ગરુડપુરાણમ્

સત્ય અને પાવિત્ર્ય ધરાવનાર વ્યક્તિ માટે સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરવું કઠિન નથી; જેનું વચન સત્ય હોય છે, તે તો અશ્વમેધ યજ્ઞ કરતા પણ વિશિષ્ટ ગણાય છે. જો કોઈ દુરાચારવાળા મનુષ્યનું ચિત્ત દુષ્ટ ભાવથી ભરેલું હોય, તો તેને હજારો વાર માટી લગાડીએ કે સો વાર પાણીથી ધોઈએ, તેમ છતાં તે શુદ્ધ થતો નથી. જેના હાથ, પગ અને મન સંયમિત છે, જેણે જ્ઞાન, તપ અને કીર્તિ પ્રાપ્ત કરી છે, તે યાત્રાના ફળને પ્રાપ્ત કરે છે. એ માણસ સન્માનમાં હર્ષ પામતો નથી, અપમાનમાં ક્યારેય ક્રોધિત થતો નથી; અને જો ક્રોધ આવે તો પણ કઠોર વચન બોલતો નથી—આજ સાચા પુણ્યશાળી પુરુષની ઓળખ છે. જ્યારે ગરીબ, વિદ્વાન કે મીઠા સ્વભાવના માણસ માટે યોગ્ય અને હિતકારી વચન બોલવામાં આવે, ત્યારે પણ કોઈને તેમાં આનંદ થતો નથી. મંત્ર, બળ, બુદ્ધિ કે પ્રયત્નથી મનુષ્ય અસંભવ વસ્તુ પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી; એટલે દુઃખ કરવાનો કોઈ કારણ નથી. મારે જે વિના માંગ્યા મળ્યું, અને જે મારા દ્વારા મોકલ્યા પછી વિદાય થયું—તે જ્યાંથી આવ્યું હતું, ત્યાં જ ગયું; તેમાં દુઃખ કરવાનો શો અર્થ? રાત્રે અનેક વિભિન્ન પંખીઓ એક વૃક્ષ પર ભેગાં થાય છે, અને સવારે પોતપોતાના માર્ગે જાય છે—આમાં પણ દુઃખ કરવાનો કોઈ કારણ નથી. યાત્રામાં એકસાથે ચાલતા લોકોમાંથી કોઈ એક ઝડપથી આગળ નીકળી જાય, તો તેમાં પણ દુઃખ કરવાનો કોઈ કારણ નથી. હે શૌનક, સર્વ જીવ અદૃશ્યમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, મધ્યમાં દૃશ્ય સ્વરૂપે રહે છે અને અંતે ફરી અદૃશ્ય થઈ જાય છે—આમાં પણ દુઃખ કેમ કરવું? જેનાં મૃત્યુનું સમય આવ્યું નથી, તે હજારો બાણો વાગે તો પણ મરે નહીં; પરંતુ જેનું સમય આવી ગયું છે, તે ઘાસના તણખા જેટલી અછાંદથી પણ જીવતો નથી. મનુષ્યને માત્ર એ જ મળે છે, જે મળવાનું છે; એ જ સ્થળે જાય છે, જ્યાં જવાનું છે; અને એ જ સુખ-દુઃખ પ્રાપ્ત થાય છે, જે ભાગ્યે લખાયું છે. મનુષ્યને માત્ર ભાગ્યે લખાયેલી વસ્તુ જ મળે છે; શોક કરવાનો શું ઉપયોગ? જેમ ફૂલ અને ફળ પોતાના સમય પહેલા આવતાં નથી, તેમ ભૂતકાળના કર્મો પણ યોગ્ય સમયે જ ફળ આપે છે. ન તો સ્વભાવ, ન કુળ, ન વિદ્યા, ન જ્ઞાન, ન ગુણ, ન વંશની શુદ્ધિ—આમાંથી કશું જ નહીં; માત્ર પૂર્વજન્મના તપથી કમાયેલી સંપત્તિ જ યોગ્ય સમયે વૃક્ષની જેમ ફળ આપે છે. જ્યાં મૃત્યુ લખાયું છે, ત્યાં જ ઘાતક આવે છે; જ્યાં સમૃદ્ધિ લખાયેલી છે, ત્યાં ધન આવે છે—દરેકને પોતાના કર્મ પ્રમાણે જ મળતું રહે છે. ભૂતકાળના કર્મો મનુષ્યને અનુસરતા રહે છે, જેમ હજારો ગાયોમાં વાછરડો પોતાની માતાને શોધી લે છે. આ રીતે, પૂર્વકર્મો મનુષ્યને પીછો કરે છે; હે મૂઢ, તું જે સારા કર્મો કમાયા છે તેનો આનંદ માણ—દુઃખ કેમ કરે છે? જે કર્મો અગાઉ કર્યા છે, સારા કે ખરાબ, તે પછીના જન્મમાં પણ મનુષ્યને અનુસરતા જ રહે છે. નીચ માણસ બીજાના દોષો સરસવના દાણા જેટલા નાના હોય તો પણ જોઈ લે છે, અને પોતાના દોષો બિલ્વના ફળ જેટલા મોટા હોય તો પણ જોઈ શકતો