ગરુડપુરાણમ્

શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળો, શૌનકજી! સુતજી કહે છે—જીવનની ગૂઢતાને સમજાવતાં તેમણે કહ્યું: કોઈનું અંતિમ સમય ન આવ્યો હોય, તો તે શતવાર તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ થાય છતાં મૃત્યુ પામતો નથી; પણ જેમ જેઓના મૃત્યુનો સમય આવી પહોંચે છે, તેઓ ઘાસના પર્ણના સ્પર્શથી પણ જીવતા નથી રહેતા. દરેકને જે પ્રાપ્ત કરવાનું હોય તે જ મળે છે, જે જગ્યાએ જવાનું હોય ત્યાં જ જાય છે અને જે સુખ-દુઃખ ભાગ્યે લખાયું હોય, તે જ મળે છે. માનવ માત્રને કર્મફળ માત્ર નિશ્ચિત સમયે જ મળે છે; ફૂલ અને ફળ પણ પોતાના સમય પહેલા નથી આવતાં, એ જ રીતે ભૂતકાળના કર્મો પણ યોગ્ય સમયે જ ફળ આપે છે. વ્યક્તિના ગુણ, કુળ, વિદ્યા, જ્ઞાન કે પવિત્ર વંશ—આમાંથી કશું જ પરિણામ આપતું નથી; માત્ર પૂર્વજન્મના તપથી પ્રાપ્ત થયેલું ભાગ્ય જ યોગ્ય સમયે ફળ આપે છે, જેમ વૃક્ષો ફળ આપે છે. મૃત્યુ જ્યાં નિશ્ચિત હોય ત્યાં મારેવાલો પણ આવે છે; સમૃદ્ધિ જ્યાં લખાયેલી હોય ત્યાં ધન પણ પહોંચે છે—દરેકને પોતાના કર્મો ખેંચી લાવે છે. ભૂતકાળના કર્મો માણસને એ રીતે શોધી લે છે જેમ હજારો ગાયોમાં વાછરડો પોતાની માતાને શોધી લે છે. પૂર્વકર્મો મનુષ્યને પીછો કરે છે, તેથી, હે મૂઢ, તારે જે સુખ મેળવ્યું છે તેનું આનંદપૂર્વક ભોગ લે—દુઃખ શા માટે કરે છે? પહેલા જે કર્મો કર્યા હોય, સારા કે વાંધાજનક, તે પછીના જન્મમાં પણ મનુષ્યને અનુકૂળ-પ્રતિકૂળ પરિણામ આપે છે. જે નીચ મનુષ્ય હોય છે તે બીજા માણસના નાના ત્રુટિ પણ જોઈ શકે છે, પણ પોતાના મોટા દોષો પણ દેખાતા નથી. જે લોકો રાગ-દ્વેષ વગેરેમાં ફસાયેલા છે તેમને ક્યારેય સુખ નથી મળતું; સાચું સુખ તો સંતોષમાં જ છે. જ્યાં આસક્તિ છે ત્યાં ભય છે; આસક્તિ જ દુઃખનું મૂળ છે. દુઃખનું મૂળ આસક્તિમાં છે, અને જ્યારે તેને ત્યાગી દે છે ત્યારે મહાન આનંદ પ્રાપ્ત થાય છે. શરીર તો સુખ અને દુઃખ બંનેનું નિવાસસ્થાન છે; જીવન અને શરીર જન્મથી જ જોડાયેલા છે. જે કંઈ બીજા પર આધાર રાખે છે તે દુઃખનું કારણ છે; જે પોતાના નિયંત્રણમાં છે એ સુખનું કારણ છે—આ સુખ અને દુઃખની ઓળખ છે. સુખ પછી દુઃખ, દુઃખ પછી સુખ—માનવ જીવનમાં સુખ-દુઃખ ચક્રની જેમ ફરતા રહે છે. જે ગયું તે ભૂતકાળ છે; જો રહી ગયું હોય તો પણ દૂર છે. મનુષ્યે વર્તમાનમાં જીવવું જોઈએ અને દુઃખમાં પડવું નહીં. કોઈ કોઈનો મિત્ર નથી, કોઈ કોઈનો દુશ્મન નથી; મૈત્રી અને વિરોધ તો કારણોથી જ થાય છે. ‘મિત્ર’ એ બે અક્ષરનું શબ્દ કોણે રચ્યો, જે દુઃખ અને ભયથી આશ્રય આપે છે, પ્રેમ અને વિશ્વાસનો પાત્ર છે અને ગૌરવ આપે છે? એ જ રીતે, માત્ર એક વાર ‘હરિ’ શબ્દ ઉચ્ચારવાથી પણ મનુષ્યને મુક્તિ તરફ લઈ જતી રક્ષા મળે છે. પિતા, પત્ની, ભાઈ કે પુત્ર કરતાં પણ, પોતાનાં સ્વભાવના મિત્રમાં વધારે વિશ્વાસ હોય છે. જો કોઈને ચિરસ્થાયી સ્નેહ જોઈએ હોય, તો જુગાર, ઉધાર આપવું અને પરસ્ત્રી સાથે ગુપ્ત મિલન—આ ત્રણે અવગણવા જોઈએ. પોતાની માતા, બહેન કે પુત્રી સાથે એકલાં