ગરુડપુરાણમ્

કથાની શરૂઆત એક સુંદર ઉપમાથી થાય છે—જેમ કે કમળનું ફૂલ પાણીમાં સ્થિર રહે છે, ત્યારે તેને સુર્ય અને વરુણ બંને મિત્રરૂપે લાભ આપે છે; પણ એ જ કમળ જ્યારે તેની જગ્યાથી ઉખડી જાય, ત્યારે એ જ સુર્ય અને વરુણ તેને સુકાવી નાખે છે. એ રીતે, જે વ્યક્તિ પોતાની યોગ્ય જગ્યાએ સ્થિર રહે છે, તેને બધા મિત્ર ગણાય છે; પણ જ્યારે કોઈ પોતાની જગ્યાથી વિખૂટો પડે છે, ત્યારે એ જ previously મિત્ર એવા લોકો શત્રુ બની જાય છે. સુર્ય પણ પાણીમાં રહેલા કમળને આનંદ આપે છે, પણ જમીન પર આવેલા કમળને સુકાવી નાખે છે. આથી, જે પોતાની સ્થિતિમાં રહે છે, તેને સન્માન મળે છે—જેમ કે પોતાના સ્થાન પર રહેલા વાળ, દાંત, નખ અને લોકોનું માન વધે છે; પણ જે પદ પરથી પડી જાય છે, તેને કોઇ માન આપતું નથી. વ્યક્તિનું વર્તન તેના કુટુંબની ઓળખ આપે છે, બોલચાલથી દેશની ઓળખ થાય છે, લગાવ ધ્યાનથી જણાય છે અને શરીરથી ખોરાકની ઓળખ થાય છે. આજે પણ જો સમુદ્ર પર વરસાદ પડે, તો એ વ્યર્થ છે; સંતોષ પામેલા માણસને ભોજન આપવું વ્યર્થ છે; ધનવાનને દાન આપવું વ્યર્થ છે; અને દુષ્ટ વ્યક્તિ માટે પુણ્યકર્મ પણ વ્યર્થ છે. અંતરમાં જે વ્યક્તિ વસે છે, એ દૂર હોવા છતાં નજીક લાગે છે; અને જે અંતરમાંથી દૂર થઈ જાય છે, એ નજીક હોવા છતાં દૂર લાગે છે. મૃત્યુના અને ભિક્ષુકના લક્ષણો સમાન છે—મુખ પર પડછાયાં, અવાજમાં નબળાઈ, અંગોમાં પસીનો અને ભારે ભય. કુબડિયા, જીવમારા, પવનથી ખદેડાયેલા અને પર્વતની ચોટી પર રહેનારા માટે ભિક્ષા માગવી કરતાં મૃત્યુ શ્રેષ્ઠ છે. પણ જગતના ભગવાન વિષ્ણુએ પણ જ્યારે ભિક્ષા માગી, ત્યારે વામન સ્વરૂપ ધારણ કર્યું—એટલે નમ્રતા કરતાં ઊંચું બીજું શું હોઈ શકે? માતા અને પિતા પણ એ સંતાનના શત્રુ બની જાય છે, જેને તેઓ શિક્ષિત કરતા નથી; એવી સંતાન સભામાં કદી તેજ પામતું નથી, જેમ કે હંસમાં બગલો ભિન્ન દેખાય છે. જ્ઞાન સર્વોત્તમ છે—એ સૌથી મોટું ધન છે, જે ચોરી થઈ શકતું નથી; જ્ઞાનથી પુણ્ય મળે છે, લોકોની કૃપા મળે છે, એ ગુરુઓનું પણ ગુરુ છે, સંબંધીઓનું દુઃખ દૂર કરે છે, એ પરમ દેવ છે, રાજાઓમાં તેનું માન છે; અને જ્ઞાન વિના મનુષ્ય પશુ સમાન છે. ઘરમાં રહેલું ધન-સંપત્તિ દેખાઈ શકે છે અને ચોરાઈ શકે છે, પણ જ્ઞાન કોઈ ચોરી શકતું નથી. પૂર્વે ભગવાન વિષ્ણુએ શૌનકીય પરંપરાથી રાજધર્મનું સાર સર્વત્ર કહ્યું હતું; ત્યાં શંકરે સાંભળ્યું, શંકર પાસેથી વ્યાસે સાંભળ્યું અને હવે આપણે વ્યાસ પાસેથી સાંભળ્યું. બ્રહ્માજીએ વ્યાસજીને કહ્યું: “હું તે વ્રતોનું વર્ણન કરું છું, જેના દ્વારા હરિ સર્વ ફળો આપનાર બને છે; જ્યારે દરેક મહિના, તારખ, તિથિ અને વાર પર હરિનું પૂજન થાય છે. એકાગ્ર ભક્તિ, રાત્રે ઉપવાસ અને આવા વ્રતોના ફળથી ભગવાન ધન, અન્ન, સંતાન, રાજ્ય, વિજય વગેરે આપે છે. પ્રથમ તિથિએ વૈશ્વાનર અને કુબેરનું પૂજન ધન આપે છે; ઉપવાસ પછી બ્રહ્માનું પૂજન, તેમજ શ્રી અને અશ્વિનીકુમારોનું પણ પૂજન થાય છે. બીજ તિથિએ યમ અને લક્ષ્મી-નારાયણ ધન આપે છે, ત્રીજ પર ગૌરી, વિઘ્નેશ અને શંકરનું પૂજન થાય છે. ચોથે ચાર