ગરુડપુરાણમ્

સુતા કહે છે: જે મનુષ્ય પાસે ધન છે, તેને મિત્રો મળે છે; ધનવાને સગાં-સંબંધીઓ મળે છે; ધનવાનને દુનિયામાં માન મળે છે અને તેને જ બુદ્ધિશાળી માનવામાં આવે છે. ધન વગરના માણસને તો તેના મિત્રો, પુત્રો, પત્ની અને સાથીઓ પણ છોડી દે છે, પણ જે પાસે ધન આવે છે, તેમના બધા પાછા આવી જાય છે—આ જગતમાં ધન જ માનવીનું સાચું કુટુંબ છે. રાજા જો શાસ્ત્રજ્ઞાન વિના છે, તો તે અંધ સમાન છે; અંધ માણસને માર્ગદર્શન મળે તો તે ચાલે શકે છે, પણ જે પાસે શાસ્ત્રજ્ઞાન નથી, તે કદી જોઈ શકતો નથી. રાજાનું રાજ્ય તેટલાં જ ટકાઉ રહે છે, જેટલાં સમય સુધી તેના પુત્રો, સેવકો, મંત્રીઓ, પુરોહિતો અને તેની ઇન્દ્રિયો જાગૃત હોય છે; જો એ બધાં સુતા હોય, તો રાજ્ય ટકતું નથી. જે રાજા પુત્ર, સેવક અને સંબંધીઓ સાથે સાથે ધરતી પણ પ્રાપ્ત કરે છે, તે ચાર યુગ સુધી અન્ય રાજાઓની સમાન રીતે રાજ્ય કરે છે. પણ જે શાસ્ત્ર અને યુક્તિથી નિર્ધારિત નિયમોનું અવગણન કરે છે, એ પોતે, તેની પ્રજા અને તેનું રાજ્ય—આ જગતમાં અને પરલોકમાં—નષ્ટ થઈ જાય છે. રાજાએ ક્યારેય મુશ્કેલી આવે ત્યારે મનમાં દુઃખ ન કરવું; સુખ-દુઃખમાં સમભાવ રાખવો જોઈએ. જે ધીરજવાન છે, તે ક્યારેય મુશ્કેલીમાં હિંમત ન હારે; ચંદ્રમા પણ રાહુના ગ્રહણમાં જાય છે, પણ પછી ફરી ઉગે છે. જે લોકો તાત્કાલિક સુખ માટે શરીરને જ વધાવે છે, તે નિરર્થક છે; ધનના અભાવમાં શોક કરવો નહિ, કારણ કે શરીર પોતે જ નાશવાન છે. પત્ની અને સંતાન હોવા છતાં પણ, પાંડવપુત્રો જેવા મહાન લોકો દુઃખ છોડી આનંદ પામ્યા છે. રાજાએ ગંધર્વકલાઓ, સંગીત અને નૃત્યની સભાઓનો અનુભવ કર્યા બાદ પણ ધનુર્વિદ્યા અને રાજકીય વિજ્ઞાનનું રક્ષણ કરવું જોઈએ. જે રાજા અકારણ સેવક પર ક્રોધ કરે છે, તે કાળાં સાપના ઝેર જેવો ઉન્માદ પામે છે. દૃષ્ટિને ચંચળતા પાસેથી અટકાવવી અને મિથ્યા વાણી ટાળવી જોઈએ, ખાસ કરીને વિદ્વાન બ્રાહ્મણો તથા સેવકો પ્રત્યે. જે રાજા પોતાના સેવક અને સગાંઓના અભિમાનમાં શાસનમાં રમે છે, તે હંમેશા શત્રુઓ દ્વારા ઝડપથી જીતાઈ જાય છે. રાજાએ ક્યારેય માત્ર શબ્દોમાં ગુસ્સો દર્શાવવો કે ભ્રૂકુટી ચડાવવી નહિ; નિર્દોષ સેવકોને દંડ આપનાર રાજા નિકૃષ્ટ છે. સુખભોગોમાં લીન રહેવું રાજાને ટાળવું જોઈએ. શત્રુઓ જો વિવાદમાં સ્થિર હોય, તો તેમને આનંદ અને સફળતામાં વ્યસ્ત કરીને જીતવા જોઈએ. જે રાજા પાસે કાળજી, ઉદ્યોગ, પરાક્રમ, બુદ્ધિ, બળ અને શૌર્ય હોય છે, તે—even દેવતાઓને પણ ચિંતિત કરી શકે છે. પ્રયત્નથી કાર્ય થાય પણ સફળતા ન મળે, તો તેને ભાગ્ય માનવું જોઈએ, પણ માનવીય પ્રયાસ કદી છોડવો નહિ. સુતા કહે છે: સેવકો ત્રણ પ્રકારના હોય છે—શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને નીચ; તેમને તેમની કાબેલિયત પ્રમાણે કામમાં લગાડવા જોઈએ. હવે હું સેવકોની તપાસ અને ગુણવિશેષ સમજાવું છું, જેમ પુરાતન પરંપરાએ કહ્યું છે. જેમ સોનાને ઘસવાથી, કાપવાથી, ગરમ કરીને, અને પિટીને ચકાસાય છે, તેમ સેવકને પણ ચાર રીતે—વર્તન, સ્વભાવ, સમય અને કાર્યથી—પરીક્ષણ કરવું જોઈએ. જે ઉત્તમ કુટુંબથી આવે છે, સારા સ્વભાવ અને ગુણ ધરાવે છે, સત્ય અને ધર્મમાં નિષ્ઠાવાન છે, સુંદર અને હંમેશા પ્રસન્ન છે, તેને ખજાનચી બનાવવો જોઈએ. જે રત્નોની કિંમત અને સ્વરૂપ ઓળખે છે, તે રત્નપરીક્ષક; જે બળ અને દુર્બળતા જાણે છે, તે સેના-પ્રમુખ. જે સંકેતો અને હાવભાવની સમજણ ધરાવે છે, બળવાન અને દેખાવમાં આનંદદાયક છે, જાગૃત અને ઉર્જાવાન છે, તે દ્વારપાળ કહેવાય છે. બુદ્ધિશાળી, વાક્પટુ, વિદ્વાન, સત્યનિષ્ઠ, આત્મસંયમી અને સર્વવિદ્યા પારંગત વ્યક્તિ—એ લેખક બને છે. જે બુદ્ધિશાળી, ચતુર, બીજાના મનનો અંદાજ લઈ શકે છે, કઠોર અને આજ્ઞાપાલક છે, તે દૂત તરીકે યોગ્ય છે. જે સ્મૃતિ અને ધર્મશાસ્ત્ર જાણે છે, ઇન્દ્રિયજિત, ધૈર્યવાન, બળવાન અને ગુણવાન છે, તે ન્યાયાધીશ બને છે. પિતામહ અને પિતાની પરંપરા પ્રમાણે કુશળ, શાસ્ત્રજ્ઞ, સત્યવક્તા, શુદ્ધ અને કડક—એ રસોઈયા કહેવાય છે. આયુર્વેદમાં નિપુણ, સૌને પ્રિય, આયુષ્યવાન, સારા સ્વભાવ અને ગુણ ધરાવતો—એ વૈદ્ય છે. જે વેદ અને તેના અંગો જાણે છે, જપ અને યજ્ઞમાં નિષ્ઠાવાન છે, હંમેશા આશીર્વાદ આપવા તત્પર છે, એ રાજપુરોહિત છે. લેખક, વાંચક, ગણક, વિરોધી અને આળસુ સેવક—આવાં સેવકો રાજાએ હંમેશા ટાળવા જોઈએ. દ્વિભાષી, ઉશ્કેરનાર, અત્યંત ક્રૂર અને કઠોર વાણીવાળા લોકો નિર્દોષોને હાનિ કરે છે. દુષ્ટ માણસ—even જો તે વિદ્વાન હોય—ટાળવો જોઈએ; જેમ મણિથી સજ્જ સાપ પણ ભયંકર જ હોય છે. જે અકારણ ગુસ્સે થાય છે, એવા દુષ્ટ માણસથી કોણ ડરે નહિ? મોટા સાપનું ઝેર અને આવા માણસની કઠોર વાણી—બન્ને મુખમાં જ એકઠાં થાય છે. જે સેવક ધન, કૌશલ્ય, ગુપ્ત વાતોની જાણ અને દૃઢ નિશ્ચયમાં રાજા સમાન હોય, અને અડધી રાજ્યભૂમિ પર કબજો કરે, તેને રાજા પણ ન મારતો. જે બહાદુર છે, પણ ધીમા અને મૃદુ બોલે છે, ઇન્દ્રિયજિત છે, અને જો એક વખત એવા, બીજું વખત વિપરીત વર્તે છે, એવા સેવકો લાભદાયક નથી. આ જગતમાં જે સેવકો આળસ વિના, સંતોષી, જાગૃત, સુખ-દુઃખમાં સમ, અને સ્થિર છે, એવા સેવકો દુર્લભ છે. જે ધીરજ અને લજ્જા વિનાના, ક્રૂર, પરનિંદક, કપટી, દંભી, લોભી, અસમર્થ અને ભયાનક છે, એવા સેવકોને રાજાએ દૂર કરી દેવા જોઈએ. કિલ્લામાં હથિયાર અને શસ્ત્રો સજ્જ રાખવા જોઈએ, પછી શત્રુ પર પ્રહાર કરવો. રાજાએ છ મહિના અથવા એક વર્ષ માટે સંધિ કરી, પોતાનું રક્ષણ કરીને, પછી ફરીથી શત્રુ પર પ્રહાર કરવો. જે મૂર્ખ સેવકોને રાજા માટે નિયુક્ત કરે છે, તે અપમાન, ધનની હાનિ અને નરકમાં પતન પામે છે. આ રીતે, રાજા માટે શુદ્ધ, બુદ્ધિશાળી અને ગુણવાન સેવકોની પસંદગી, શાસ્ત્રજ્ઞાન, ધૈર્ય અને યોગ્ય વ્યવહાર—આ બધું રાજ્યના કલ્યાણ માટે આવશ્યક છે.