ગરુડપુરાણમ્

એક સમયે, મહાન ઋષિઓ વચ્ચે જ્ઞાન અને ધર્મ વિશે ચર્ચા ચાલી રહી હતી. એક ઋષિએ કહ્યું: “બ્રાહ્મણના અન્નના અવશેષ ખાવાથી માણસ વિવેકી બને છે અને પાપથી દૂર રહે છે. સાચી મિત્રતા એ છે જે ગુપ્ત રીતે કરવામાં આવે છે, અને સાચો ધર્મ એ છે જે બેઈમાની વિના કરવામાં આવે છે.” પછી તેમણે સમજાવ્યું કે જ્યાં વડીલો નથી ત્યાં સભા નથી, અને જે વડીલો ધર્મની વાત નથી કરતા, તેઓ વડીલ નથી. જ્યાં સત્ય નથી, ત્યાં ધર્મ નથી, અને જ્યાં બેઈમાની છે, ત્યાં સત્ય પણ નથી. લોકોમાં બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ છે, પ્રકાશમાં સૂર્ય શ્રેષ્ઠ છે, અંગોમાં માથું મુખ્ય છે, અને વ્રતોમાં સત્ય સર્વોચ્ચ છે. જ્યાં મન શાંત હોય, એ શુભ છે; જ્યાં કોઈ બીજાની સેવા કરવી ન પડે, એ સાચું જીવન છે; પોતાનાં લોકો દ્વારા ભોગવાયેલી સંપત્તિ સાચી છે; અને દુશ્મનો પર વિજય મેળવવી એ મહિમા છે. જે પુરુષ સ્ત્રીઓથી મદમાં નથી, તૃષ્ણાથી મુક્ત છે, એ સુખી છે; જે મિત્રતા પર વિશ્વાસ છે, એ સાચી છે; અને જે પોતાની ઇંદ્રિયો પર કાબૂ રાખે છે, એ સ્વ-નિયંત્રિત છે. જ્યાં મોતી અને સોનાથી આસક્તિ નથી, અને મિત્રતા ગુમાવી છે, એ પ્રશંસનીય છે; અને જે પોતે જ પોતાની પ્રશંસા કરે છે, એ સર્વોચ્ચ છે. કોઈએ નદી, યજ્ઞ અગ્નિ, ભારત વંશ, કે સમયના મૂળ શોધવા જોઈએ નહીં, કારણ કે મૂળમાં ખામી ઓછી થતી નથી. નદીઓ અંતે ખારાપાણામાં મળે છે, સંભોગ અંતે વિભાજન આવે છે, યુવાની વૃદ્ધાવસ્થામાં સમાપ્ત થાય છે, અને સંપત્તિ ત્રણ પ્રકારની પીડામાં પરિણમે છે. રાજયના ભાગ્યનો અંત બ્રાહ્મણના શાપથી થાય છે, પાપનો અંત બ્રાહ્મણના તેજથી થાય છે, યજ્ઞનો અંત શંખના ધ્વનિથી થાય છે, અને કુટુંબનો અંત સ્ત્રીથી થાય છે. દરેક ઘરનો અંત ક્ષયથી, દરેક ઊંચાઈનો અંત પતનથી, દરેક મિલનનો અંત વિભાજનથી, અને જીવનનો અંત મૃત્યુથી થાય છે. જો કોઈ પાછું ફરવાનું ઈચ્છે, તો ખૂબ દૂર ન જવું જોઈએ; પાણીના કિનારે અને ચકાચક પાંદડાવાળા વૃક્ષથી પાછું વળવું જોઈએ. જ્યાં નેતા નથી, કે બહુ નેતાઓ છે, ત્યાં રહેવું નહીં; જ્યાં સ્ત્રી નેતા છે, ત્યાં પણ નહીં, પરંતુ જ્યાં બાળક નેતા છે, ત્યાં રહેવું. સ્ત્રીને બાળપણમાં પિતા, યુવાનીમાં પતિ, અને વૃદ્ધાવસ્થામાં પુત્ર રક્ષે છે; એને સ્વતંત્રતા નથી. નિષ્કંજન સ્ત્રીને આઠમા વર્ષે, સંતાન ગુમાવેલી સ્ત્રીને નવમા વર્ષે, માત્ર પુત્રી જન્માવતી સ્ત્રીને અગિયારમા વર્ષે, અને જે દુર્ભાષા કરે છે, એને તરત જ ત્યાગવી જોઈએ. લાભ ન મળતા અને ઘર માટે ભયના કારણે, ત્રણ પ્રકારની સ્ત્રીઓ, જે સંપત્તિથી વિમુખ થઈ ગઈ છે, પતિ સાથે રહે છે. વિવેકી વ્યક્તિએ થાકેલા ઘોડા, ઉન્મત્ત હાથી, પહેલી વાર વાછરડા આપતી ગાય, અને પાણી વિના બેસી ગયેલા દાદરા દૂરથી ટાળવા જોઈએ. ગરીબને કોઈ મિત્ર કે સગા નથી, કામના વશ થયેલા માટે કોઈ ભય કે લાજ નથી, ચિંતિતને સુખ કે ઊંઘ નથી, અને ભૂખ્યા માટે શક્તિ કે ઉર્જા નથી. ગરીબ, બીજાની સેવા કરનાર, બીજાની પત્નિમાં આસક્ત, અને બીજાની સંપત્તિ ચોરનાર—એવા લોકો માટે ઊંઘ કેવી રીતે હોઈ શકે? કોઈ દેવું અને રોગથી મુક્ત હોય, એ સુખથી ઊંઘે છે; પરંતુ જે પોતાની પત્ની સાથે નથી, એ સંકોચથી ખાય છે. વધુ પાણી હોય ત્યારે કમળ ઊંચું થાય છે; અને દાસ પણ પોતાના માલિક શક્તિશાળી હોય ત્યારે ગર્વ કરે છે. કમળ પોતાનાં સ્થાને હોય ત્યારે સૂર્ય અને વરુણ એને મિત્ર છે; પણ કમળ જમીન પર લાવવામાં આવે, ત્યારે એ જ સૂર્ય અને વરુણ એને સુકાવી નાખે છે. જે પોતાના સ્થાને છે, એના મિત્રો છે; પણ સ્થાને થી વિખેપાયાં પછી એ જ મિત્રો દુશ્મન બની જાય છે. સૂર્ય પાણીમાં કમળને આનંદ આપે છે, પણ જમીન પર લાવ્યા પછી એને સુકાવી નાખે છે. સ્થાને રહેલા લોકો, જેમ જેમ વાળ, દાંત, નખ, અને માણસ—પતન થાય પછી, એનું સન્માન થતું નથી. વર્તનથી કુટુંબ, બોલથી દેશ, ચેતનાથી પ્રેમ, અને શરીરથી ખોરાક જાણાય છે. સમુદ્ર પર વરસાદ વ્યર્થ છે, સંતોષિત વ્યક્તિને અન્ન આપવું વ્યર્થ છે, Already wealthy ને દાન આપવું વ્યર્થ છે, અને નીચ માણસ માટે સારા કાર્યો પણ વ્યર્થ છે. હૃદયમાં રહેતી વ્યક્તિ, ભલે દૂર હોય, નજીક છે; અને હૃદયથી વિભાજિત વ્યક્તિ, ભલે નજીક હોય, દૂર છે. ગિરાવેલો ચહેરો, નબળી અવાજ, અંગોમાં પસીનો, અને ભારે ભય—મૃત્યુના અને ભીખારીના લક્ષણો છે. કુબડ, જીવ જનાર, પવનથી તપાવેલો, અને શિખર પર રહેતો—એવા લોકો માટે ભીખ માંગવી કરતાં મૃત્યુ શ્રેયસ્કર છે. વિષ્ણુ, જગતના સ્વામી, જ્યારે ભીખ માંગવા ગયા, ત્યારે વામન રૂપ ધારણ કર્યું; એમના કરતાં વધુ ઉદ્દેશ શું હોઈ શકે, જેમાં વિનમ્રતા જરૂરી નથી? માતા અને પિતા એ બાળકો માટે દુશ્મન છે, જો તેઓએ બાળકને શિક્ષા નથી આપી; આવા બાળકો સભામાં ચમકતા નથી, જેમ કે હંસોમાં બગલો. જ્ઞાન સર્વોચ્ચ રૂપ છે, સર્વ સંપત્તિ કરતાં શ્રેષ્ઠ ખજાનો છે, અને ચોરાઈ ન શકે એવી સંપત્તિ છે. જ્ઞાન ધર્મ આપે છે, લોકોની કૃપા જીતે છે, શિક્ષકોનો શિક્ષક છે, સગાઓની પીડા દૂર કરે છે, સર્વોચ્ચ દેવતા છે, રાજાઓમાં સન્માન પામે છે, અને જ્ઞાન વિના માણસ પશુ સમાન છે. ઘરમાં રાખેલી સંપત્તિ દેખાઈ અને ચોરાઈ શકે છે, પણ જ્ઞાન કોઈ ચોરી નહીં શકે. વિષ્ણુએ શૌનકીય પરંપરા પ્રમાણે રાજનીતિનું સાર સર્વત્ર કહ્યું હતું; ત્યાં શંકરે સાંભળ્યું, વ્યાસે શંકર પાસેથી સાંભળ્યું, અને અમે વ્યાસ પાસેથી સાંભળ્યું. પછી બ્રહ્માએ વ્યાસને કહ્યું: “હું એ વ્રતો જણાવું છું, જેના દ્વારા હરિ સર્વ દાતા બને છે; જયારે દરેક માસ, તારાઓ, તિથિ, અને વાર પર હરિની પૂજા થાય છે. એકાગ્ર ભક્તિ, રાત્રે ઉપવાસ, અને આવા વ્રતોના ફળથી, હરિ ધન, અનાજ, પુત્ર, રાજ્ય, વિજય અને વધુ આપે છે. પ્રથમ તિથિએ વૈશ્વાનર અને કુબેરની પૂજા કરવાથી ધન મળે છે; ઉપવાસ પછી, બ્રહ્મા, શ્રી અને અશ્વિનીની પૂજા કરવી. બીજી તિથિએ યમ અને લક્ષ્મી-નારાયણ ધન આપે છે; ત્રીજી તિથિએ ગૌરી, વિઘ્નેશ અને શંકર. ચોથી તિથિએ ચાર અવતારની, પાંચમી તિથિએ હરિની, છઠ્ઠી તિથિએ કાર્તિકેય અને સૂર્યની, સાતમી તિથિએ ભાસ્કર ધન આપે છે. દુર્ગાના અઠ્ઠમ અને નવમ તિથિએ માતાઓ અને દિશાઓ ધન આપે છે; દસમી તિથિએ યમ અને ચંદ્ર; અગિયારમી તિથિએ ઋષિઓની પૂજા કરવી. બારમી તિથિએ હરિ અને કામ, તેરમી તિથિએ મહેશ્વર, ચૌદમી અને પંદરમી તિથિએ બ્રહ્મા અને પિતૃઓ ધન આપે છે.” આ રીતે, ઋષિઓએ જીવન, ધર્મ, મિત્રતા, જ્ઞાન, અને વ્રતો વિશેના વિવેકપૂર્ણ અને પાવન ઉપદેશો આપ્યા, જે આજે પણ માર્ગદર્શનરૂપ છે.