નથી. જેને કામ, ક્રોધ અને ઈર્ષ્યા જેવી આસક્તિ છે, તેને ક્યાંય સુખ નથી, હે દ્વિજ; સાચું સુખ તો ત્યાં જ છે, જ્યાં સંતોષ છે. જ્યાં આસક્તિ છે, ત્યાં ભય છે; આસક્તિ એ દુઃખનું વાસણ છે. સર્વ દુઃખોનું મૂળ આસક્તિમાં છે; તેથી, તેને ત્યાગવાથી મહાન સુખ મળે છે. આ શરીર જ દુઃખ અને સુખનું નિવાસસ્થાન છે; જીવન અને શરીર જન્મથી જ સાથે આવે છે. બીજાઓ પર આધાર રાખવામાં દુઃખ છે; અને જે પોતાના નિયંત્રણમાં છે તેમાં સુખ છે—આ સુખ અને દુઃખની ઓળખ ટૂંકમાં જાણ. સુખ પછી દુઃખ આવે છે, દુઃખ પછી સુખ આવે છે; સુખ અને દુઃખ લોકોમાં ચક્રની જેમ ફરતા રહે છે. જે ગયું તે ભૂતકાળ છે; જો રહે છે, તો પણ ખૂબ દૂર છે. મનુષ્યે વર્તમાનમાં જ જીવવું જોઈએ, અને દુઃખથી પીડિત થવું નહીં. સૂતજી કહે છે: કોઈ કોઈનો મિત્ર નથી, કોઈ કોઈનો શત્રુ નથી; મિત્રતા અને વૈર તો માત્ર કારણોથી જ થાય છે. બે અક્ષરનું ‘મિત્ર’ શબ્દ કોણે બનાવ્યું—જે દુઃખ અને ભયથી આશ્રય આપે છે, પ્રેમ અને વિશ્વાસનું પાત્ર છે, અને રત્નની જેમ ગૌરવ આપે છે? જે વ્યક્તિ માત્ર એક વખત પણ ‘હરી’ નામ લે છે, તેને મોક્ષ તરફ લઈ જતું રક્ષણ મળે છે. માતા, પત્ની, ભાઈ કે પુત્ર કરતાં પણ પોતાના સ્વભાવના મિત્રમાં વધારે વિશ્વાસ હોય છે. જો કાયમી પ્રેમ ઇચ્છો છો, તો ત્રણ દોષ ટાળો: જુગાર, ઉધાર આપવું અને પરસ્ત્રીના ગુપ્ત દર્શન. પોતાના માતા, બહેન કે પુત્રી સાથે એકાંતમાં ન બેસવું જોઈએ; કારણ કે ઇન્દ્રિયોની શક્તિથી વિદ્વાન પણ ભટકી જાય છે. પોતાની સ્ત્રીઓ માટે વિપરીત વાસના થતી નથી; જેવું સાધન હોય, તે પ્રમાણે દંડ અથવા શાસ્તિ મળે છે. યુગના પવન, ઘોડા કે મહાસાગરની ગતિ સમજવી શક્ય છે, પણ પ્રેમ વિનાની સ્ત્રીના મનને સમજવું અશક્ય છે. કોઈ ક્ષણ, કોઈ એકાંત, કોઈ માગનાર નથી—હે શૌનક, સ્ત્રીઓની પતિવ્રતા ભાવના એ રીતે જ ઊભી થાય છે. જે સ્ત્રી પતિપ્રતિ સમર્પિત છે, તે બીજાઓમાં આકર્ષણ હોવા છતાં માત્ર પતિની સેવા કરે છે; પણ પુરુષો માટે, પરસ્ત્રી પ્રાપ્ત ન થાય તો તેને દોષ ગણાતો નથી. માતા જો કામવશ ગુપ્ત પાપ કરે, તો પુત્રોએ ખાસ કરીને સારા સ્વભાવ ધરાવતા હોય તો, એ વાતને મનમાં રાખવી નહીં. જે ઊંઘ બીજાઓ પર આધારિત હોય, હંમેશા બીજાની ઈચ્છા અનુસાર ચાલવું, સતત હાસ્ય-વિનોદ કરવું, અને ખોટું દુઃખ બતાવવું; વેચાયેલા શરીર, દુષ્ટોની નખથી ઘાયલ કંઠ, અને ઘણાં દાગીનાંથી શોભિત ગળું—આ બધું વિશ્વમાં વૈશ્યાની કિંમત તરીકે માનવામાં આવે છે. અગ્નિ, પાણી, સ્ત્રીઓ, મૂર્ખો, સાપો અને રાજમહેલ—આ છ હંમેશા બીજાઓ દ્વારા સેવા પામે છે, છતાં ક્ષણમાં જ જીવન લઈ શકે છે. શિક્ષિત બ્રાહ્મણVED અને શાસ્ત્રોમાં નિપુણ થાય તો તેમાં શું વિશેષ? રાજા રાજકાર્યમાં કુશળ અને ધર્મનિષ્ઠ હોય તો તેમાં શું નવાઈ? સુંદર અને યુવાન સ્ત્રી ગુણવતી અને કામુક હોય તો તેમાં શું નવાઈ? પણ ગરીબ માણસ ક્યારેય પાપ ન કરે, એ જ સાચી નવાઈ છે. પોતાના દોષ બીજાને કહેવા નહીં, બીજાની વિદ્યા કે અભ્યાસના દોષ પણ ન કહો; પોતાનાં અંગ કાચબાની જેમ છુપાવો, અને બીજાના દોષોનું નિરીક્ષણ કરો.