સ્વરૂપો, પાંચમે હરિ, છઠ્ઠે કાર્તિકેય અને સૂર્ય, સાતમીએ ભાસ્કર ધન આપે છે. અષ્ટમી અને નવમી દુર્ગાની માતાઓ અને દિશાઓ ધન આપે છે; દશમી પર યમ અને ચંદ્ર, એકાદશી પર ઋષિનું પૂજન થાય છે. દ્વાદશી પર હરિ અને કામદેવ, ત્રયોદશી પર મહેશ્વર, ચતુર્દશી અને અમાવસ્યાએ બ્રહ્મા અને પિતૃઓ ધન આપે છે. અમાવસ્યા અને વારોમાં સૂર્યાદિ ગ્રહોનું પૂજન થાય છે; તારા અને યોગોનું પૂજન સર્વ કામનાઓ આપે છે. આગળ બ્રહ્માજી કહે છે: “માર્ગશીર્ષના શુક્લ પક્ષની ત્રયોદશી પર વ્યાસ અને અનંગના દિવસે શિવજીનું પૂજન કરવું; દાતણ માટે મોગરાની કાંડી અને ધતૂરાના ફૂલો, ‘અનંગાય’ ભોજન અને પૌષમાં મધ ચાખવું, યોગેશ્વરનું પૂજન બિલ્વપત્ર અને કદંબના ફૂલો વડે કરવું; દાતણ માટે ચંદન અને ભાત-આદિ ભોજન અર્પણ કરવું. માઘમાં નટેશ્વરનું પૂજન મોગરાના ફૂલો અને મુક્તાની માળાથી, દાતણમાં પલાશની કાંડી, અને પૂરીકા અર્પણ કરવી. ફાલ્ગુનમાં વીરેશ્વરનું પૂજન મરૂબકા ફૂલો, ખાંડ, શાક અને મંડા વડે, દાતણ માટે કેરીની કાંડી. ચૈત્રમાં શિવજીનું પૂજન રાતે કપૂરથી, દાતણ માટે અટાજની કાંડી, અને શશકુલિ અર્પણ કરવું. શિવજીનું પૂજન દમનક પાંદડા અને અશોકના ફૂલો વડે, ભાત-ગોળ અને શ્રેષ્ઠ પકવાન અર્પણ કરીને કરવું. દાતણ અને જાયફળ પણ અર્પણ કરવું. જયેષ્ઠમાં પ્રદ્યુમ્નનું પૂજન ચંપાના ફૂલો વડે, બિલ્વજના દસ પ્રકારના ભોજન અર્પણ કરવું. લવિંગ, એલચી અને છદૂ (છ મસાલા) ઉમાના પ્રિય છે; અગરુ, દાતણ અને અપામાર્ગના પાંદડા પણ અર્પણ કરવું. શ્રાવણમાં શિવજીને કળેરના ફૂલો, ઘી અને સુગંધિત પદાર્થો, કળેરના ફૂલો વડે શુદ્ધિ કરવી. ભાદરવામાં સદ્યોજાતનું પૂજન બકુલના ફૂલો અને પકવાનોથી, આશ્વિનમાં ગંધર્વેશ અને મદનકનું પૂજન, તેમજ દેવાધિદેવનું પૂજન કરવું. કાર્તિકમાં ચંપા અને સુવર્ણ તંતુથી, મોઢકના ભોજનથી, ખદીર દાતણ વડે રુદ્રનું પૂજન કરવું. બદરાની દાતણ વડે મદનનું પૂજન, દૂધ અને શાક આપનારનું પૂજન કમળ ફૂલો વડે વર્ષ અંતે કરવું. રતિ, મુક્તમાનંગ અને સુવર્ણવર્તુલમાં સ્થિત દેવતાને દશ હજાર ઘી, તલ, ચોખા વગેરેના હવન કરવું. રાત્રે જાગરણ, ગીત-વાદ્ય, પૂજા પછી બ્રાહ્મણને ખાટલું, વાસણ, છત્રી, વસ્ત્ર અને પાદુકા અર્પણ કરવી. ગાય અને બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવાથી પૂર્ણ ફળ મળે છે. આ વ્રત પૂર્ણ થાય છે અને ધન, સંતાન, આરોગ્ય, સુખ અને સ્વર્ગ મળે છે. પછી બ્રહ્માજી કહે છે: “હવે હું ‘કૈવલ્ય-શમન’ નામના અવ્યભિચારી દ્વાદશી વ્રતનું વર્ણન કરું છું. માર્ગશીર્ષના શુક્લ પક્ષની દ્વાદશી પર ઉપવાસ કર્યા પછી ગૌસંપન્ન પદાર્થોનું સેવન કરવું. દ્વાદશી પર વિષ્ણુનું પૂજન અને ચાર મહિનાની અન્નદાન કરવું; પાંચ પ્રકારના ચોખાના વાસણ સાથે બ્રાહ્મણને દાન આપવું અને પ્રાર્થના કરવી: ‘હે વિષ્ણુ, સાત જન્મ સુધી મેં જે વ્રત કર્યું છે, એ આપની કૃપાથી અવિચ્છિન્ન રહે.’ જેમ તમે સર્વજગતના અવિચ્છિન્ન પૂર્ણપુરુષ છો, તેમ મારા બધાં વ્રતો પણ અવિચ્છિન્ન રહે.” આ રીતે, શાસ્ત્રોક્ત ઉપદેશો, પૂજાવિધી અને જીવનમૂલ્યોનું સુંદર વર્ણન પૂર્ણ થાય છે.