ગરુડપુરાણમ્

માનવ જીવનમાં સાચું શું છે અને ખોટું શું છે, જે discernment વિના માત્ર પેટ પૂરવાથી સંતોષી જાય છે, એમાં અને જાનવરમાં શું ફરક છે? જે માણસની યશવીर्ति પરાક્રમ, તપ, દાન, વિદ્યા કે ધનથી સ્થાપિત નથી, એ તો પોતાની માતાના વિસર્જન જેવો છે. માનવ માટે જ્ઞાન, ધૈર્ય અને માન અખંડિત હોય અને એનું એક ક્ષણનું જીવન પણ જીવાયું હોય, તો જ જ્ઞાની લોકો એ જીવનને સાચું કહે છે—નહીંતર કાગડો પણ લાંબું જીવે છે અને પિંડ પણ ખાય છે. ધન કે માન વિના જીવનથી શું મળે? ભયભીત અને શંકાસ્પદ મિત્રથી શું લાભ? એથી સિંહ જેવો દ્રઢ નિશ્ચય રાખો, નિરાશ થયા વિના આગળ વધો—કાગડો પણ તો લાંબું જીવે છે અને પિંડ ખાય છે. જે પોતે, ગુરુ, સેવકો, ગરીબો કે મિત્રોના કાર્યોમાં દયા રાખતો નથી, એનું માનવ જીવન શું ફળ આપે? એ પણ કાગડા જેવું છે. જેના દિવસો ધર્મ, અર્થ અને કામ—આ ત્રણ પુરુષાર્થ વિના પસાર થાય છે, એ તો શ્વાસ લેતો હોવા છતાં જીવતો નથી, એ તો લુહારની ધમની જેવો છે. સફળતા હંમેશા સ્વતંત્ર રીતે કાર્ય કરવાથી મળે છે, બીજાની પાછળ ચાલવાથી નહીં; જે બીજાની ક્રિયા પર આધાર રાખે છે, એ જીવતો હોવા છતાં મરેલો સમાન છે. ડરપોક માણસ હંમેશા ભરેલો હોય છે, જેવી રીતે ઉંદર થોડા અનાજથી સંતોષી જાય છે; પણ એ ક્યારેય સંતોષી થતો નથી, થોડામાં પણ ખુશ રહે છે. વાદળની છાંય, ઘાસમાં અગ્નિ, માર્ગકંઠે પાણી, વૈશ્યાના પ્રેમ, દુષ્ટનું સ્નેહ—આ બધું બબલ જેવું છે, ક્ષણભંગુર છે. શબ્દોમાં સાર ન હોય તો જગત પ્રસન્ન થતું નથી; જીવનનું મૂળ તો માનમાં છે—માન ગુમાય તો સુખ ક્યાંથી મળે? નિર્બળનું બળ રાજા છે, બાળકનું બળ એનું રડવું છે, મૂર્ખનું બળ મૌન છે, અને ચોરનું બળ અસત્ય છે. જેમ જેમ વ્યક્તિ શાસ્ત્રોનું અધ્યયન વધારે કરે છે, તેમ તેમ તેની બુદ્ધિ વિકસે છે અને જ્ઞાન પણ તેને મનગમતું બને છે. જે રીતે મનુષ્ય પોતાનું મન સદગુણમાં લગાવે છે, તેમ તે સર્વત્ર પ્રિય બને છે. લોભ, અશ્રદ્ધા અને અયોગ્ય પર વિશ્વાસ—આ ત્રણથી મનુષ્ય નાશ પામે છે; તેથી લોભ ન રાખવો, અશ્રદ્ધા ન રાખવી અને અયોગ્ય પર વિશ્વાસ ન કરવો. જ્યાં સુધી સંકટ આવ્યું નથી, ત્યાં સુધી ડરવું જોઈએ; પણ જ્યારે સંકટ ઊભું થાય, ત્યારે નિર્ભય રહી ને ટકવું જોઈએ. બાકી રહેલો દેવું, બાકી રહેલી આગ, અધૂરી બીમારી—આ બધું વારંવાર વધે છે; તેથી ક્યારેય અધૂરી વસ્તુ ન છોડવી. સારા માટે સારું અને ખરાબ માટે ખરાબ વળતર આપવું જોઈએ; દુષ્ટોને તેમની યોગ્ય રીતે જવાબ આપવો—એમાં કોઈ ખોટ નથી. જે મિત્ર ગુપ્ત રીતે તમારા કામમાં અડચણ કરે છે, પણ સામે મળીએ ત્યારે મીઠું બોલે છે, એ ખોટો મિત્ર છે—એવો મિત્ર દુશ્મન જેવો છે. સારા માણસ પણ દુષ્ટોની સંગતિથી બગડી જાય છે, જેમ કે સ્વચ્છ પાણી કાદવથી ગંદું થાય છે. જે બ્રાહ્મણ છે, તે સર્વ ભોજનમાં ભાગીદાર છે; તેથી બ્રાહ્મણને શ્રદ્ધા અને શ્રમથી સન્માન કરવો જોઈએ. જે બ્રાહ્મણના ઉચ્છિષ્ટનું સેવન કરે છે, તે જ્ઞાની બને છે અને પાપથી બચી જાય છે; સાચી મિત્રતા ગુપ્ત રીતે દેખાય છે અને સાચું ધર્મ એ છે, જેમાં કપટ નથી. જ્યાં વડીલો નથી, એ સભા નથી; જે વડીલો ધર્મની વાત નથી કરતા, એ વડીલો નથી; જ્યાં ધર્મમાં સત્ય નથી, એ ધર્મ નથી; અને જ્યાં સત્યમાં કપટ છે, એ સત્ય નથી. મનુષ્યોમાં બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ છે, પ્રકાશોમાં સૂર્ય, અંગોમાં માથું, અને વ્રતોમાં સત્ય શ્રેષ્ઠ છે. જ્યાં મન શાંત છે, એ શુભ છે; જ્યાં બીજાની સેવા નથી, એ જીવન છે; જે ધન પોતાના લોકો સાથે ભોગવાય છે, એ સાચું ધન છે; અને દુશ્મન પર જીતવામાં જે મહિમા મળે, એ મહિમા છે. જે સ્ત્રીઓથી મોહિત નથી થતા, જેણે ઇન્દ્રિયોને જીત્યા છે, એ સુખી છે; જેમાં વિશ્વાસ છે, એ મિત્રતા છે; જે પુરુષે ઇન્દ્રિયોને જીત્યા છે, એ સ્વયં નિયંત્રિત છે. જ્યાં મોતી અને સોનામાં મોહ નથી, જ્યાં મિત્રતા તૂટી ગઈ છે, ત્યાં જ સાચી પ્રશંસા છે—જે વ્યક્તિ પોતાની જાતે પોતાને વખાણે છે, એ જ પ્રશંસનીય છે. નદીઓ, અગ્નિ, ભરત વંશ અને સમયના મૂળની શોધ ન કરવી જોઈએ; કારણ કે ખોટ મૂળમાંથી દૂર થતી નથી. નદીઓ અંતે ખારાપાણીએ મળે છે, ભોગ વિયોગમાં સમાપ્ત થાય છે, યુવાની વૃદ્ધાવસ્થામાં, અને ધન ત્રણ પ્રકારના દુઃખમાં. રાજસિદ્ધિ બ્રાહ્મણના શ્રાપથી નાશ પામે છે, પાપ બ્રાહ્મણના તેજથી, યજ્ઞ શંખના ધ્વનિથી, અને કુળ સ્ત્રીથી. દરેક ઘરનો અંત ક્ષયમાં, દરેક ઊંચાઈનો પતનમાં, દરેક મિલનનો વિયોગમાં, અને જીવનનો અંત મૃત્યુમાં છે. પાછા ફરવાનો ઈરાદો હોય, તો બહુ દૂર ન જવું; પાણીના કિનારે અને ચમકદાર પાંદડા ધરાવતાં વૃક્ષો પાસે પાછા વળવું. જ્યાં નેતા નથી, ત્યાં રહેવું નહીં; જ્યાં બહુ નેતા હોય, ત્યાં પણ નહીં; જ્યાં સ્ત્રી નેતા હોય, ત્યાં નહીં, પણ જ્યાં બાળક નેતા હોય, ત્યાં રહેવું. પિતાએ બાળપણમાં, પતિએ યુવાનાવસ્થામાં, અને પુત્રએ વૃદ્ધાવસ્થામાં સ્ત્રીનું રક્ષણ કરવું—સ્ત્રીને સ્વતંત્રતા નથી. નિષ્ફળ સ્ત્રીને આઠમા વર્ષે, પુત્રમૃત્યુવાળી સ્ત્રીને નવમા, જે માત્ર દીકરીઓ જ આપે તેને અગિયારમા વર્ષે, અને જે કઠોર બોલે તેને તરત ત્યજી દેવી. લાભ ન મળે અને ઘર માટે ભય રહે, ત્યારે ધનથી ઉન્મત્ત થયેલી ત્રણ પ્રકારની સ્ત્રીઓ પતિ સાથે રહે છે. બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ થાકેલા ઘોડા, પાગલ હાથી, પહેલીવાર વાછરડાવાળી ગાય અને પાણી વિના બગલાંથી દૂર રહેવું જોઈએ. ગરીબને કોઈ મિત્ર કે સગો નથી; જેણે કામના ઘેરી છે, તેને શરમ કે ભય નથી; ચિંતિતને સુખ કે ઊંઘ નથી; ભૂખ્યા પાસે બળ કે તાકાત નથી. ગરીબ, બીજા માટે સેવા કરનાર, પરસ્ત્રીમાં આસક્ત, અને બીજાના ધનનો ચોર—આ બધાને ઊંઘ ક્યાંથી મળે? જેણે દેવું અને રોગથી મુક્તિ મેળવી છે, એ સુખથી ઊંઘે છે; પણ જે પત્નીથી વિયોગમાં છે, એ બાધ્યતા સાથે જમેછે. જયારે પાણી પૂરતું હોય, ત્યારે કમળ ઊંચું થાય છે; તેમ, જેનો માલિક શક્તિશાળી હોય, એનો સેવક પણ ગર્વથી ભરાય છે. આ રીતે, જીવનના વિવિધ પાસાંઓને સમજાવતાં શાસ્ત્રના આ ઉપદેશો માનવ જીવનને સાચી દિશા આપે છે—કેવું જીવવું, કોને ટાળવું, શું પાળવું, અને કઈ રીતે માન-અપમાન, ધન-સંબંધ, ધર્મ-અધર્મમાં તફાવત સમજવો.