ગરુડપુરાણમ્

એક સમયે એક ભક્ત ભગવાન જનાર્દનને પ્રાર્થના કરે છે: “હે પ્રભુ, જો હું આ વ્રત પૂર્ણ કરતા પહેલા મૃત્યુ પામું, તો આપની કૃપાથી મારા વ્રતને પૂર્ણ માનવું.” પછી, જેમણે ભગવાન હરિના વ્રતને ગ્રહણ કર્યું છે, તેઓ પૂજા, જપ અને નિયમિત ઉપાસનાથી પોતાના પાપોને નષ્ટ કરી દે છે. દરરોજ સ્નાન કર્યા પછી, વિધિવત્ પૂજા, જપ અને વ્રતના અન્ય નિયમોનું પાલન કરવું જોઈએ. જે ભક્ત ચાર માસ સુધી એક જ ભોજન કરીને ભગવાન વિષ્ણુની ઉપાસના કરે છે, તે નિર્મળ વિષ્ણુલોકને પામે છે. જે વ્યક્તિ મદિરા, માંસ અને દ્રાક્ષનો ત્યાગ કરે છે, વેદજ્ઞાનથી દૈત્યદ્વિષી વિષ્ણુની પૂજા કરે છે અને તેલનો પણ ત્યાગ કરે છે, તે કઠિન વ્રતોનું પાલન કરીને વિષ્ણુલોકમાં વિષ્ણુ સાથે એકરૂપ થાય છે. એક રાતનું ઉપવાસ કરવાથી મનુષ્ય દિવ્ય શરીર પામે છે; ત્રણ રાતનું ઉપવાસ કરીને, અને છઠ્ઠું ભોજન ટાળીને, મનુષ્ય શ્વેતદ્વીપને પામે છે. ચન્દ્રાયણ વ્રતથી હરિધામ અને ઇચ્છિત મુક્તિ મળે છે; પ્રજાપત્ય વ્રતથી વિષ્ણુલોક અને પારક વ્રતથી પણ હરિ પ્રાપ્ત થાય છે. જે ભક્ત માત્ર સક્તુ, જૌ, ભિક્ષા, દૂધ, દહીં, ઘી, ગૌમૂત્ર અને જૌ, પંચગવ્ય, શાક, કંદ, ફળ વગેરે લઈ જીવન યાપન કરે છે અને રસાળ પદાર્થોનું ત્યાગ કરે છે, તે વિષ્ણુમાં ભાગીદાર બને છે. બ્રહ્માજીએ કહ્યું: “હું તને શ્રેષ્ઠ માસિક ઉપવાસનું વર્ણન કરું છું. વનમાં રહેતી વ્યક્તિ, તપસ્વી કે સ્ત્રીએ પણ આ માસિક ઉપવાસ કરવું જોઈએ. આશ્વિન મહિનાના શુક્લપક્ષની એકાદશીથી ઉપવાસ કરીને, ત્રીસ દિવસ સુધી આ વ્રતનું સંકલ્પ લેવું જોઈએ. ‘હે વિષ્ણુ, આજેથી આપના જાગરણ સુધી હું ત્રીસ દિવસ સુધી વિલંબ વિના તમારી પૂજા કરીશ.’ જો કાર્તિક અને આશ્વિન મહિનાની દ્વાદશી વચ્ચે હું મૃત્યુ પામું, તો મારા વ્રતનું ભંગ ન માનવું.” વ્રતધારી ભક્તે રોજ ત્રણ વખત સ્નાન કરીને, સુગંધિત દ્રવ્યો વડે હરિની પૂજા કરવી, પણ મંદિરમાં સુગંધિત તેલ કે ઉંગણ લગાડવું નહીં. પછી, દ્વાદશી પર પૂજા કરીને બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને પછી જ પોતે ઉપવાસ તોડવો. જો વ્રત દરમિયાન શરીરમાં દુર્બળતા આવે, તો દૂધ વગેરે લઈ શકાય છે; આવું કરવાથી વ્રત ભંગ થતું નથી અને ભક્તને ભોગ તથા મોક્ષ બંને મળે છે. બ્રહ્માજીએ કાર્તિક વ્રતોનું પણ વર્ણન કર્યું: “સ્નાન પછી, ભગવાન વિષ્ણુની એક ભોજનથી, રાત્રે ઉપવાસ કરીને, માસભર ભિક્ષા લઈને, અથવા દૂધ, શાક, ફળ વગેરે લઈ પૂજા કરવી. ઉપવાસથી પાપો દુર થાય છે અને ઈચ્છિત ફળ મળે છે. હંમેશાં હરિના વ્રત શ્રેષ્ઠ છે; પછી દક્ષિણાયન, પછી ચાતુર્માસ્ય, અને પછી કાર્તિકમાં ભીષ્મ પંચક આવે છે.” શ્રેષ્ઠ વ્રત તો શુક્લપક્ષની એકાદશી પર કરવું, અને ત્રણ વખત સ્નાન કરીને, પૂર્વજો સહિત હરીને અર્પણ કરવું. મૌનવ્રતી ભક્તે ઘી, પંચગવ્ય, પાણી વગેરેથી પૂજા કરવી, અને સ્નાન પછી કંપલ અને અન્ય સુગંધિત દ્રવ્યો લગાડવા. દ્વિજાતિએ પાંચ દિવસ સુધી ઘીથી ગંધિત ગુગ્ગળની ધૂપ કરવી, શ્રેષ્ઠ ભોજન અર્પણ કરવું અને ૧૦૮ વખત જપ કરવો: “ૐ નમો વાસુદેવાય સ્વાહા” મંત્રથી ઘી, અન્ન, તિલ વગેરેની આહુતિ આપવી. પ્રથમ દિવસે હરીના ચરણોમાં કમળ અર્પણ કરવું, બીજે દિવસે બિલ્વપત્રથી ઘૂંટણોની પૂજા કરવી, ત્રીજા દિવસે સુગંધિત દ્રવ્યોથી નાભિની પૂજા કરવી. પાંચમા દિવસે બિલ્વ અને જાવા ફૂલો વડે ખભા અને માથાની પૂજા કરવી, માલતી ફૂલો વડે દેવને જમીન પર સુવડાવવી અને ગોમયનો સેવન કરવો. પાંચમો દિવસે પંચગવ્ય—ગૌમૂત્ર, દહીં, દૂધ—ગ્રહણ કરવું, અને પંદરમી રાત્રે નિશિથ ઉપવાસ કરવો, જેથી ભક્તને ભોગ અને મોક્ષ બંને મળે છે. હંમેશાં બંને પક્ષની એકાદશીનું વ્રત પાલન કરવું, જે અનેક પાપો અને નરકને નાશ કરે છે અને વિષ્ણુલોક આપે છે. જ્યાં એકાદશી, દ્વાદશી અને ત્રયોદશી રાત્રિઅંતે આવે છે, ત્યાં હરી હંમેશાં વસે છે. જ્યાં દશમી અને એકાદશી મળે છે, ત્યાં દૈત્ય વગેરે રહે છે; તેથી દ્વાદશીએ ઉપવાસ તોડવો અને શુદ્ધિ-અશુદ્ધિમાં પણ નિયમોનું પાલન કરવું. જ્યારે ચતુર્દશી અને પ્રથમ તિથિ પૂર્વ તિથિ સાથે મળે, ત્યારે પણ ઉપવાસ કરવો; પૂર્ણિમા અને અમાવસ્યામાં તથા પ્રથમ તિથિ જોડાય ત્યારે પણ ઉપવાસ કરવો. બીજી અને ત્રીજી, ત્રીજી અને ચોથી, ચોથી અને પાંચમી, છઠ્ઠી અને સાતમી—જ્યારે પણ સંયોગ થાય, ત્યારે પણ ઉપવાસ કરવો. બ્રહ્માજીએ કહ્યું: “હવે હું મહાશિવરાત્રી વ્રત અને તેની કથા કહું છું, જે સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે. ગૌરીએ ભૂતેશ શિવજીને પુછ્યું કે, શ્રેષ્ઠ વ્રત કયું છે?” ઈશ્વરે કહ્યું: “માઘ અને ફાગણના મહિના વચ્ચે, કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશી—આ રાત્રે જાગરણ અને રુદ્રની પૂજા કરવાથી ભોગ અને મોક્ષ બંને મળે છે. હરા (શિવ)ની ઈચ્છા સાથે દ્વાદશી પર પૂજા કરવી, અને ઉપવાસી ભક્તે શિવ અને કેશવ બંનેની પૂજા કરવી, જે તેમને નરકમાંથી મુક્ત કરે છે.” અરબુદા નામના પ્રદેશમાં એક પાપી નિષાદ રાજા હતો—સુંદરસેન. તે દુષ્ટ માણસો સાથે જંગલમાં શિકાર કરવા ગયો. શિકાર કર્યા પછી, પર્વત પર ભૂખ અને તરસથી પીડાઈને, તે જળકુંડ પાસેના વનમાં રાત્રે જાગતો રહ્યો. ત્યાં એક લિંગ હતું; પોતાના શરીરની રક્ષા કરતાં, તેણે અજાણતાં લિંગના શિખરે પાંદડા ફેંક્યા. પછી લિંગ પર ધૂળ દૂર કરવા માટે પાણી રેડ્યું, અને અચાનક તેના હાથમાંથી તીર પડી ગયું. ઘૂંટણીઓ પર જમીન પર જઈને તેણે લિંગને સ્પર્શ્યું અને પકડી લીધું; આમ સ્નાન, સ્પર્શ, પૂજા અને જાગરણ બધું જ થઈ ગયું. સવાર થતાં, ઘરે ગયો અને પત્ની આપેલા ભોજનનું સેવન કર્યું. સમયાન્તરે તેનું મૃત્યુ થયું અને યમદૂતોએ તેને બંધાઈને લઈ જવાનું શરૂ કર્યું. પરંતુ મારા (શિવજીના) દૂતોએ યુદ્ધમાં યમદૂતોને હારવી પાડી અને તેને મુક્ત કર્યો. પછી તે રાજા અને તેનો કૂતરો બંને મારા પાસે પવિત્ર સહાયક બનીને રહી ગયા. આ રીતે, અજ્ઞાનથી પણ પુણ્ય મળે છે અને જ્ઞાનથી તો અક્ષય પુણ્ય મળે છે. તેથી, ત્રયોદશી પર વ્રતધારે શિવની પૂજા અને આ વ્રતનું પાલન કરવું.