ગરુડપુરાણમ્

સુતા મહર્ષિ શૌનકને શાંતિથી સમજાવે છે: “જ્યાં આસક્તિ છે, ત્યાં ભય છે; આસક્તિ જ દુઃખનું પાત્ર છે. બધા દુઃખની મૂળ આસક્તિમાં જ છે, તેથી જ્યારે તેને ત્યાગી દેવામાં આવે છે, ત્યારે મહાન આનંદ પ્રાપ્ત થાય છે. આ શરીર દુઃખ અને આનંદનું નિવાસસ્થાન છે; જીવન અને શરીર જન્મથી જ સાથે આવે છે. જે કંઈ બીજાઓ પર આધાર રાખે છે, તે દુઃખનું કારણ બને છે; અને જે કંઈ પોતાની જાતે નિયંત્રિત છે, એમાં આનંદ છે—આ દુઃખ અને આનંદનું લક્ષણ છે. આનંદ પછી દુઃખ આવે છે અને દુઃખ પછી આનંદ—આ રીતે આનંદ અને દુઃખ માનવોમાં ચક્રની જેમ ફરતા રહે છે. જે ગયા છે, તે ભૂતકાળ છે; જો તે ટકી રહ્યું હોય, તો પણ દૂર છે. મનુષ્યે વર્તમાનમાં જ જીવવું જોઈએ અને દુઃખથી પીડિત થવું જોઈએ નહીં. મહર્ષિ આગળ કહે છે: “કોઈ કોઈનો મિત્ર નથી, કોઈ કોઈનો શત્રુ નથી; મિત્રતા અને વૈર માત્ર કારણોથી જ ઉત્પન્ન થાય છે. ‘મિત્ર’ એ બે અક્ષરનું શબ્દ કોણે રચ્યો? તે દુઃખ અને ભયથી શરણ છે, પ્રેમ અને વિશ્વાસનું પાત્ર છે અને રત્ન જેવો ગૌરવ આપે છે. પણ ‘હરી’ નામ માત્ર એકવાર ઉચ્ચારવાથી જ મુક્તિ તરફ રક્ષણ મળે છે. પોતાની જાત જેવી સ્વભાવવાળા મિત્રમાં જેટલો વિશ્વાસ હોય છે, એટલો વિશ્વાસ પુત્ર, ભાઈ, પત્ની કે માતામાં પણ નથી. જો કોઈને દીર્ઘકાળની સ્નેહભાવના જાળવવી હોય, તો તેને જુગાર, ઉધાર અને પરસ્ત્રીની ગુપ્ત મુલાકાત—આ ત્રણ ખામીઓથી દૂર રહેવું જોઈએ. માતા, બહેન કે પુત્રી સાથે પણ એકાંતમાં બેસવું નહીં જોઈએ; કારણ કે ઇન્દ્રિયોનું શક્તિશાળી જૂથ પણ વિવેકવાનને ભટકાવી શકે છે. પોતાની સ્ત્રીઓમાં વિપરીત વાસના નથી; જેવો ઉપાય, તેવી જ સજા. યુગનો પવન, ઘોડો કે મહાસાગરનો માર્ગ સમજી શકાય, પણ જે સ્ત્રીને પ્રેમ નથી, તેના મનને સમજવું અશક્ય છે. સ્ત્રીઓમાં પવિત્રતા એ રીતે જ આવે છે—ન તો કોઈ ક્ષણ, ન એકાંત, ન કોઈ વિનંતી કરનાર—આ રીતે, હે શૌનક, સ્ત્રીઓની પવિત્રતા ઊભી રહે છે. જે સ્ત્રી પતિપ્રેમી છે, તે બીજા મનોહર જણને પણ જોઈને માત્ર પતિની સેવા કરે છે; પુરુષ માટે, જો બીજી સ્ત્રી પ્રાપ્ત ન થાય તો તેને દોષ માનવામાં આવતો નથી. પુત્રોએ પોતાની માતાના ગુપ્ત પાપકર્મોનું સ્મરણ કરવું નહીં, ખાસ કરીને જ્યારે તેઓ સદ્ગુણવંત હોય. પરસ્ત્રીનું જીવન દુઃખદ હોય છે—બીજાના ઇશારે નિંદ્રા, હમેશાં બીજાની ઇચ્છા પ્રમાણે ચાલવું, હાસ્ય-વિનોદ, ખોટું દુઃખ, વેચાયેલું શરીર, દુષ્ટોની નખથી ફાડાયેલો ગળો અને ગળામાં અનેક આભૂષણ—આ બધું જગતમાં વેશ્યાવૃત્તિનું મૂલ્ય છે. આગ, પાણી, સ્ત્રીઓ, મૂર્ખો, સાપ અને રાજમંડળ—આ છ હંમેશાં સેવ્ય છે, પણ પળમાં જ જીવ લઈ શકે છે. વિદ્વાન બ્રાહ્મણે વેદ-શાસ્ત્રમાં પારંગતતા હાંસલ કરે તો શું આશ્ચર્ય? રાજાએ રાજકાર્યમાં નિપુણતા પ્રાપ્ત કરે તો શું આશ્ચર્ય? યુવાન સુંદર સ્ત્રીમાં પવિત્રતા અને વાસના હોય તો પણ આશ્ચર્ય નથી; પણ ગરીબ માણસ ક્યારેય પાપ ન કરે, એ તો સાચું આશ્ચર્ય છે. પોતાના દોષ બીજાને ન જણાવવા, બીજાની વિદ્યાના દોષ ન કહ્યા, કાચબાની જેમ અંગો છુપાવવાની રીત રાખવી અને બીજાની ખામીઓ જોવી—આ જ યોગ્ય છે. સ્ત્રીઓ, ભલે પાતાળમાં હોય કે ઊંચી દિવાલની પાછળ, જો વાળના અભાવે પ્રાપ્ત ન થાય તો, તેમને કોણ પ્રાપ્ત કરી શકે? જે વ્યક્તિ તીક્ષ્ણ, ગુપ્ત વાતો જાણનારી અને પોતાના લોકો માટે કંટકરૂપ છે, તે ખુલ્લા શત્રુ કરતાં વધારે દુઃખ આપે છે. તે જ વિદ્વાન કહેવાય, જે બાળકને મિઠાઈથી, વિદ્યાર્થીને શિસ્તથી, સ્ત્રીને ધનથી, દેવોને તપથી અને બધાને સદાચારથી પ્રસન્ન કરે છે. જે મિત્રતાને છેતરપટ્ટીથી, પવિત્રતાને અપવિત્રતાથી, સંપત્તિને બીજાને નુકસાનથી, જ્ઞાનને આરામથી, અથવા સ્ત્રીને બળજબરીથી મેળવે છે—તે બુદ્ધિશાળી નથી. જે મૂર્ખ ફળ માટે ફળદ્રુપ વૃક્ષને કાપે છે, તેને ફળ તો મળે નહીં અને મોટો પાપ લાગે. ધનવાન સંન્યાસી, પરદેશમાં કામ કરતો શ્રમિક, પિયકું, અને પતિવ્રતા સ્ત્રી—હે બ્રાહ્મણ, આ બધામાં હું વિશ્વાસ કરતો નથી. અવિશ્વસનીય પર વિશ્વાસ ન કરવો, અને મિત્ર પર પણ નહીં; કારણ કે મિત્ર ગુસ્સે થાય ત્યારે બધા રહસ્યો ખુલ્લા કરી શકે છે. બધી પ્રજાઓમાં દયા અને વિશ્વાસ રાખવો, પણ પોતાની જાતને છુપાવવી—આ સદ્ગુણ છે. જે કાર્ય હાથ ધરવામાં આવે, તેમાં કરનારનું અનુસરણ કરવું, પણ હંમેશાં ધૈર્ય અને બુદ્ધિથી કાર્ય કરવું. વિદ્વાનોએ વૃદ્ધ સ્ત્રીઓ, નવાં મદિરા, સુકું માંસ, ત્રણ જાતના મૂળ, રાત્રે દહીં અને દિવસે ઊંઘ—આ બધાથી દૂર રહેવું જોઈએ. ગરીબ માટે ભેગું થયેલું ઝેર, વૃદ્ધ માટે યુવાન સ્ત્રી, ઘાસ પરથી મેળવેલું જ્ઞાન, અને અજિરામાં ખાવાનું—આ બધું ઝેર સમાન છે. જેનાં ગળામાં અવાજ નથી, તેને ગીત ગમતું હોય છે; નીચાને ઊંચી આસન ગમતું હોય છે; ગરીબને દાન ગમતું હોય છે; અને યુવાન સ્ત્રીને પૃથ્વી ગમતી હોય છે. વધારે પાણી પીવું, કઠોર ખોરાક, શરીરદ્રવ્યોની ક્ષય, કુદરતી વૃત્તિઓનું દમન, દિવસે ઊંઘવું અને રાત્રે જાગવું—આ છ માનવોમાં રોગ લાવે છે. મધ્યાહ્નના તડકામાં ફરવું, અતિસેક્સ, શમશાનના ધૂમાડા, હાથની આગ પર ગરમી, ઋતુમાં સ્ત્રીની તરફ જોવું—આ બધું આયુષ્ય ઓછું કરે છે. સુકું માંસ, વૃદ્ધ સ્ત્રી, પ્રભાતનું સૂર્ય, તાજું દહીં, ઉષા સમયે સંગમ અને ઊંઘ—આ છ પણ આયુષ્ય ટૂંકું કરે છે. તાજું ઘી, દ્રાક્ષ, યુવાન સ્ત્રી, દૂધના પદાર્થો, ગરમ પાણી અને વૃક્ષની છાંયડી—આ છ પણ આયુષ્ય ટૂંકું કરે છે. કૂવામાંનું પાણી, વટવૃક્ષની છાંયડી અને સ્ત્રીનું સ્તન—શીતકાળમાં ગરમ અને ઉનાળે ઠંડું રહે છે. ત્રણ તાત્કાલિક શક્તિ આપે છે: બાળક માટે તેલમાલિશ, સારો ભોજન અને આરામ. ત્રણ તાત્કાલિક શક્તિ છીનવી લે છે: મુસાફરી, સેક્સ અને તાવ. સુકું માંસ, દૂધ અને સતત સ્ત્રીઓ અથવા શત્રુઓની સંગત—આ બધું રાજાઓ સાથે ન લેવાય, કારણ કે તરત વિયોગ આવે. જો કોઈ ગંદા કપડાં પહેરે, દાંતની સફાઈ ન કરે, વધારે ખાય, કઠોર બોલે કે સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્તે ઊંઘે—તો લક્ષ્મી પણ તેને છોડી દે છે, ભલે તે ચક્રધારી ભગવાન કેમ ન હોય.” આ રીતે સુતજી શૌનકને જીવનની ઊંડા અને સરળ ઉપદેશ આપે છે, જે મનુષ્યને સુખ-દુઃખ, મિત્રતા, સ્ત્રી-પુરુષના વ્યવહાર અને આરોગ્ય-આચાર વિશે સમજ આપે છે.