દુષ્ટ પુત્ર કુટુંબનો નાશ કરે, દુષ્ટ પત્ની પતિનો, અધર્મ ધર્મનો, અને ખોટો મંત્રી રાજાનો નાશ કરે છે—એ રીતે મહાપાપોનો નાશ થાય છે. આ રીતે શાસ્ત્રોક્ત ઉપાયોથી ઉપવાસ, પૂજા અને જાગરણ દ્વારા વ્યક્તિને ભોગ અને મોક્ષ બંનેની સિદ્ધિ થાય છે.