ગરુડપુરાણમ્

વનમાં રહેતા મનુષ્યો પણ જો આસક્તિ રાખે તો ત્રુટિથી બચી શકતા નથી; અને ઘરગથ્થુ જીવનમાં, જો કોઈ વ્યક્તિ પોતાના પાંચ ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખે, તો એ જ સાચા અર્થમાં તપસ્વી ગણાય છે. જે મનુષ્ય નિર્દોષ રીતે વર્તે છે અને પોતાની વાસનાઓ પર વિજય મેળવે છે, તેના માટે ઘર પણ આશ્રમ બની જાય છે. ધર્મનું રક્ષણ સત્યથી થાય છે, જ્ઞાનનું રક્ષણ યોગથી, પાત્રનું રક્ષણ શુદ્ધતાથી અને વંશનું રક્ષણ સારા આચરણથી થાય છે. પોતાના જ કુટુંબજનો પાસે ‘થોડું ધન આપો’ એમ કહેવા કરતાં વિંધ્યાચલના જંગલમાં રહેવું, ભૂખ્યા મરી જવું, સાપો વચ્ચે સૂઈ જવું, કૂવામાં પડી જવું કે તોફાની પાણીમાં પ્રવેશવું વધુ શ્રેયસ્કર ગણાય છે. ધન ભોગવવાથી ઓછું થતું નથી, પણ જ્યારે ભાગ્ય ખૂટે ત્યારે ધન ઓછું થાય છે; અને ભૂતકાળમાં કરેલા સારા કર્મ ક્યારેય નાશ પામતા નથી. બ્રાહ્મણ માટે જ્ઞાન એ શોભા છે, પૃથ્વી માટે રાજા, આકાશ માટે ચંદ્ર અને સર્વ માટે સારા સ્વભાવથી વધુ સુંદર કંઈ નથી. ભીમ, અર્જુન અને અન્ય રાજપુત્રો ચંદ્રસમાન તેજસ્વી હતા, પણ જ્યારે દુર્ભાગ્યનું વલણ આવ્યું, ત્યારે—even શ્રીકૃષ્ણના આશ્રયમાં હોવા છતાં—તેઓ ગરીબ બની ભિક્ષા માંગતા ફર્યા. તો પછી, જ્યારે વિધિનું ચક્ર વળે છે, ત્યારે કોણ શું કરી શકે? જે વિધિએ બ્રહ્માને બ્રહ્માંડરૂપ પાત્રમાં રોકી દીધા, વિષ્ણુને દસ અવતારમાં પડકાર્યો, રુદ્રને ભિક્ષા માટે ખોપરી હાથમાં આપવી પડી, અને સૂર્યને સતત આકાશમાં ફરતો રાખ્યો—તે વિધિને વંદન છે. બલી દાતા હતો, મુરારી ભિક્ષુક, પૃથ્વી બ્રાહ્મણોમાં વિતરણ પામી, પણ પરિણામે બંધન મળ્યું—એ વિધિને વંદન, જે સ્વેચ્છાથી સર્વ કરે છે. જ્યાં સુધી મનુષ્યના કર્મ દોષપૂર્ણ છે, ત્યાં સુધી—even જો માતા લક્ષ્મી અને પિતા જનાર્દન હોય—ત્યારે પણ દંડ ચોક્કસ મળે છે. જે કર્મ મનુષ્યે ભૂતકાળમાં કર્યા છે, એના પરિણામો તેને પોતે જ ભોગવવા પડે છે, યોગ્ય સમયે. સુખ-દુઃખ પણ પોતે જ સર્જાય છે; જન્મના પથારીમાં જઈને પણ, પૂર્વજન્મના કર્મના ફળ ભોગવવા પડે છે. આકાશમાં, દરિયામાં, પહાડની દરારીઓમાં, કે માતાના માથા અથવા ગોદમાં—ક્યાંય મનુષ્ય પોતાના કર્મના પરિણામથી બચી શકતો નથી. ત્રણ ટોચવાળો કિલ્લો, ખાઈ, મહાસાગર, રક્ષકો, યોદ્ધા, અને વિશાળ સંપત્તિ—even ઉશનસનો વિદ્યા—આ બધાં હોવા છતાં રાવણને કાળે વિના નાશ પામ્યો. ક્યાં, ક્યારે, કયા વયે, દિવસે કે રાત્રે, ક્ષણમાં—જે destined છે, એ જ થાય છે, બીજું કશું નહીં. કોઈ આકાશમાં જાય, ભૂમિમાં પ્રવેશે કે દિશાઓને પકડી રાખે—even તો જે મળવાનું નથી, એ મળતું નથી. પૂર્વે શીખેલું જ્ઞાન, પૂર્વે દાન આપેલું ધન, અને ભૂતકાળના કર્મ—મનુષ્ય આગળ વધે ત્યારે પણ એ બધું તેની આગળ દોડે છે. અહીં કર્મ મુખ્ય છે, શુભ સમયે કે શુભ નક્ષત્રમાં—even વસિષ્ઠ દ્વારા નિર્ધારિત લગ્ન છતાં જાનકી (સીતા)ને દુઃખ મળ્યું. જ્યારે રામના જાંઘો મજબૂત હતા, લક્ષ્મણ ધ્વનિ દ્વારા માર્ગદર્શન પામતા અને સીતાના વાળ ઘન હતા—even ત્યારે એમણે દુઃખ ભોગવ્યું. પુત્ર પિતાના કર્મથી ચાલતો નથી, પિતા પુત્રના કર્મથી નહીં—દરેક પોતાના કર્મથી બંધાયેલો છે. કર્મથી મળેલા શરીરમાં, શારીરિક અને માનસિક રોગો તીક્ષ્ણ તીરની જેમ પડે છે. વિદ્વાન વ્યક્તિ પણ, શાસ્ત્રજ્ઞાન હોવા છતાં, ધન માટે પ્રયત્ન કરે છે; પણ, પૂર્વકર્મ મુજબ જ કાર્ય કરે છે, બીજું નહીં. બાળક, યુવાન કે વૃદ્ધ—જે સારા કે વાંધાજનક કર્મ કરે છે, એનું ફળ એ જ અવસ્થામાં, જન્મો પછી જન્મે ભોગવે છે. મનુષ્ય જો જોઈ શકતો ન હોય, વિદેશમાં હોય—even તો પોતાનું કર્મ તેને પવનની જેમ તેના ફળ સુધી લઈ જાય છે. મનુષ્યને જે destined છે, એ જ મળે છે—even દેવતાઓ પણ તેને રોકી શકતા નથી. તેથી હું શોક કરતો નથી કે આશ્ચર્ય પામતો નથી; ભાળમાં લખાયેલું બીજું થઈ શકતું નથી. કૂવામાં સાપ, ખભા પર હાથી, અને છિદ્રમાં દોડતો ઉંદર—even એમાંથી પણ મનુષ્ય પોતાના કર્મથી ઝડપી ભાગી શકતો નથી. સત્ય જ્ઞાન—even ઓછું મળ્યું હોય—પાણીની જેમ વધે છે, કૂવામાં પાણી ભરાય તેમ. ધર્મથી પ્રાપ્ત થયેલું ધન સાચું છે, અધર્મથી મળેલું નથી. ધર્મ અને અર્થને મહાન માનીને, ધન માટે પણ યોગ્ય રીતે કાર્ય કરવું જોઈએ. જે દુઃખ માણસ ખોરાક અને ધન માટે સહન કરે છે, જો એ ધર્મ અને અર્થ માટે હોય, તો એ દુઃખ નથી રહેતું. શુદ્ધિના બધા રૂપોમાં, અન્નની શુદ્ધિ સર્વોચ્ચ છે; જે અન્નથી શુદ્ધ છે, એ જ સાચો શુદ્ધ છે, માટી કે પાણીથી નહીં. સત્ય, મનની શુદ્ધિ, ઇન્દ્રિય સંયમ, સર્વ પ્રાણીઓ પર દયા અને પાણીની શુદ્ધિ—આ બધું સાચી શુદ્ધિ છે. જેમાં સત્ય અને શુદ્ધિ છે, માટે સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરવું મુશ્કેલ નથી; જેની વાણી સત્ય છે, એ અશ્વમેધ યજ્ઞ કરતા પણ શ્રેષ્ઠ છે. માટીથી હજાર વાર અને પાણીથી સો વાર પણ સાફ કરો, તો પણ દુષ્ટ મનવાળો શુદ્ધ થતો નથી. જેના હાથ, પગ અને મન સંયમિત છે, જેમાં જ્ઞાન, તપ અને યશ છે, એ તીર્થફળ પામે છે. જે માનમાં આનંદ પામતો નથી, અપમાનમાં ક્રોધાવિષ્ટ થતો નથી, અને ક્રોધે પણ કડવી વાણી બોલતો નથી—એ સાચો પુણ્યશાળી છે. જ્યારે ગરીબ, વિદ્વાન કે મીઠા સ્વભાવના માણસને યોગ્ય અને હિતની વાત કહેવામાં આવે, ત્યારે પણ કોઈને તે પ્રસન્ન કરતી નથી. મંત્ર, બળ, બુદ્ધિ કે પ્રયત્ન—even તો મનુષ્ય અપ્રાપ્ય વસ્તુ પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી; તો શોક કરવાનો શું અર્થ? મારે વિનંતી કર્યા વિના જે મળ્યું, અને મેં મોકલ્યા પછી જે ગયું—એ જ્યાંથી આવ્યું, ત્યાં જ ગયું; તો શોક શું કામ? રાત્રે અનેક પંખીઓ એક વૃક્ષ પર ભેગા થાય છે, સવારે વિખૂટા પડે છે—એમાં શોક શું? કાફલામાં સાથે જતા લોકોમાં કોઈ એક ઝડપથી અલગ થઈ જાય, તો પણ એમાં શોક શું? સર્વે જીવ અવિદ્યમાનમાંથી જન્મે છે, વચ્ચે પ્રગટ રહે છે અને અંતે ફરી અવિદ્યમાનમાં લય પામે છે; એમાં શોક કરવાનો કોઈ કારણ નથી, હે Shaunaka.