ગરુડપુરાણમ્

એકવાર, મહાન ઋષિઓ ભેગા હતા અને જીવનના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો અંગે ચર્ચા કરી રહ્યા હતા. તેઓએ કહ્યું કે, જો કે ઘણી બધી નબળી શક્તિઓ એક થાય તો પણ તેમની એકતા ખૂબ જ ભયંકર બની શકે છે—જેમ ઘાસનાં પાંદડાંથી બનેલી દોરી પણ હાથીને બાંધી શકે છે. પછી તેમણે દાન વિશે વાત કરી. કોઈએ બીજાની સંપત્તિ લઈ અને દાન આપ્યું હોય, તો એ દાતા તરીકે નરકમાં જાય છે; એ દાનનું ફળ તો મૂળ માલિકને જ મળે છે. દેવસંપત્તિનો વિનાશ, બ્રાહ્મણોની સંપત્તિની લૂંટ અને બ્રાહ્મણોના અપમાનથી કુળની મહાનતા નષ્ટ થાય છે. બ્રાહ્મણહંતક, મદ્યપાન કરનાર, ચોર કે પ્રતિજ્ઞાભંગી માટે તો પ્રાયશ્ચિત્ત બતાવાયું છે, પણ કૃતઘ્ન માટે કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત નથી. પિતૃઓ અને દેવતાઓ પણ એવા માણસના અર્પણ સ્વીકારતા નથી જે નિકૃષ્ટ હોય, પત્નીથી પરાજિત હોય, અથવા જેના ઘરમાં વ્યભિચારી રહેતો હોય. તેમણે કહ્યું, કૃતઘ્ન, અસંસ્કારી, લાંબા સમય સુધી ક્રોધ રાખનાર અને બિનઇમાનદાર—આ ચારને ચંડાળ સમાન જ જાણો; અને તેમના ઘરમાંથી જન્મેલો પાંચમો પણ. દુષ્ટ મનના દુશ્મન—even if he is weak—should never be underestimated, for even a small fire, if left unchecked, can burn the whole world to ashes. યૌવનમાં જ જે શાંત રહે, એ સાચો શાંત છે; કારણ કે વૃદ્ધાવસ્થામાં શરીર નબળું પડી જાય છે ત્યારે તો બધાને શાંતિ આવી જ જાય છે. "હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો," તેમણે કહ્યું, "ધન તો સર્વે માટે સામાન્ય છે, રસ્તા જેવું; 'મારું છે' એમ વિચારવાથી આનંદ નથી મળતો." શરીર તો દોષોથી ભરેલું છે અને મન પર આધાર રાખે છે; મન નષ્ટ થાય તો દોષ પણ નષ્ટ થાય. તેથી મનની હંમેશા રક્ષા કરવી જોઈએ; મન સ્વસ્થ હોય તો દોષો પણ સ્વસ્થ રહે છે. આ સમયે સૂતજી કહે છે: "કન્યાઓમાં દોષી મિત્ર, દુષ્ટ રાજા, ખરાબ પુત્ર, ખરાબ પુત્રી અને ખરાબ દેશ—આ બધાથી દૂર રહેવું જોઈએ." કળીયુગમાં ધર્મ ગાયબ થઈ ગયો છે, તપ નાશ પામે છે, સત્ય દૂર થઈ ગયું છે, ધરતી બાંઝ થઈ ગઈ છે, લોકો છલકપટથી ભરાયેલા છે, બ્રાહ્મણો લોભમાં ફસાઈ ગયા છે, લોકો સ્ત્રીઓના વશમાં છે, સ્ત્રીઓ ચંચળ છે, નીચ લોકો ઉંચા થઈ ગયા છે—આવા કળીયુગમાં જીવન દુ:ખદ છે; જે મરી ગયા છે, તેઓ ધન્ય છે. એમણે કહ્યું, "જેને પોતાના દેશનું વિનાશ, કુટુંબનું નાશ, પત્નીનું પરપુરુષ પ્રત્યે આકર્ષણ કે પુત્રનું પાપમાં પડી જવું જોવું પડતું નથી, એ ધન્ય છે." ખરાબ પુત્રમાં આનંદ નથી, ખરાબ પત્નીમાં સુખ નથી; ખોટા મિત્રમાં વિશ્વાસ નથી, દુષ્ટ રાજ્યમાં જીવન નથી. બીજાનું ખોરાક, બીજાનું ધન, બીજાનું પથારું, બીજાની પત્ની અને બીજાના ઘરમાં રહેવુ—even Indra’s prosperity is lost by these. માણસો વચ્ચે વાતચીત, સ્પર્શ, સાથ, સાથે જમવું, સાથે બેસવું કે મુસાફરી—all these transmit sin from one to another. સ્ત્રીઓ પોતાનું સૌંદર્ય ગુમાવે છે, તપસ્વી ગુસ્સાથી તપ ગુમાવે છે, ગાય દરવાજે ફરવાથી દુર્બળ થાય છે, બ્રાહ્મણો શૂદ્રના અન્નથી પોતાનું બ્રાહ્મણત્વ ગુમાવે છે. એક જ પંક્તિમાં બેસવું, એક જ પથારીમાં સૂવું, સાથે જમવું, મળવું—જેમ એક પાત્રમાંથી બીજામાં પાણી વહે છે, તેમ પાપ પણ વહે છે. ભોગમાં અનેક દોષ છે, સંયમમાં અનેક ગુણ છે; તેથી શિષ્ય કે પુત્રને ભોગ નહીં, પણ સંયમ શીખવવો જોઈએ. શરીરવાળાઓ માટે મુસાફરી વૃદ્ધાવસ્થા છે, પર્વતો માટે પાણી, સ્ત્રીઓ માટે વિયોગ, કપડાં માટે સૂર્યપ્રકાશ—આ બધું જ વૃદ્ધાવસ્થાનું કારણ છે. નીચ લોકો ઝઘડો શોધે છે, મધ્યમ સમાધાન, શ્રેષ્ઠ માન; કારણ કે માન એ મહાન લોકોનું ધન છે. માન એટલે સાચા ધનની જડ છે; માન હોય તો ધન શું કામ? માન અને ગર્વ ગુમાવનાર માટે ધન કે જીવન શું કામ? નીચ લોકો ધન શોધે છે, મધ્યમ ધન અને માન બંને, શ્રેષ્ઠ માત્ર માન; કારણ કે માન એ મહાન લોકોનું ધન છે. જંગલમાં રહેલા સિંહ પણ ક્યારેય bowed head નથી રહેતો, બીજાની ભક્ષ્ય વસ્તુ જોઈ નથી, કે બીજાએ આપેલું ખાય નથી; તેમ જ, મહાન કુળમાં જન્મેલા—even if poor—never do base deeds. કોઈ સિંહ માટે જંગલમાં અભિષેક થતો નથી; તે તો પોતાની જાતની શક્તિથી જ પ્રાણીઓનો રાજા બને છે. અલસી વેપારી, નાઈ, ગર્વીલા ભીખારી, ગરીબ પણ કામી, સુંદર સ્ત્રી અને જે વચનમાં કડવાશ ધરાવે છે—આ કોઈ પણ પોતાનું યોગ્ય કાર્ય નથી કરતા. દાનવી પણ ગરીબ, ધનવાન પણ કંજૂસ, અવગણનારો પુત્ર, દુષ્ટની સેવા અને સારા કાર્યમાં મૃત્યુ—આ પાંચ મનુષ્ય માટે અશુભ છે. પ્રિયજનથી વિયોગ, પોતાના લોકો પાસેથી અપમાન, બાકી રહેલું દેવું, દુષ્ટની સેવા અને ગરીબીથી મિત્રોનું દુર થવું—આ પાંચ અગ્નિ વિના જ દહન કરે છે. હજારો ચિંતાઓમાં ચાર તો તીક્ષ્ણ છે: નીચ લોકો પાસેથી અપમાન, ભૂખ, પત્નીનું અવગણન અને પોતાના જ લોકો પાસેથી અવરોધ. આપગત પુત્ર, ધન, વિદ્યા, સારું આરોગ્ય, સજ્જનોની સંગતિ અને compliant પત્ની—આ પાંચ દુ:ખ દૂર કરે છે. હરણ, હાથી, પતંગિયું, મધમાખી અને માછલી—આ દરેક પોતાની એક જ કમજોરીથી નાશ પામે છે; તો જે બધાં પાંચની સેવા કરે, તે કેવી રીતે બચી શકે? અધિર, કડક, ગર્વીલા, ગંદા કપડાં પહેરનાર અથવા આમંત્રણ વિના આવનાર બ્રાહ્મણ—even if as wise as Brihaspati—are not to be honored. આયુષ્ય, કર્મ, ધન, વિદ્યા અને મૃત્યુ—આ પાંચ જન્મ સમયે જ નિર્ધારિત થાય છે. પર્વત ચડવામાં, પાણી પાર કરવામાં, ગાયો ચરાવવામાં, દુષ્ટને સંયમમાં અને પતિતને ઉઠાવવામાં—આ પાંચ ગુણ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. વાદળની છાંય, દુષ્ટનું સ્નેહ, બીજાની પત્નીનો સંગ, યુવાની અને ધન—આ પાંચ અસ્થિર છે. આ જગતમાં જીવન, ધન, યુવાની, સંતાન, પત્ની—all are unstable—only righteousness, fame, and good reputation are stable. સૌ વર્ષનું જીવન પણ ઓછું છે; એમાં અડધું રાત લઇ જાય છે, બાકી બીમારી, દુ:ખ, વૃદ્ધાવસ્થા અને થાકમાં જાય છે—તો એ પણ નિષ્ફળ જ છે. માનવનું આયુષ્ય તો સાવ ઓછું છે; એમાં પણ અડધું રાત, બાકી અડધું બાળપણમાં, થોડું વિયોગ, દુ:ખ, મૃત્યુ કે રાજસેવામાં જાય છે; જે બચી જાય છે, તે પણ પાણીની તરંગ જેવી અસ્થિર છે—તો ગર્વ કરવો શું? દિવસ-રાત, વૃદ્ધાવસ્થા જગતમાં ફરી રહી છે; મૃત્યુ તો સર્વે જીવોને, જેમ સાપ પવનને ગળી જાય છે, તેમ ગળી જાય છે. ચાલે, ઊભા, જાગતા કે સૂતા—જો કોઈ સર્વે પ્રાણીઓના કલ્યાણ માટે કાર્ય નથી કરતો, તો તેની ક્રિયાઓ પશુ જેવી જ છે. આ રીતે, ઋષિઓએ જીવનના અનેક પાસાંઓનું વિવેકપૂર્વક વર્ણન કર્યું—દરેકને સમજાવ્યું કે સાચો માર્ગ સંયમ, ધર્મ, માન અને સર્વજનોના કલ્યાણમાં છે.