ન બેઠું જોઈએ; કારણ કે ઇન્દ્રિયોની શક્તિથી વિદ્વાન પણ ડગે છે. પોતાની સ્ત્રીઓમાં વિપરિત વાસના નથી હોતી; જેવી રીત, તેવી જ સજા મળે છે. યુગના પવન, ઘોડો કે મહાસાગરનો માર્ગ જાણી શકાય, પણ જે સ્ત્રીને પોતાની જાતમાં પ્રેમ નથી, તેના મનને ઓળખવું અશક્ય છે. સ્ત્રીઓની પવિત્રતા—કોઈ અવકાશ, કોઈ એકાંત કે કોઈ માંગનાર ન હોય ત્યારે જ, શૌનકજી, સર્જાય છે. પત્ની પતિની સેવા અને ભક્તિમાં આનંદ પામે છે—even જો બીજા પુરુષો તેને આકર્ષક લાગે; પણ પુરુષો માટે બીજી સ્ત્રી ન મળે તો એ દોષ નથી ગણાતો. માતા જો કામવશ ગુપ્ત પાપ કરે, તો પુત્રોએ, ખાસ કરીને સારા સ્વભાવના હોય તો, એમાં મન ન લગાડવું જોઈએ. વિશ્વમાં વેશ્યાઓ માટે—બીજાના આધારે મળતી ઊંઘ, બીજાની ઈચ્છા મુજબ વર્તવું, હંમેશા હાસ્ય-વિનોદ, ખોટું દુઃખ, વેચાયેલું શરીર, ભોગવિલાસથી ઘાયલ ગળું, અનેક દાગીનાથી શોભિત ગરદન—આ બધું જ માનીતુ છે. અગ્નિ, પાણી, સ્ત્રીઓ, મૂર્ખ, સાપ અને રાજમહેર—આ છને બીજાઓ સેવા આપે છે, તોય એ તરત જ જીવ લઈ શકે છે. વીદ્વાન બ્રાહ્મણ વેદ-શાસ્ત્રમાં નિષ્ણાત થાય તો શું આશ્ચર્ય? રાજા રાજકાર્યમાં કુશળ અને ધર્મનિષ્ઠ હોય તો શું નવાઈ? સુંદર અને યુવાન સ્ત્રી સત્વશીલ અને કામુક હોય તો શું નવાઈ? પણ ગરીબ માણસ કદી પાપ ન કરે, એ ખરેખર આશ્ચર્યજનક છે. પોતાના દોષ બીજાને ન કહેવા જોઈએ, બીજાના જ્ઞાનના દોષ પણ ન બતાવવા; પોતાનાં અંગ કાચબાની જેમ છુપાવવું અને બીજાના અવગણને જોવું. સ્ત્રીઓ, ભલે પાતાળમાં કે ઊંચી દીવાલો પાછળ હોય, પણ જો વાળ ન હોય તો તેમને કોણ પામે? એટલે, વાળ હોય તો જ સ્ત્રીઓ પામાય છે. જેનાં વચનમાં તીખાશ છે, ગુપ્ત વાતો જાણે છે અને પોતાના જ લોકો માટે કાંટો બને છે, એ પોતાના માટે બહારના દુશ્મન કરતાં વધારે દુઃખદાયક છે. એજ વિદ્વાન છે, જે બાળકને મીઠાઈથી, વિદ્યાર્થીને શિસ્તથી, સ્ત્રીને ધનથી, દેવોને તપથી અને સૌને યોગ્ય વર્તનથી પ્રસન્ન કરે છે. જે મિત્રતાને છલથી, પવિત્રતાને અપવિત્રતાથી, સમૃદ્ધિને બીજાને નુકસાન પહોંચાડીને, જ્ઞાનને આળસથી, અને સ્ત્રીને બળજબરીથી મેળવવામાં પ્રયત્ન કરે છે—એ માણસ બુદ્ધિશાળી નથી. મૂર્ખ માણસ ફળદાયક વૃક્ષને ફળ માટે કાપી નાખે, તો તેને ફળ નહીં મળે અને મોટું પાપ લાગશે. ધનવાન સાધુ, દૂરગામ મજૂર, મદિરાપાન કરનાર અને પવિત્ર સ્ત્રી—એમાં વિશ્વાસ નથી કરવો. ન વિશ્વાસપાત્ર વ્યક્તિ પર વિશ્વાસ કરવો, ન મિત્ર પર; કારણ કે મિત્ર ગુસ્સે થાય ત્યારે બધું જાહેર કરી શકે છે. દરેક પ્રાણીમાં વિશ્વાસ રાખવો, સૌ પ્રાણીઓ પ્રત્યે સદભાવ રાખવો, પણ પોતાની જાતને છુપાવવી—એ જ ગુણવાનની ઓળખ છે. જે કાર્ય હાથ ધરવું હોય તેમાં કરનારને અનુસરો, પણ દરેક પરિસ્થિતિમાં ધૈર્ય અને બુદ્ધિથી કાર્ય કરો. જાણકાર વ્યક્તિએ વૃદ્ધ સ્ત્રીઓ, નવી દારૂ, સુકું માંસ, ત્રણ પ્રકારના મૂળ, રાત્રે દહીં અને દિવસે ઊંઘ—આ બધું ટાળવું જોઈએ. આ રીતે, જીવનના વિવિધ પાસાંઓનું દર્શન કરીને, સુતજી શૌનકાદિકોને જીવનની ઊંડા સિદ્ધાંતો અને વ્યવહારિક જ્ઞાનનું ઉપદેશ આપતા હતા.